Timo Mërkuri: Si e lexova shkrimin e Fatmir Terziut “Poiesis/Polemos”

Si e lexova shkrimin e Fatmir Terziut “Poiesis/Polemos”

Timo Mërkuri

E lexova shkrimin e Fatmir Terziut “Poiesis/Polemos” jo si një mendim mbi poezinë, por si një përpjekje për ta nxjerrë poezinë nga korniza ku shpesh e vendosim. Poezia këtu nuk është vetëm fjala e bukur, vargu, metafora apo emocioni. Ajo bëhet një mënyrë për të parë njeriun dhe botën përreth tij. Dhe, duke e ndjekur këtë mendim, më duket se Terziu prek disa pika ku poezia takohet me jetën, me demokracinë, me kujtesën dhe me atë që ende nuk kemi arritur ta imagjinojmë. Më së pari më tërhoqi ideja e “demokracisë perceptuese”. Nuk është një nocion që e ndeshim shpesh. Demokracia, siç e kemi mësuar, lidhet me të drejtën për të folur, për të zgjedhur, për të kundërshtuar. Por Terziu e çon pyetjen diku tjetër: çfarë jemi në gjendje të shohim te tjetri? Sepse mund t’i japësh dikujt të drejtën të flasë dhe prapë të mos e dëgjosh. Mund ta pranosh tjetrin si qytetar, por të mos e kuptosh si njeri. Këtu poezia fiton një rol të heshtur. Ajo na mëson të qëndrojmë pak më gjatë përballë përvojës së tjetrit.

Të mos e mbyllim menjëherë në një gjykim. Ndoshta demokracia fillon pikërisht aty ku syri nuk ndalet vetëm te ajo që duket. Pastaj më mbeti ideja e poezisë si “teknologji e vëmendjes”. Në një kohë kur gjithçka lëviz me nxitim, kjo duket një ide shumë e kohës sonë. Lajmi vjen, ikën. Imazhi zëvendëson imazhin. Fjalët kalojnë para nesh pa lënë gjurmë. Shikojmë shumë dhe, çuditërisht, shpesh nuk shohim asgjë deri në fund. Poezia bën të kundërtën. Të ndal. Të kthen te një fjalë. Te një heshtje. Te një varg që dje të dukej i zakonshëm dhe sot të hap një tjetër derë. Është si të ndezësh një dritë të vogël në një dhomë ku ke hyrë shumë herë dhe papritur të dallosh diçka që ka qenë gjithmonë aty. Një tjetër mendim që më duket thelbësor është njeriu përtej kategorisë. Shoqëria jonë ka një zakon të vjetër: ta emërtojë njeriun për ta bërë më të lehtë administrimin e tij. Emigrant. I varfër. I huaj. I papunë. I suksesshëm. I dështuar. Por pas çdo emërtimi ka një jetë që nuk futet në një fjalë. Ka një nënë që pret. Një njeri që ka frikë. Dikush që ka humbur diçka dhe nuk e tregon. Dikush që ende shpreson. Poezia e çan këtë mbështjellës të ftohtë të kategorive dhe na kthen te fytyra. Nga statistika te përvoja. Nga etiketa te njeriu.

Dhe këtu mendimi i Terziut më duket se merr një ngrohtësi të veçantë. Më pas poezia shfaqet si një arkiv i asaj që është ndier. Historia na tregon çfarë ka ndodhur. Dokumentet ruajnë faktet. Por ndjenja e një kohe shpesh ikën pa lënë gjurmë. Kush e ruan frikën e një njeriu gjatë një kohe të vështirë? Mallin e atij që iku? Heshtjen e një shtëpie pas largimit të dikujt? Një gëzim të vogël që nuk i interesoi askujt tjetër? Poezia mund t’i mbajë këto.Ajo ruan jo vetëm ngjarjen, por jehonën e saj në shpirt. Për këtë arsye, një varg i vjetër mund të na tregojë për një kohë më shumë sesa një dokument i ftohtë. Dokumenti thotë çfarë ndodhi. Poezia na afron me mënyrën se si u ndie. Dhe këtu vij te ideja e fantazisë si nevojë sociale, që më duket se i jep shkrimit një horizont më të gjerë. Ne shpesh e shohim fantazinë si diçka private, si një arratisje nga realiteti. Por a mund të ndërtohet një e ardhme pa e imagjinuar më parë? Një shoqëri që vetëm administron të tashmen rrezikon të mbetet peng i saj.

Poezia, përkundrazi, hap një dritare nga e cila mund të shihet ajo që ende nuk ekziston. I jep emër një mundësie. Formë një ëndrre. Gjuhë diçkaje që ende është vetëm parandjenjë. Kështu Poiesis bëhet hapësirë e së mundshmes. Dhe demokracia nuk mbetet vetëm administrim i së tashmes, por fiton edhe të drejtën për të ëndërruar një të nesërme tjetër. Këto pesë ide më bënë ta shoh “Poiesis/Polemos” si diçka më shumë se një shkrim për poezinë.

Në të vërtetë, Terziu flet për njeriun. Për mënyrën se si shohim, dëgjojmë, kujtojmë dhe imagjinojmë. Poezia del nga faqja dhe hyn në jetën e përditshme. Nuk premton të zgjidhë problemet e shoqërisë. As nuk mund ta bëjë këtë. Por mund të ndryshojë mënyrën se si ne i shohim ato. Në fund, ajo që më mbeti nga ky lexim është një mendim i thjeshtë: ndoshta poezia nuk e ndryshon botën drejtpërdrejt, por ndryshon syrin me të cilin ne e shohim botën. Dhe kjo nuk është pak. Sepse kur ndryshon shikimi, ndryshon edhe ajo që mund të kuptosh. Kur sheh më thellë, e ke më të vështirë ta gjykosh tjetrin me një fjalë të vetme. Kur imagjinon më larg, e tashmja nuk të duket më e pandryshueshme. Ndoshta këtu takohen më bukur Poiesis dhe Polemos: përplasja e mendimeve nuk duhet të na ndajë patjetër; mund të na çojë te një krijim i ri. Polemos hap një çarje në mendimin e mbyllur dhe sjell diçka përmes saj. Dhe poezia, duke kaluar mes tyre, na mëson se bota nuk është gjithmonë ajo që kemi mësuar të shohim. Ndoshta kjo është arsyeja pse ajo mbetet e nevojshme, sepse na lë me sy më të hapur.

Sarandë, gusht 2026