Fatmir Terziu: E paske humbur si Xhaferri simiten

E paske humbur si Xhaferri simiten

(Një shprehje, një histori dhe kujtesa e gjatë e gjuhës popullore)

Ndoshta më herët, por atë që mbaj mend e kam fiksuar në mendje nga filmi 'Rrugë të bardha', ku një bisedë në një klub-kafe fshati nxjerr në pah një shprehje sa të thjeshtë në tingëllim, aq edhe të ngarkuar me kuptim: “E paske humbur si Xhaferri simiten.” Është një nga ato shprehje që, sapo e dëgjon, të zgjon menjëherë një pyetje, se kush ishte Xhaferri dhe çfarë i ndodhi simites së tij që emri i tij të mbetej kaq gjatë në gojën e njerëzve? Pikërisht këtu fillon një nga ato udhëtimet interesante nëpër gjuhën shqipe, ku një ngjarje e vogël, një personazh i zakonshëm dhe një objekt i përditshëm shndërrohen, me kalimin e kohës, në një metaforë që mund të përdoret për qindra situata. Duhet thënë që në fillim se 'Rrugë të bardha', filmi i Viktor Gjikës me skenar të Vath Koreshit, nuk është burimi i shprehjes, edhe pse prania e saj në film mund të ketë ndihmuar që ajo të fiksohej më fort në kujtesën e brezave që e kanë parë. Shprehja është shumë më e hershme. Ajo është dokumentuar në studimet e frazeologjisë shqiptare dhe Androkli Kostallari e rendit “si Xhaferri simiten” ndër togfjalëshat frazeologjikë që lidhen me ngjarje, episode ose fakte të jetësore të shndërruara në njësi të qëndrueshme të gjuhës. (Studimi i Androkli Kostallarit mbi frazeologjinë shqipe). Kjo është e rëndësishme, sepse na çon te një dukuri shumë e veçantë e gjuhës popullore: një histori konkrete mund të harrohet, ndërsa fjalia që lindi prej saj mund të jetojë më gjatë se vetë historia.

Për origjinën e shprehjes qarkullojnë rrëfime të ndryshme. Një prej tyre lidhet me një Xhaferr që merrej me pjekjen dhe shitjen e simiteve. Sipas këtij rrëfimi, një burrë i moshuar kishte porositur një simite dhe i kishte kërkuar Xhaferrit t’ia ruante për më vonë. Simitja ishte lënë mënjanë, por furra dhe shitjet vazhduan, njerëzit hynin e dilnin, simitet lëviznin dhe, kur plaku u kthye, Xhaferri nuk arriti të dallonte më atë simite të veçuar nga të tjerat. Kështu nisi kërkimi i asaj që në pamje të parë ishte gjëja më e thjeshtë për t’u gjetur. Nuk kemi një dëshmi të pakundërshtueshme që ta identifikojë Xhaferrin historik, vendin, kohën dhe episodin e saktë që qëndron pas shprehjes. Prandaj, rrëfimin duhet ta marrim si pjesë të traditës gojore dhe jo si një dokument historik të verifikuar. Por, nga pikëpamja gjuhësore, kjo nuk e zvogëlon aspak rëndësinë e saj. Përkundrazi, na tregon se si funksionon kujtesa popullore: ajo nuk ruan domosdoshmërisht emrin e plotë të njeriut, datën dhe vendin e ngjarjes; ruan atë që e ka goditur imagjinatën e njerëzve. Dhe çfarë mund ta godiste më shumë imagjinatën sesa paradoksi i një njeriu që humb pikërisht atë që duhet ta kishte më të lehtë për ta gjetur?

Këtu qëndron edhe kuptimi i vërtetë i shprehjes. Kur themi për dikë “e paske humbur si Xhaferri simiten”, nuk kemi parasysh vetëm një humbje fizike. Shprehja përdoret kur dikush ka humbur fillin e një pune, është hutuar në një situatë të thjeshtë, ka kërkuar larg diçka që e kishte pranë ose, më përgjithësisht, ka humbur orientimin pikërisht aty ku duhej të ishte më i qartë. Në këtë kuptim, Xhaferri nuk është më vetëm Xhaferri. Ai është bërë një personazh gjuhësor. Emri i tij është shkëputur nga individi konkret dhe është shndërruar në një simbol të hutimit. Kjo është një nga dukuritë më interesante të frazeologjisë: një emër i përveçëm mund të humbasë identitetin e tij fillestar dhe të fitojë një kuptim të ri, kolektiv. Emri bëhet tipar. Personi bëhet metaforë. Historia bëhet idiomë.

Edhe vetë simitja ka një rol të rëndësishëm në këtë proces. Ajo është diçka e zakonshme, e vogël, e prekshme dhe e njohur nga të gjithë. Nuk është një thesar, një dokument i rrallë apo një pasuri e madhe. Është bukë. Pikërisht kjo e bën situatën qesharake dhe njëkohësisht të paharrueshme. Xhaferri nuk humbi një gjë të jashtëzakonshme; humbi një simite mes simiteve të tjera. Dhe pikërisht ky detaj e bën shprehjen të fuqishme: njeriu mund të humbasë edhe atë që ndodhet para syve të tij, kur nuk di më ta dallojë atë mes të tjerave.

Kështu, një histori e vogël e një furreje shndërrohet në një metaforë shumë më të madhe për jetën. Mund të kesh shumë mundësi dhe të humbasësh atë që kërkon. Mund të kesh shumë njerëz pranë dhe të mos gjesh atë që të duhet. Mund të kesh shumë fjalë dhe të humbasësh fjalën e duhur. Mund të kesh shumë rrugë dhe të humbasësh drejtimin. Në të gjitha këto raste, Xhaferri mbetet aty, me simiten e tij të humbur. Ndoshta kjo është edhe arsyeja kryesore pse shprehja ka pasur një jetëgjatësi të tillë. Ajo nuk lidhet vetëm me një situatë. Është e ripërdorshme. Mund të thuhet në familje, në shoqëri, në punë, në një bisedë politike, në një debat akademik apo edhe për një njeri që thjesht ka harruar ku ka lënë çelësat. Një shprehje popullore jeton gjatë kur njerëzit mund ta vendosin në shumë situata pa pasur nevojë të shpjegojnë historinë e saj.

Në fillim duhet të ketë qenë historia. Xhaferri humbi një simite. Pastaj historia u kthye në rrëfim: e humbi si Xhaferri simiten. Më pas rrëfimi u ngjesh në formulën: si Xhaferri simiten. Dhe në një fazë të mëvonshme historia nuk ishte më e nevojshme. Mjaftonte shprehja. Ky është pikërisht procesi përmes të cilit një episod konkret bëhet frazeologji. Në këtë pikë, “Xhaferri” i përket tashmë një familjeje më të gjerë personazhesh që shqipja ka futur në kujtesën e saj frazeologjike. Edhe shprehje të tjera si “iu bë ferra Brahim” apo “për mustaqet e Çelos” dëshmojnë të njëjtin mekanizëm: një person, real apo i lidhur me një rrëfim popullor, bëhet shenjë për një kuptim që shkon përtej individit. Një studim mbi frazeologjinë shqipe dhe krahasimin e saj me anglishten e përmend “si Xhaferri simiten” pikërisht në këtë kontekst, krahas idiomave të tjera me emra të përveçëm. Studim krahasues mbi idiomat shqipe dhe angleze Dhe kjo dukuri nuk është vetëm shqiptare. Gjuhët e botës kanë krijuar mënyra të ngjashme për ta kthyer një person, një vend apo një ngjarje në metaforë. Në anglisht, për shembull, shprehja “to meet one’s Waterloo” lidhet me humbjen e Napoleonit në Vaterlo dhe sot përdoret për të treguar përballjen me një disfatë vendimtare. “Meet one's Waterloo” (Dictionary.com)

Në këtë rast kemi një ndryshim të madh në përmasë. Napoleoni humbi një betejë që ndryshoi historinë e Europës, ndërsa Xhaferri, sipas rrëfimit popullor, humbi një simite. Por mekanizmi gjuhësor është i ngjashëm. Një ngjarje konkrete shndërrohet në një simbol. Waterloo nuk është më vetëm një fushëbetejë; është bërë metaforë e disfatës. Xhaferri nuk është më vetëm një njeri që humbi një simite; ai është bërë metaforë e atij që humb fillin e gjërave. Edhe në anglishten britanike ekziston shprehja “to lose the plot”, që përdoret për dikë që humbet fillin e situatës ose nuk arrin më të kuptojë çfarë po ndodh. “Lose the plot” (Merriam-Webster). Në një kuptim të lirë, mund të thuhej se Xhaferri është një nga versionet tona popullore të këtij njeriu që “humbet fillin”. Vetëm se shqipja e ka bërë më konkret, më humoristik dhe më të prekshëm: nuk humbet thjesht “plot”-in, humbet simiten.

Në kulturat ballkanike, ku tradita gojore, anekdota, rrëfimi familjar dhe personazhi popullor kanë luajtur një rol të rëndësishëm në transmetimin e përvojës, ky mekanizëm është veçanërisht i dukshëm. Emrat e njerëzve shpesh bëhen shenja të një sjelljeje. Njeriu real mund të humbasë në histori, por emri i tij mund të mbetet në gjuhë si një përkufizim i shkurtër i një karakteri. Kjo është edhe arsyeja pse idiomat janë kaq të vështira për t’u përkthyer. Përkthyesi nuk ka përballë vetëm fjalë; ka përballë një histori dhe një kujtesë kulturore. Nëse një të huaji i themi fjalë për fjalë “you lost it like Xhaferri the simit”, ai mund të kuptojë fjalët, por jo domosdoshmërisht kuptimin. Sepse për të Xhaferri nuk është ende simbol. Ai është thjesht një emër i panjohur. Për shqiptarin, ndërkaq, mjaftojnë katër fjalë. Dhe këtu qëndron fuqia e frazeologjisë popullore. Ajo arrin të mbajë një histori të tërë brenda një fjalie të shkurtër.

Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse më është fiksuar në kujtesë ajo skenë e 'Rrugë të bardha'. Jo thjesht për humorin e shprehjes, por sepse pas saj duket sikur hapet një derë drejt një kohe tjetër. Një kohë kur njerëzit i mbanin mend historitë duke i treguar, kur një ngjarje e vogël mund të bëhej pjesë e ligjërimit të një fshati, kur fjala udhëtonte nga oda në kafene, nga tregu në familje dhe nga një brez te tjetri. Filmi e ruajti në zë dhe në figurë, por gjuha e kishte ruajtur shumë më parë. Kjo na çon edhe te një e vërtetë më e thellë: shprehjet popullore janë një lloj arkivi i padukshëm i një shoqërie. Ato ruajnë jo vetëm fjalët, por mënyrën se si njerëzit kanë menduar, kanë qeshur, kanë gjykuar dhe kanë komentuar sjelljen njerëzore. Një shprehje e tillë mund të jetë më e vjetër se shumë dokumente që kemi në arkiva, sepse ajo ka udhëtuar në një arkiv tjetër: në kujtesën e njerëzve. Dhe ndoshta historia e Xhaferrit është kaq jetëgjatë pikërisht sepse është histori e çdo njeriu.

Të gjithë kemi pasur një “simite” që e kemi kërkuar kur e kishim pranë. Të gjithë, në një moment të caktuar, kemi humbur fillin e një bisede, të një pune, të një marrëdhënieje, të një mundësie apo edhe të vetvetes. Ndonjëherë nuk na mungon ajo që kërkojmë; na mungon aftësia për ta dalluar. Kështu, pas gjithë humorit të kësaj shprehjeje qëndron një e vërtetë e vogël, por shumë njerëzore: njeriu nuk i humbet gjithmonë gjërat sepse ato largohen prej tij; ndonjëherë i humbet sepse nuk di më t’i dallojë mes gjërave të tjera. Xhaferri, për këtë arsye, nuk ka më nevojë të ketë një biografi. Nuk ka nevojë të dimë me siguri ku ka jetuar, në cilën furrë ka punuar apo në cilin vit ka ndodhur ngjarja. Ai është bërë pjesë e një biografie shumë më të madhe: asaj të gjuhës shqipe. Dhe simitja e tij vazhdon të jetojë. Historia mund të jetë zbehur, personazhi mund të jetë harruar, por fjalia mbetet: “E paske humbur si Xhaferri simiten!” (Kuptimi e paske humbur mendjen, ose Paske shkuar diku me mendjen tënde).

Në të vërtetë, në këto pak fjalë nuk kemi vetëm një shaka. Kemi një histori të vogël të popullit, një copëz oraliteti, një mekanizëm të kujtesës dhe një metaforë të përjetshme të hutimit njerëzor. Xhaferri e humbi simiten. Ne humbasim gjëra të tjera. Por sa herë që kërkojmë larg atë që e kemi pranë, gjuha na e kujton ende Xhaferrin. Dhe ndoshta ky është sekreti i jetëgjatësisë së shprehjeve popullore, se ato nuk mbijetojnë sepse kujtojnë të kaluarën, por mbijetojnë sepse vazhdojnë të shpjegojnë të tashmen.