Fejzulla BERISHA: Akademik Gazmend Zajmi...

Akademik Gazmend Zajmi – profesor, mentor dhe figurë e ndritur e mendimit akademik shqiptar

Nga Universiteti i Prishtinës i vitit 1981 te trashëgimia shkencore dhe kujtesa e një profesori që la gjurmë në formimin e brezave

Shkruan:Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Në historinë akademike, juridike dhe institucionale të Kosovës së gjysmës së dytë të shekullit XX, Akademik Gazmend Zajmi zë një vend të veçantë dhe të merituar. Ai i përket asaj plejade të ndritur intelektualësh shqiptarë që e kuptuan dijen jo thjesht si profesion, por si përgjegjësi ndaj shoqërisë, universitetit, institucioneve dhe së ardhmes së Kosovës.

Gazmend Zajmi ishte profesor universitar, studiues, rektor i Universitetit të Prishtinës, akademik dhe një nga personalitetet e rëndësishme të mendimit juridik, kushtetues dhe politik në Kosovë. Përtej këtyre funksioneve dhe titujve, ai ishte një intelektual që besonte te fuqia emancipuese e arsimit dhe te roli i universitetit si institucion i dijes, i mendimit kritik dhe i formimit të brezave.

Për mua, kujtimi për Akademik Gazmend Zajmin ka një dimension të veçantë, thellësisht personal dhe akademik. Ai nuk është vetëm një figurë për të cilën shkruaj nga perspektiva historike. Ai ishte profesori im, më pas udhëheqësi im shkencor në doktoraturë dhe një nga njerëzit që lanë gjurmë të pashlyeshme në rrugën time akademike.

Prandaj, ky shkrim është njëkohësisht një vlerësim për një personalitet të shquar të kombit dhe një dëshmi personale për një profesor e mentor që, edhe pas ndarjes së tij nga jeta, vazhdoi të jetojë në kujtesën dhe në rrugën time shkencore.

Një personalitet që e tejkaloi kohën e vet

Gazmend Zajmi lindi më 20 qershor 1936, në Krumë të Hasit, dhe ndërroi jetë në vitin 1995. Jeta e tij intelektuale dhe profesionale u zhvillua në një periudhë tepër të rëndësishme të historisë së Kosovës dhe të zhvillimit të arsimit të lartë shqiptar.

Formimi i tij në fushën juridike dhe politike e orientoi drejt çështjeve të së drejtës kushtetuese, organizimit institucional, sistemeve politike, autonomisë dhe pozitës kushtetuese të Kosovës.

Ai i përkiste një brezi intelektualësh që e kuptuan se zhvillimi i Kosovës nuk mund të mbështetej vetëm në kërkesa politike, por kërkonte edhe formim juridik, kulturë institucionale, dije shkencore dhe një elitë akademike të aftë për t’i argumentuar aspiratat e shoqërisë përmes gjuhës së së drejtës dhe të institucioneve.

Në këtë drejtim, Universiteti i Prishtinës u bë një nga hapësirat kryesore të veprimtarisë së tij.

Universiteti i Prishtinës – institucioni i dijes dhe i emancipimit

Universiteti i Prishtinës ka një vend të pazëvendësueshëm në historinë moderne të Kosovës. Ai nuk ishte vetëm institucion i arsimit të lartë. Për brezat shqiptarë të Kosovës, universiteti u shndërrua në një nga qendrat kryesore të emancipimit intelektual, kulturor dhe shoqëror.

Në këtë institucion Gazmend Zajmi shërbeu si profesor dhe drejtues. Ai ishte pjesë e asaj elite akademike që synonte ta ngrinte arsimin universitar shqiptar në nivelin e një institucioni serioz shkencor.

Puna e tij me studentët mbështetej në argumentin, analizën, dokumentin dhe mendimin kritik. Ai nuk e shihte studentin vetëm si marrës të informacionit, por si një personalitet që duhej të mësonte të mendonte, të argumentonte dhe të merrte përgjegjësi.

Kjo filozofi pedagogjike do të linte gjurmë te shumë breza studentësh.

Një prej tyre isha edhe unë.

Viti 1981 – profesori im në një periudhë historike

Viti 1981 përbën një nga kthesat më të rëndësishme në historinë e Kosovës së pasluftës.

Demonstratat studentore të atij viti e vendosën Universitetin e Prishtinës në qendër të zhvillimeve politike dhe shoqërore. Studentët dolën në rrugë me kërkesa që shprehnin pakënaqësitë e thella të kohës dhe aspiratat për një pozitë më të avancuar të Kosovës.

Në atë periudhë, Gazmend Zajmi ishte në krye të Universitetit të Prishtinës si rektor.

Situata ishte jashtëzakonisht e rëndë. Universiteti ndodhej nën trysni politike dhe studentët u përballën me pasoja të rënda.

Në këtë klimë të jashtëzakonshme, figura e Zajmit lidhet edhe me përpjekjet për të ruajtur institucionin dhe me solidarizimin e tij me studentët, në një kohë kur çdo qëndrim publik kërkonte guxim dhe përgjegjësi.

Për mua, kjo nuk është vetëm një ngjarje historike e lexuar më vonë në dokumente.

Unë isha student i Universitetit të Prishtinës në vitin 1981.

E kam përjetuar atë periudhë dhe e kam njohur Gazmend Zajmin si profesor.

Kjo e bën kujtimin tim për të një dëshmi të drejtpërdrejtë të një marrëdhënieje profesor–student të krijuar në një nga periudhat më të rëndësishme të historisë së Universitetit të Prishtinës.

10 korrik 1981 – diplomimi im në një kohë të jashtëzakonshme

Rruga ime universitare vazhdoi edhe pas trazirave të vitit 1981.

Më 10 korrik 1981, diplomova në Universitetin e Prishtinës.

Kjo datë ka një rëndësi të veçantë në jetën time akademike. Ajo shënon përfundimin e një etape universitare, por njëkohësisht edhe fillimin e një rruge shumë më të gjatë shkencore.

Diplomimi ndodhi në një periudhë kur universiteti dhe shoqëria kosovare po përjetonin tronditje të mëdha politike. Megjithatë, për brezin tim, arsimi mbeti një nga rrugët kryesore përmes të cilave mund të ndërtohej e ardhmja.

Në kujtesën time akademike, kjo datë lidhet natyrshëm edhe me profesorët që më formuan dhe, në mënyrë të veçantë, me Gazmend Zajmin.

Nga profesori im te mentori im shkencor

Marrëdhënia ime me Gazmend Zajmin nuk përfundoi me diplomimin.

Në një etapë të mëvonshme të formimit tim akademik, ai u bë udhëheqësi im shkencor në doktoraturë.

Ky ishte një zhvillim i rëndësishëm në rrugën time akademike. Për një studiues, mentori shkencor është shumë më tepër se një përgjegjës formal. Ai është udhërrëfyesi që ndihmon në formulimin e problemit shkencor, në ndërtimin e metodologjisë, në përzgjedhjen e burimeve dhe në zhvillimin e argumentit.

Gazmend Zajmi e përfaqësonte pikërisht këtë kulturë të përgjegjësisë shkencore.

Ai ishte profesor që kërkonte seriozitet, saktësi dhe argumentim.

Prandaj, për mua, kalimi nga marrëdhënia profesor–student në marrëdhënien mentor–doktorant ishte një vazhdimësi e natyrshme e një lidhjeje akademike që kishte nisur shumë vite më parë në auditorët e Universitetit të Prishtinës.

Përballja me politikën hegjemoniste dhe goditja ndaj universitetit

Historia e Gazmend Zajmit nuk mund të shkëputet nga historia politike e Kosovës.

Pas demonstratave të vitit 1981 dhe sidomos gjatë periudhës së ndryshimeve kushtetuese të vitit 1989, presioni ndaj institucioneve të Kosovës u rrit ndjeshëm.

Universiteti i Prishtinës, si një nga institucionet më të rëndësishme të shoqërisë shqiptare të Kosovës, u vu përballë ndërhyrjeve të fuqishme politike.

Në këtë kontekst, politika hegjemoniste e pushtetit serb synoi dobësimin e autonomisë institucionale të Kosovës dhe kontrollin mbi institucionet e saj, ndërsa në këtë proces pati edhe bashkëpunëtorë vendorë që u vunë në shërbim të politikave të kohës.

Gazmend Zajmi ishte ndër personalitetet që u përballën me këto zhvillime.

Ai u largua nga drejtimi i Universitetit të Prishtinës dhe më pas u godit edhe në veprimtarinë e tij si profesor universitar.

Kjo nuk duhet parë thjesht si një ndryshim administrativ.

Ishte pjesë e një procesi më të gjerë të ndërhyrjes politike ndaj institucioneve akademike dhe ndaj elitës intelektuale të Kosovës.

Universiteti nuk ishte vetëm një ndërtesë.

Ai ishte një institucion i dijes, i identitetit dhe i emancipimit.

Prandaj, goditja ndaj universitetit ishte njëkohësisht goditje ndaj dijes, autonomisë akademike dhe zhvillimit institucional të Kosovës.

Profesori që u largua nga katedra, por jo nga dija

Kjo është një nga dimensionet më domethënëse të jetës së Gazmend Zajmit.

Pushteti mund ta largonte nga një funksion institucional, por nuk mund t’ia hiqte autoritetin shkencor.

Mund ta largonte nga drejtimi i universitetit, por nuk mund ta largonte nga historia e tij.

Mund ta privonte nga auditorët, por nuk mund ta privonte nga dija.

Ai mund të humbte një funksion, por nuk e humbi dinjitetin akademik.

Kjo është një nga provat më të mëdha të karakterit të një intelektuali.

Një intelektual i vërtetë nuk përcaktohet vetëm nga posti që mban, por nga qëndrimi që mban atëherë kur posti i merret.

Në këtë kuptim, Gazmend Zajmi mbeti profesor edhe kur iu mohua e drejta për të ushtruar normalisht profesionin e tij.

Mbeti akademik edhe kur u godit institucionalisht.

Mbeti intelektual edhe kur politika synoi ta heshtte.

Gazmend Zajmi dhe mendimi juridik e kushtetues

Një dimension i rëndësishëm i veprimtarisë së tij lidhet me kontributin në zhvillimin e mendimit juridik dhe kushtetues në Kosovë.

Ai i kushtoi vëmendje çështjeve që lidheshin me organizimin institucional, pozitën kushtetuese të Kosovës, autonominë dhe marrëdhëniet ndërmjet pushtetit dhe institucioneve.

Në këtë drejtim, kontributi i tij ishte i rëndësishëm sepse ndihmoi në krijimin e një tradite ku çështjet politike trajtoheshin edhe përmes argumentit juridik dhe kushtetues.

Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për Kosovën, e cila në dekadat e fundit të shekullit XX po përballej me sfida të jashtëzakonshme politike dhe juridike.

Zajmi i përkiste asaj elite që e kuptonte se e ardhmja e Kosovës duhej të argumentohej jo vetëm në gjuhën e politikës, por edhe në gjuhën e së drejtës, të institucioneve dhe të parimeve kushtetuese.

Akademia si vazhdim i misionit shkencor

Pas përvojës së tij universitare, Gazmend Zajmi e vazhdoi veprimtarinë në Akademinë e Shkencave dhe të Arteve të Kosovës.

Edhe këtu ai mbeti i përkushtuar ndaj shkencës dhe përgjegjësisë intelektuale.

Për të, akademiku nuk duhej të ishte vetëm studiues i mbyllur në bibliotekë apo laborator.

Në periudha të rëndësishme historike, intelektuali ka edhe një përgjegjësi publike: të flasë me argument, të dokumentojë të vërtetën dhe të mbrojë dinjitetin e dijes.

Në këtë kuptim, veprimtaria e Zajmit duhet parë si pjesë e përpjekjes së një brezi intelektualësh për ta mbajtur gjallë kulturën akademike dhe institucionale të Kosovës në rrethana të vështira.

Vdekja e Akademik Gazmend Zajmit – fundi i një jete, jo i një trashëgimie

Në vitin 1995, Gazmend Zajmi ndërroi jetë.

Vdekja e tij ishte një humbje e madhe për Kosovën, Universitetin e Prishtinës dhe botën akademike shqiptare.

Për mua, ajo ishte edhe një humbje personale.

Sëmundja dhe vdekja e tij e ndërprenë mentorimin tim shkencor në doktoraturë.

Ai nuk pati mundësi ta përfundonte personalisht udhëheqjen e temës sime.

Nuk pati mundësi të ishte i pranishëm në ditën kur unë mbrojta disertacionin.

Dhe kjo duhet të thuhet qartë: Akademik Gazmend Zajmi nuk ishte i pranishëm në mbrojtjen e disertacionit tim më 6 prill 1999, sepse kishte ndërruar jetë në vitin 1995.

Por mungesa fizike nuk e fshin rolin e tij në atë rrugëtim.

Përkundrazi, e bën kujtimin edhe më të thellë.

Vazhdimësia e mentorimit – nga Prishtina në Tiranë

Pas ndarjes së tij nga jeta, Universiteti i Prishtinës më rekomandoi dhe më dha pëlqimin që, pas pesë vitesh të tjera pune shkencore, ta vazhdoja dhe ta përfundoja procesin e doktoraturës në Fakultetin e Drejtësisë të Universitetit të Tiranës.

Në këtë fazë, mentorimin e temës sime të doktoraturës e mori në vazhdimësi Prof. Dr. Aleks Luarasi, pedagog me pedigre dhe autoritet të lartë akademik.

Kjo krijoi një vazhdimësi të veçantë shkencore.

Mentorimi që kishte nisur në Prishtinë nën udhëheqjen e Gazmend Zajmit vazhdoi në Tiranë nën udhëheqjen e Aleks Luarasit.

Kjo nuk ishte vetëm një vazhdimësi personale.

Ajo ishte edhe një urë akademike ndërmjet Universitetit të Prishtinës dhe Universitetit të Tiranës, ndërmjet dy qendrave universitare shqiptare dhe dy traditave akademike që, pavarësisht rrethanave politike, vazhdonin të komunikonin përmes dijes.

6 prill 1999 – kurorëzimi i një rruge të gjatë shkencore

Pas viteve të punës së mëtejshme, më 6 prill 1999, mbrojta disertacionin e doktoraturës në Fakultetin e Drejtësisë të Universitetit të Tiranës.

Kjo ishte dita e kurorëzimit të një rruge të gjatë akademike.

Në atë ditë, Gazmend Zajmi nuk ishte fizikisht i pranishëm.

Por ai ishte pjesë e historisë së asaj rruge.

Ai kishte qenë profesori im.

Kishte qenë udhëheqësi im shkencor.

Kishte qenë njeriu që e kishte nisur me mua procesin e mentorimit.

Pas vdekjes së tij, këtë mision e vazhdoi Prof. Dr. Aleks Luarasi.

Prandaj, mbrojtja e doktoraturës më 6 prill 1999 ishte një moment ku u bashkuan dy etapa të jetës sime akademike: trashëgimia e mentorimit të Gazmend Zajmit dhe vazhdimësia e tij përmes Prof. Dr. Aleks Luarasit.

Një amanet akademik që vazhdoi përtej jetës

Ndonëse Gazmend Zajmi nuk arriti ta shihte përfundimin e doktoraturës sime, ndikimi i tij në formimin tim nuk u ndërpre me vdekjen.

Kjo është një nga fuqitë më të mëdha të dijes.

Një profesor mund të largohet nga kjo botë, por ajo që ka mbjellë te studenti vazhdon të jetojë.

Një mentor mund të mos jetë i pranishëm në ditën e fundit të një procesi shkencor, por metodologjia, këshillat, kërkesat për rigorozitet dhe kultura akademike që ka përcjellë mbeten pjesë e studiuesit.

Në këtë kuptim, Gazmend Zajmi ishte i pranishëm në formimin tim akademik, edhe pse nuk ishte fizikisht i pranishëm në ditën e mbrojtjes së doktoraturës.

Ky dallim është i rëndësishëm dhe duhet ruajtur me korrektësi historike.

Një trashëgimi që nuk matet me vite

Trashëgimia e Gazmend Zajmit nuk matet vetëm me vitet e jetës së tij.

Ajo matet me ndikimin.

Ai ndikoi në Universitetin e Prishtinës.

Ndikoi në formimin e studentëve.

Ndikoi në zhvillimin e mendimit juridik e kushtetues.

Ndikoi në kulturën institucionale.

Dhe ndikoi në jetën akademike të njerëzve që, pas tij, vazhduan rrugën e dijes.

Kjo është trashëgimia më e madhe e një profesori.

Të mos jetë vetëm autor i veprave, por të jetë edhe formues i njerëzve.

Profesori që mbeti përgjithmonë në kujtesë

Kur sot e kujtoj Akademik Gazmend Zajmin, në kujtesën time bashkohen disa etapa të një jete akademike.

E kujtoj si profesorin tim në Universitetin e Prishtinës.

E kujtoj në vitin historik 1981, kur universiteti dhe studentët u përballën me një nga periudhat më të vështira.

E kujtoj si figurë akademike që u solidarizua me studentët dhe u përpoq të mbronte institucionin universitar.

E kujtoj në rrugën time drejt diplomimit më 10 korrik 1981.

Më pas, e kujtoj si udhëheqësin tim shkencor në doktoraturë.

E kujtoj në dhimbjen e ndarjes së tij nga jeta në vitin 1995, kur sëmundja ndërpreu rrugëtimin tonë të përbashkët të mentorimit.

Por e kujtoj edhe përmes vazhdimësisë së kësaj rruge.

Universiteti i Prishtinës më dha mundësinë ta vazhdoja procesin.

Prof. Dr. Aleks Luarasi mori në vazhdimësi mentorimin e temës sime.

Dhe më 6 prill 1999, në Fakultetin e Drejtësisë të Universitetit të Tiranës, e mbrojta disertacionin e doktoraturës.

Kjo është historia e një rruge akademike që nisi në Prishtinë dhe u kurorëzua në Tiranë.

Por në themel të saj qëndron një figurë që nuk mund të harrohet:

Akademik Gazmend Zajmi.

Ai ishte profesor.

Ishte akademik.

Ishte rektor.

Ishte studiues.

Ishte mentor.

Por, mbi të gjitha, ishte një intelektual që besonte se universiteti duhej të ishte i lirë në mendim, serioz në shkencë dhe i përgjegjshëm ndaj shoqërisë.

Pushteti mund ta largonte nga një funksion.

Nuk mund ta largonte nga historia.

Mund ta largonte nga katedra.

Nuk mund ta largonte nga dija.

Mund ta ndërpriste jetën e tij fizike.

Nuk mund ta ndërpriste trashëgiminë e tij akademike.

Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij.

Për Kosovën, Gazmend Zajmi mbetet një figurë e shquar e mendimit juridik, kushtetues dhe institucional.

Për Universitetin e Prishtinës, ai mbetet pjesë e historisë së tij.

Për studentët e tij, ai mbetet profesor dhe formues.

Për mua, ai mbetet profesori im dhe mentori im i parë shkencor.

Prandaj, kujtimi për të nuk është vetëm një homazh për një personalitet të madh të së kaluarës.

Është një detyrim akademik dhe moral ndaj kujtesës.

Sepse një komb që respekton profesorët e tij respekton dijen; një shoqëri që ruan kujtesën e intelektualëve të saj ruan identitetin; dhe një universitet që nderon ata që e ndërtuan, mbron vetë kuptimin e tij historik.

Gazmend Zajmi është pjesë e kësaj kujtese.

Dhe për mua, emri i tij do të mbetet përgjithmonë i lidhur me fillimin e rrugës sime akademike, me Universitetin e Prishtinës, me mentorimin tim shkencor dhe me një kapitull të paharrueshëm të jetës sime.