Timo Mërkuri: RISITË E ROMANIT “SHPËRFYTYRIMI” TË ODISE KOTES

  RISITË E ROMANIT “SHPËRFYTYRIMI” TË ODISE KOTES

Nga Timo Mërkuri

 Romani “Shpërfytyrimi” i shkrimtarit Odise Kote më së pari, vjen si një vepër e veçantë për mënyrën se si ndërton realitetin, personazhin, pushtetin dhe dramën e brendshme të njeriut. Pikërisht kjo e bën “Shpërfytyrimin” një vepër-mozaik të prurjeve të reja në romanin shqiptar. Për më tepër risitë e tij nuk qëndrojnë të shkëputura nga njëra-tjetra. Ato ndërthuren natyrshëm dhe, duke u thelluar brenda rrëfimit, prekin vetë mënyrën se si romani e vështron njeriun dhe kohën e tij.

Si roman modern, ai hyn drejt e në thelbin e dilemave ekzistenciale: me paratë e pista apo me ligjin? Pikërisht tek ky zbërthim artistik i dilemës qëndron e veçanta e vlerës së veprës.

Risitë që dalin në pah nuk duhen parë si prurje të veçuara, ato janë pjesë e një lëvizjeje të brendshme të romanit. Secila prej tyre ndriçon një anë të “Shpërfytyrimit”, ndërsa të marra së bashku tregojnë se si kjo vepër zgjeron hapësirën e romanit bashkëkohor shqiptar. Më poshtë po ndalemi te disa prej këtyre prurjeve, të cilat ndihmojnë për të kuptuar më qartë veçantinë e romanit dhe mënyrën e tij të të parit të njeriut të kohës.

1. Shpërfytyrimi moral bëhet vetë subjekti i romanit

Risia e parë dhe, ndoshta më e rëndësishme e romanit lidhet me mënyrën se si ndërtohet vetë boshti strukturor i rrëfimit. Autori nuk vendos në qendër ngjarjen, as konfliktin politik, as ngjitjen në karrierë apo përplasjen mes personazheve. Të gjitha këto janë të pranishme, por nuk përbëjnë zemrën e romanit. Ato janë terreni ku zhvillohet një proces shumë më i thellë: shpërfytyrimi moral i njeriut.

Ky është një ndryshim i rëndësishëm konceptual në raport me një pjesë të mirë të prozës sonë, ku transformimi moral zakonisht shfaqet si pasojë e rrjedhës së ngjarjeve. Në këtë roman ndodh e kundërta: pikërisht transformimi moral bëhet ngjarja kryesore. Lexuesi nuk ndjek vetëm atë që bëjnë personazhet; ai ndjek atë që po bëhen ata.

Autori nuk e dramatizon këtë proces me gjeste të mëdha. Ai e ndërton me durim, duke e lënë të rritet pothuajse në mënyrë natyrale, në heshtje. Një kompromis i vogël, një hezitim, një tundim, një fjalë e pathënë ose një fjalë e thënë në çastin e gabuar bëhen hallka të një zinxhiri që, pak nga pak, e largon njeriun nga vetvetja. Pikërisht kjo e bën shpërfytyrimin më bindës artistikisht. Ai nuk vjen si katastrofë; ai vjen si zakon.

Kjo mënyrë ndërtimi e zhvendos qendrën e rëndesës së romanit. Interesi nuk mbetet te pyetja se çfarë do të ndodhë më tej, por te pyetja shumë më e vështirë: deri ku mund të ndryshojë njeriu pa e ndier se po ndryshon? Në këtë pikë romani fiton një dimension filozofik, sepse nuk rrëfen vetëm fatin e disa individëve, por një ligjshmëri të brendshme të natyrës njerëzore.

Një nga pasazhet ku kjo dramë shfaqet me një qartësi të heshtur është meditimi i Herta Kurtizës mbi njerëzit që tranzicioni nuk i varfëroi vetëm ekonomikisht, por ua cënoi edhe ekuilibrin moral. Aty thuhet: “Mosdhënia e pronës, moskonsiderimi, sjellja brutale, arroganca... kishte bërë që koha për ta të ecte mbrapsht. Në vend të mençurimit... dëshpërimi, egërsia dhe humbja e drejtpeshimit ua kishte marrë mendjen.” F. 15-16 . Ky nuk është vetëm një përshkrim i gjendjes shoqërore. Është çasti kur autori lë të kuptohet se shpërfytyrimi nuk lind vetëm nga dobësia e individit; ai ushqehet edhe nga një realitet që e shtyn njeriun drejt humbjes së drejtpeshimit moral. Pikërisht këtu romani e tejkalon realizmin kronikal dhe hyn në territorin e analizës së ndërgjegjes.

Herta Kurtiza nuk paraqitet si një figurë e ngrirë brenda tipareve të saj. Në momente të ndryshme ajo ndalet, kujton, dyshon, mat peshën e zgjedhjeve të veta. Vetë fakti që kujtesa i rikthen vazhdimisht fragmente romanesh dhe e shtyn drejt meditimit tregon se beteja më e madhe nuk zhvillohet në zyrë, por brenda saj.

Prandaj mund të thuhet se risia më e madhe e “Shpërfytyrimit” nuk është thjesht trajtimi i moralit si temë. Morali bëhet vetë lënda narrative e romanit. Autori nuk na tregon se si ndryshon një epokë; ai na tregon se si një epokë ndryshon njeriun. Këtu qëndron edhe një nga vlerat më të veçanta të romanit: drama e ndërgjegjes fiton po aq rëndësi sa vetë drama e ngjarjeve.

2. Pushteti, paraja dhe ndikimi ndërtohen si një sistem i vetëm etik e psikologjik

Një nga veçantitë më të rëndësishme të “Shpërfytyrimit” është mënyra se si autori i sheh marrëdhëniet midis pushtetit, parasë dhe ndikimit. Në pamje të parë ato duken si tri botë të ndryshme. Njëra i përket politikës, tjetra ekonomisë, ndërsa e treta marrëdhënieve shoqërore. Por romani i afron ngadalë, derisa kufijtë mes tyre treten. Në fund lexuesi kupton se nuk kemi të bëjmë me tri dukuri të ndara, por me tri fytyra të së njëjtës forcë që vepron mbi ndërgjegjen e njeriut.

Këtu qëndron veçantia e romanit: autori nuk ndalet te ajo që pushteti dhe paraja i japin njeriut, por te ajo që i marrin atij. Nuk është pushteti si institucion dhe as paraja si pasuri ajo që e tërheq autorin, por gjurma që ato lënë në psikologjinë e individit Njeriu fillon të mendojë ndryshe, të flasë ndryshe, madje edhe të shohë botën ndryshe. Nuk ndryshon vetëm statusi i tij; ndryshon mënyra se si e përjeton veten dhe të tjerët.

Për këtë arsye, në roman pushteti nuk ushtrohet vetëm përmes urdhrave. Ai shfaqet përmes gjesteve, heshtjeve, afërsive të kërkuara, privilegjeve të padukshme dhe, mbi të gjitha, përmes ndikimit. Ndikimi bëhet një “monedhë” që qarkullon pa u dukur. Ai nuk shkruhet në asnjë ligj, por përcakton fatet e njerëzve. Kush e zotëron, fiton hapësirë; kush e humbet, mbetet jashtë loje.

Në këtë univers edhe paraja humbet kuptimin e saj të zakonshëm. Ajo nuk është vetëm pasuri. Është mundësi për të blerë besim, për të krijuar varësi, për të ushqyer ambicie dhe për të zgjeruar rrethin e ndikimit. Kështu krijohet një qark i mbyllur, ku pushteti prodhon ndikim, ndikimi sjell përfitime dhe përfitimet e forcojnë më tej pushtetin.

Domethënës është vështrimi që Herta Kurtiza hedh mbi realitetin njerëzor që e rrethon. Ajo kupton se padrejtësia, arroganca dhe përjashtimi nuk kanë varfëruar vetëm jetën materiale të njerëzve; ato kanë cenuar edhe ekuilibrin e tyre moral. Pikërisht këtu, fragmenti për ‘mosdhënien e pronës’ e kapërcen kuptimin social të ngjarjes.

Po aq domethënëse është edhe atmosfera e kongresit politik, ku adhurimi kolektiv e zëvendëson gjykimin kritik. Brohoritjet, duartrokitjet dhe përkulja ceremoniale ndaj udhëheqësit nuk paraqiten si dekor politik; ato bëhen shenja të ndikimit psikologjik që pushteti ushtron mbi turmën:"Pjesëmarrësit u çuan në këmbë... shpërthyen brohorima... Kryetari-kryeministër... shikonte sallën e tejmbushur me histeri... Si në çdo fjalim publik, lajtmotivi mbetej: liria dhe llogaridhënia janë më të rëndësishme se pushteti."(f.110-111}

Ironia artistike e këtij pasazhi nuk qëndron te fjalët, por te kontrasti midis sloganit dhe atmosferës që e shoqëron. Sa më shumë flitet për lirinë dhe llogaridhënien, aq më e fortë bëhet ndjesia e bindjes dhe e adhurimit.

Kjo është arsyeja pse “Shpërfytyrimi” nuk e trajton pushtetin si një temë politike. Ai e shndërron atë në një kategori morale dhe psikologjike. Bashkë me paranë dhe ndikimin, pushteti bëhet një forcë e vetme që provon karakterin e njeriut dhe përcakton drejtimin e shpërfytyrimit të tij. Pikërisht në këtë këndvështrim qëndron një nga risitë më të rëndësishme që romani i sjell prozës bashkëkohore shqipe.

3. Romani krijon një psikologji, pamje të re të tranzicionit shqiptar

Një nga prurjet më të veçanta është mënyra se si tranzicioni shqiptar zhvendoset nga historia e jashtme e vendit në historinë e brendshme të njeriut. Nuk kemi përpara vetëm një shoqëri që po ndryshon institucionet, mënyrën e jetesës apo marrëdhëniet me pushtetin. Kemi njerëz që duhet të mësojnë të jetojnë në një botë të re, ndërkohë që brenda tyre vazhdojnë të përplasen vlerat e vjetra me tundimet e reja.

Këtu romani prek një nerv të ndjeshëm të shoqërisë shqiptare. Tranzicioni nuk paraqitet vetëm si kalim nga një sistem në tjetrin. Ai shfaqet si një kohë pasigurie, ku njeriu nuk e ka më të qartë se cilat rregulla duhet të ndjekë dhe, më keq akoma, nëse rregullat që i ka besuar dikur vlejnë ende. Në këtë mjegull morale, edhe suksesi merr një kuptim të ri. Karriera bëhet nevojë, mbështetja kapital, njohja me njerëzit e duhur një lloj sigurie dhe pushteti jo vetëm detyrë, por mundësi për të mos mbetur jashtë.

Romani e kap shumë bukur këtë gjendje te marrëdhënia e Ingrid L. me Hertën. Nuk kemi thjesht një këshillë për karrierën. Pas fjalëve të saj fshihet një filozofi e tërë e kohës së re: "Ti ke nevojë për punë, për karrierë... por sigurisht ato nuk do të vijnë se dëshiron ti... Ti e di shumë mirë si funksionon kjo shoqëri? Dikush t’i jep, apo jo?"(f.30)

Këtu gjendet një nga çelësat psikologjikë të tranzicionit që ndërton romani. Njeriu nuk pyetet më vetëm se çfarë di të bëjë, por edhe se kë njeh, kush e mbështet, ku qëndron dhe kujt i detyrohet. Kjo e ndryshon gradualisht edhe marrëdhënien me veten. Herta e ndien se mundësia po i afrohet, por ende nuk ndihet e përgatitur për të. Dëshpërimi dhe pafuqia e saj përplasen me etjen për të mos mbetur aty ku është:"Jeta nuk i kishte ofruar shanset e duhura dhe ja tani që po i afrohej mundësia e parë ajo nuk ndihej gati."(f.30-31)

Herta nuk është thjesht një grua që kërkon të ngjitet. Ajo është njeriu i një kohe ku mundësia dhe frika ecin bashkë. Dhe pikërisht kjo bashkëjetesë e bën psikologjinë e tranzicionit më të besueshme: njeriu e dëshiron ndryshimin, por një pjesë e tij druhet nga çmimi që mund të ketë ai ndryshim.

Autori e vendos tranzicionin brenda mendjes së personazhit. Ankthi, dëshira, pasiguria, tundimi dhe nevoja për mbështetje bëhen pjesë e së njëjtës psikologji. Kjo shihet edhe në mënyrën se si Herta përjeton një nga skenat publike të pushtetit. Ajo përpiqet të kontrollojë veten, të ruajë pamjen që kërkon protokolli, ndërsa brenda saj ndodh diçka tjetër. Autori e kap këtë çarje mes fytyrës publike dhe njeriut të brendshëm me një nga imazhet më të bukura të romanit: "Buzëqeshjen e pushtetit, që mbiu si lule, - kështu do ta quante Ralf Veleshnja dy orë më pas."(f.159)

Menjëherë pas kësaj, romani e hap perden e brendshme. Herta pyet veten nëse ajo që po ndodh me të është thjesht pasojë e presionit të kamerës apo diçka më e thellë: "Mos ishte vallë etja dhe dashuria për pushtet që shfaqej në atë formë?" (f.159)

Këtu tranzicioni merr një fytyrë tjetër. Nuk është më vetëm sistemi që ushtron presion mbi individin. Është individi që fillon të zbulojë brenda vetes dëshirën për atë që më parë mund ta kishte kundërshtuar. Pikërisht këtu romani bëhet më njerëzor. Nuk e ndan botën në të mirë dhe të këqij. E vendos njeriun në një hapësirë të lëkundshme, ku edhe ai vetë mund të habitet nga ajo që po bëhet.

Edhe më i fortë është pasazhi ku Herta përballet me realitetin e njerëzve të tranzicionit që kanë humbur jo vetëm pronën, por edhe drejtpeshimin e brendshëm. Autori shkruan: "Në vend të mençurimit... dëshpërimi, egërsia dhe humbja e drejtpeshimit ua kishte marrë mendjen." (f. 16) Kjo fjali e çon romanin përtej portretit individual. Tranzicioni shfaqet si përvojë që lë gjurmë në karakterin kolektiv. Humbja materiale, padrejtësia dhe arroganca nuk mbeten jashtë njeriut. Ato futen brenda tij. E bëjnë më të ashpër, më mosbesues, më të dëshpëruar. Kështu, romani ndërton jo vetëm psikologjinë e atij që fiton, por edhe psikologjinë e atij që humbet.

Dhe pikërisht kjo e bën këtë prurje të rëndësishme. Romani  i Odise Kotes nuk e sheh tranzicionin si një urë mes dy brigjeve, ku njëra kohë mbaron dhe tjetra fillon. Ai e sheh si një periudhë ku njeriu ecën mbi një tokë që lëviz nën këmbët e tij.  Vlerat e vjetra nuk janë zhdukur plotësisht, ndërsa të rejat nuk kanë marrë ende formë të qëndrueshme. Në këtë hapësirë lindin pasiguritë, tundimet dhe kompromiset.

Është psikologjia e njeriut që kërkon të përshtatet pa e humbur veten, por që herë pas here e gjen veten duke bërë pikërisht atë që dikur do ta kishte kundërshtuar. Kjo është një nga të vërtetat më të hidhura dhe njëkohësisht më njerëzore të romanit.

Këtu qëndron edhe rëndësia e tij për prozën shqipe: tranzicioni nuk mbetet një sfond historik ku vendosen personazhet. Ai bëhet një gjendje e ndërgjegjes shqiptare. Dhe pikërisht aty, në këtë kalim të historisë nga jashtë brenda njeriut, qëndron një nga prurjet më të rëndësishme të romanit.

4. Personazhi femëror fiton një dimension të pazakontë në letërsinë shqipe

Një nga prurjet e reja më të dukshme të romanit “Shpërfytyrimit” qëndron në mënyrën se si ai e vendos gruan në një hapësirë që proza shqipe e ka parë rrallë nga brenda: në vetë mekanizmin e pushtetit. Gruaja në roman nuk është vetëm pranë ngjarjes, dëshmitare e saj apo viktimë e pasojave. Ajo hyn në zemër të saj. Merr iniciativa, ndikon, ndërton marrëdhënie, përdor pushtetin, përfiton prej tij dhe, në një rast tjetër, përfundon duke u ndryshuar prej tij. E reja qëndron te mënyra se si romani e fut gruan brenda vetë mekanizmit të pushtetit: si aktore, ndërmjetëse, krijuese marrëdhëniesh dhe, në fund, si qenie që mund të preket e të deformohet prej tij.

Në letërsinë shqipe gruaja është shfaqur në shumë forma: si nënë e grua e familjes, si e dashuruar, si punëtore, si grua që vuan, që qëndron, që lufton dhe përballet me fatin. Te “Shpërfytyrimi” ndodh një zhvendosje tjetër. Gruaja futet në territorin e shtetit, të ndikimit, të parasë, të intrigës dhe të prapaskenës politike. Ajo nuk qëndron më në pragun e pushtetit. Prek fijet e tij.

Por risia bëhet edhe më e veçantë sepse autori nuk krijon një model të vetëm femëror. Ai vendos përballë dy gra që jetojnë në të njëjtën botë, por kanë marrëdhënie të ndryshme me atë. Ingrid L. është gruaja oligarke që e njeh pushtetin përpara se të hyjë vetë në fronin e tij, që di ta ndërtojë dhe ta përdorë nga prapaskena; Herta Kurtiza është gruaja që hyn në pushtet, ngjitet në të dhe më vonë kupton se ai pushtet mund të fillojë të përdorë edhe atë. Njëra e njeh terrenin; tjetra hyn në të dhe mëson ta lexojë duke e përjetuar nga brenda. Pikërisht ky kontrast e çon figurën femërore përtej emancipimit të zakonshëm.

Marrëdhënia e tyre nis nga një ngjarje që, në pamje të parë, është krejt njerëzore. Herta shpëton një fëmijë me probleme të shëndetit mendor që ishte rrëzuar në liqen. Akti bëhet publik dhe ajo shfaqet si një grua e guximshme, e aftë të hidhet në ujë për të shpëtuar një jetë. Ingrid L.  atëherë e sheh. Por vështrimi i saj nuk ndalet te akti njerëzor. Ajo sheh mundësinë për ta kthyer një gjest spontan në kapital publik: “Kam planifikuar për sot dhe nesër dy emisione, në dy televizionet kombëtare. Unë dhe ti bashkë.”( f.28-29)

Kështu nis ngritja e Herta Kurtizës drejt një bote ku ajo më parë nuk kishte hyrë. Por ndihma e Ingrid L. nuk mbetet thjesht një dorë e zgjatur. Me zhvillimin e romanit kuptohet se pas saj ka një interes më të gjerë. Romani e paralajmëron këtë çmim që herët: “...ajo ende nuk e dinte mirë se për këtë fluturim duhej bërë pagesa, pagesa, në të gjitha format.”(.104). Ingridi nuk po afron pranë vetes vetëm një grua që meriton të ecë përpara. Ajo po krijon një lidhje me një njeri që mund t'i bëhet i dobishëm një rrjeti interesash.

Këtu fillon të marrë formë portreti i Ingrid L. Ajo nuk ka nevojë të jetë në krye të një institucioni për të ushtruar pushtet; si oligarke, nuk pret të vendoset në një rol, por e krijon vetë atë. Kalon përmes ndikimit, lidhjeve, informacionit, parasë dhe aftësisë për të lexuar njerëzit. Herta e kupton se ajo nuk është ajo që duket: “Ajo të lejon të hysh disi në mendimet e saj por jo për të kuptuar gjithçka.”( f.92).

Ingrid L. nuk urdhëron. Asaj i mjafton të thotë një fjalë, të hedhë një ide, të japë një nxitje në çastin e duhur. Pastaj tjetri e vazhdon vetë rrugën. Ajo nuk e shtyn derën; di të bëjë që tjetri ta hapë. Është një lloj pushteti që nuk bën zhurmë, por lë gjurmë. Si një dorë që nuk shihet, por e ndryshon drejtimin e një dere.

Edhe mendimi i saj për ambicien e tregon këtë natyrë. Ajo beson se njerëzit e ditur dhe ambiciozë duhet të udhëheqin dhe se, për të arritur diku, duhet “së pari të nisesh”. Ingrid L. nuk e sheh pushtetin si diçka që gruas i dhurohet nga jashtë. Ajo e sheh si një hapësirë ku gruaja mund të hyjë me vullnetin, inteligjencën dhe aftësinë e saj. Prandaj është figurë aktive, me iniciativë, por edhe me një iniciativë që mund të kapërcejë kufirin dhe të shndërrohet në manipulim.

Herta është tjetër. Ajo ka ambicie, inteligjencë dhe dëshirë për të ecur përpara, por nuk e njeh që në fillim gjuhën e pushtetit. Ingrid L. e ndihmon, e orienton dhe i hap dyer. Herta ngjitet. Merr postin, autoritetin, një identitet të ri publik. Por bashkë me këtë ngritje hyn në një botë që kërkon prej saj më shumë se aftësi profesionale: kërkon përshtatje, kompromis dhe zgjedhje.

Në këtë marrëdhënie ka edhe diçka më shumë se një ndihmë e zakonshme. Romani e përcakton qartë ndikimin e Ingridit mbi Hertën: “Metologjinë e betejës e ka përvetësuar nga Ingrid L.” (f.92). Pas kësaj fjalie vjen edhe shpjegimi i mënyrës së veprimit të “shefes së madhe”, e cila “i ka fituar të gjitha betejat duke i gjuajtur me shigjeta kundërshtarët nga larg, pa i parë në sy” (f.92). Herta, pra, nuk merr prej Ingridit vetëm një mundësi për t’u ngjitur. Ajo merr edhe një mënyrë të vepruari, një metodë për ta përballuar dhe fituar betejën.

Në pamje të parë, ndihma e Ingrid L. duket si një derë e hapur drejt së ardhmes. Por romani gradualisht na bën të kuptojmë se pas asaj dere shtrihet një rrugë tjetër. Ngritja e Hertës fillon të lidhet me një mekanizëm ku pushteti, paraja e interesat private lidhen .

Romani e thotë hapur: “i gjithë buxheti i ministrisë këtë vit do të derdhet në arkën e Ingrid.L-së” (f. 181–182). Skema shpjegohet edhe më drejtpërdrejt: “ministrja firmos dhe paraja gjen rrugën e saj, në folenë më të ngrohtë” (f. 181–182). Kështu zbulohet se Herta nuk është vetëm gruaja që Ingridi ndihmoi të ngjitej. Ajo është vendosur në një pikë ku pushteti i saj mund të bëhet i dobishëm për interesa më të mëdha. Ngritja e Hertës merr kështu një kuptim tjetër: nuk është më thjesht historia e një gruaje që arrin pushtetin, por historia e një pushteti që di të investojë te njerëzit që i duhen.

Ajo që deri atëherë mund të dukej si miqësi, ndihmë apo ndikim fillon të marrë formën e një mekanizmi. Pushteti nuk ka nevojë t’i sakrifikojë të gjithë; i mjafton të gjejë atë që do të mbajë mbi vete peshën e fajit. Ralf Veleshnja bëhet pikërisht një prej këtyre figurave. Ai merr mbi vete gjithçka dhe në roman deklaron: “Kam vepruar gjithnjë i vetëm. E përsëris, i vetëm” (f. 262–263). Por Herta e lexon këtë akt ndryshe. Për të, Veleshnja “me fisnikërinë e dinjitetin e tij u vetëflijua, duke u bërë kurbani i ministrisë” (f. 262–263).

Këtu Herta fillon të hapë sytë. Ajo nis të shohë jo vetëm atë që ndodh përpara saj, por edhe mekanizmin që vepron pas saj. Kupton se rreth saj ekziston një botë që kishte funksionuar përpara se ajo të hynte në të dhe që mund të vazhdojë të funksionojë edhe pa të. Këtu nis shpërfytyrimi i saj. Jo si kthesë e menjëhershme, por si një humbje e ngadaltë e kufirit mes interesit të vet dhe interesit të atyre që e ngritën.

Por marrëdhënia mes Hertës dhe Ingrid L. nuk kufizohet vetëm te ndikimi, pushteti apo interesi. Një tjetër risi e romanit është marrëdhënia erotike mes Hertës dhe Ingrid L. Kote e sjell këtë marrëdhënie në një skenë të hapur në f. 103–105 dhe i rikthehet më vonë, në f. 222–223. Edhe kjo është një mënyrë jo e zakonshme e trajtimit të figurës femërore në prozën shqipe. Marrëdhënia mes dy grave nuk mbetet një episod më vete. Ajo lidhet me afërsinë, ndikimin dhe pushtetin që ushtrojnë mbi njëra-tjetrën. Dimensioni erotik i shton kësaj marrëdhënieje një tjetër shtresë. Në të ndërthuren ndjenja, interes dhe pushtet.

Këtu qëndron edhe ndryshimi themelor mes dy grave. Ingrid L. e përdor sistemin pa pasur nevojë të ulet në fronin e tij. Herta ngjitet në fron, por zbulon se froni nuk e bën të lirë. Përkundrazi, fillon ta lidhë pas vetes. Njëra e njeh lojën dhe e drejton; tjetra e mëson lojën duke e përjetuar nga brenda. Njëra e di si të luftojë nga larg; tjetra e përvetëson metodën dhe hyn vetë në betejë.

Njëra mbjell farën. Tjetra rritet bashkë me pemën dhe, më vonë, zbulon se disa prej degëve të saj e kanë zënë edhe atë. Kjo është edhe një mënyrë për të kuptuar rrugën që përshkon Herta: ajo nuk hyn në këtë botë si një viktimë e pafuqishme, por si një grua me ambicie dhe dëshirë për t’u ngjitur. Vetëm se, dalëngadalë, kufiri mes asaj që kërkon vetë dhe asaj që kërkon sistemi prej saj fillon të mjegullohet.

Pikërisht këtu Herta bëhet më e dhimbshme dhe më njerëzore. Ajo nuk është një viktimë e pafuqishme dhe as një grua e përsosur që përplaset me një botë të korruptuar. Ka ambiciet e veta, dëshirat e veta dhe përgjegjësinë e zgjedhjeve të veta. Prandaj shpërfytyrimi i saj ka peshë morale. Ajo e kupton gradualisht lojën në të cilën ka hyrë, por nuk del prej saj. Në këtë çast, Herta pushon së qeni vetëm viktimë e mekanizmit të pushtetit dhe bëhet edhe përgjegjëse për vendin që ka pranuar brenda tij.

Ingridi dhe Herta. Përmes tyre romani e çon figurën femërore në territorin e pushtetit, të ndikimit, të interesit ekonomik dhe të deformimit moral që mund të lindë brenda tij. Por marrëdhënia e tyre ka edhe atë shtresë tjetër, intime, që e bën më të ndërlikuar dhe më pak të parashikueshme figurën e gruas. Ato nuk janë thjesht dy personazhe të ndryshme; janë dy mënyra të ndryshme për ta përjetuar dhe ushtruar pushtetin, por edhe për t’u lidhur me njëra-tjetrën përtej rolit publik.

Prandaj risia nuk është thjesht fakti se Herta Kurtiz është grua dhe ndodhet në qendër të romanit. Risia qëndron në faktin se gruaja bëhet njëkohësisht subjekt dhe pjesë e mekanizmit të pushtetit: ajo mund ta ndërmjetësojë, ta përdorë, të përfitojë prej tij dhe, më në fund, të paguajë çmimin njerëzor të tij. Në rastin e Hertës, kjo përvojë nuk mbetet vetëm politike. Ajo prek edhe jetën intime, marrëdhëniet dhe mënyrën se si personazhi e përjeton veten brenda një bote ku pushteti hyn gradualisht në hapësirat më personale.

Ingrid L. mbetet figura e iniciativës, e vetëbesimit dhe e ndikimit të ushtruar nga prapaskena, por edhe e asaj aftësie për ta përdorur sistemin deri në kufirin ku ndikimi mund të shndërrohet në manipulim. Herta kalon një rrugë tjetër. Ajo hyn në pushtet me ambicie dhe dëshirë për t’u ngjitur, e përjeton atë nga brenda dhe, dalëngadalë, nis të humbasë kufirin mes asaj që kërkon vetë dhe asaj që sistemi kërkon prej saj. Pikërisht në këtë ndryshim të marrëdhënies me pushtetin qëndron një nga veçoritë e romanit: gruaja nuk paraqitet vetëm si figurë që ndodhet brenda rrethanave, por si forcë që hyn në to, i ndikon dhe më pas përballet edhe me pasojat e tyre.

Ndoshta këtu mbetet edhe gjurma më e thellë e kësaj risie. Ingridi e përdor pushtetin pa pasur nevojë të duket; Herta duket se e zotëron atë dhe, dalëngadalë, zbulon se pushteti ka nisur të zotërojë diçka prej saj. Janë dy rrugë të ndryshme, por që takohen në të njëjtën botë. “Shpërfytyrimi” nuk jep një përgjigje të gatshme për gruan dhe pushtetin. Ai e lë çështjen të hapur, përballë një pyetjeje që shkon përtej fatit të këtyre dy personazheve: sa mund të hyjë njeriu në një botë të fuqishme pa lejuar që ajo botë të hyjë brenda tij?

5. Kryeministri bëhet një personazh i plotë letrar i pushtetit.

Një nga prurjet më të veçanta të “Shpërfytyrimit” është mënyra si ndërtohet figura e kryeministrit. Në letërsinë shqipe pushtetari është shfaqur edhe më parë, por portreti i kryeministrit si personazh i gjerë letrar, i parë në thellësi psikologjike dhe morale, mbetet një hapësirë pak e prekur. Në rastet e rralla kur kjo figurë është shfaqur, ajo ka mbetur kryesisht brenda ngjyrimeve politike të kohës. Te Odise Kote ndodh diçka tjetër. Kryeministri del nga fotografia politike dhe hyn në jetën e romanit.

Prurja e re nuk qëndron, pra, vetëm te prania e tij. Qëndron te mënyra si autori e ndërton. Nuk na e jep vetëm përmes fjalimeve, ceremonive dhe vendimeve. Na afron te mendësia e tij. E shohim si vëzhgon, si llogarit, si i lexon njerëzit dhe si e ndien terrenin ku lëviz. “Mendja e kryeministrit dukej shpërthyese, si ajo e një gjahtari që sapo ka kapur prenë e vet.” (f.161). Ky krahasim e vendos menjëherë personazhin në një dritë tjetër. Ai nuk është një njeri që pret të shohë çfarë do të ndodhë. Është gjithmonë në kërkim të një lëvizjeje. Vëzhgon, nuhat dobësinë, pret çastin. Mendja e tij duket sikur punon edhe atëherë kur ai hesht.

Këtë natyrë strategjike romani e përmbledh edhe në një tjetër vëzhgim: “Kryeministri e njihte mirë terrenin ku vepronte. Skenën, prapaskenën...”( f.162). Këtu portreti fillon të marrë një tjetër thellësi. Kryeministri njeh atë që shihet dhe atë që nuk shihet. Di çfarë duhet thënë para publikut, por edhe çfarë duhet bërë larg tij. Për këtë arsye edhe fjalia drejtuar Hertës, “...të kishit marrë dhe disa mësime aktrimi”, (f.156-157).merr një kuptim më të gjerë. Nuk është një qortim. Është një çelës për të kuptuar botën e tij. Në këtë botë pushteti duhet jo vetëm të ushtrohet. Duhet edhe të luhet.

Kryeministri është i fortë edhe në një tjetër pikë: ai di t'i lexojë njerëzit përmes dobësive të tyre. Kur e sheh Hertën si “të vetmuarën. Pa grup”, ai nuk gjykon vetëm gruan që ka përballë. Lexon pozicionin e saj. E kupton se çfarë force ka pas vetes dhe çfarë i mungon. Kështu, marrëdhënia e tij me Hertën bëhet një nga vendet ku zbulohet më mirë inteligjenca e pushtetit.

Edhe kur marrëdhënia mes tyre kriset, ai nuk shpërthen. “Herta, ti je në ekipin qeverisës. Je ministre në pritje.”(f.303-304). Gjuha mbetet e qetë. Pikërisht kjo qetësi e bën më të ndjeshme forcën e tij. Nuk ka nevojë për zë të lartë. Mjafton një fjali dhe fati i tjetrit merr një drejtim tjetër.

Pastaj romani e kthen këtë ftohtësi në një imazh: “Ftohtësia kryeministrore ishte shtuar. Ajo u ndje si një enë e zbrazur.”(f.7-8). Pushteti këtu nuk ka vetëm fjalë. Ka temperaturë. Dhe ajo temperaturë ndihet mbi njeriun që ndodhet përballë tij. Është një nga ato çaste kur figura politike fillon të marrë një hije njerëzore, por edhe shqetësuese.

Një meritë tjetër e këtij portreti është se autori nuk e pikturon kryeministrin me një ngjyrë të vetme. Ai nuk është thjesht “kryesori” i romanit. Ai është lideri.  Ka intuit inteligjencë, disiplinë dhe një aftësi të dukshme për të kuptuar njerëzit. Pikërisht kjo e bën personazhin më bindës. Një pushtet i madh nuk mund të ndërtohet vetëm mbi vrojtimet e dobësitë. Ai kërkon mendje, durim dhe aftësi për të ndikuar.

Kështu portreti politik shndërrohet në portret psikologjik. Por nuk ndalet aty. Ai merr edhe një dimension moral. Kryeministri nuk na tregon vetëm se si sillet një njeri në majë të pushtetit; na bën të mendojmë se çfarë i ndodh vetë njeriut kur jeton gjatë në atë majë. Pushteti fillon të bëhet mënyrë të menduari, mënyrë të shikuari dhe mënyrë të marrëdhënies me të tjerët.

Prandaj kjo prurje nuk është vetëm tematike. Është një risi në ndërtimin letrar të figurës së pushtetit. Kryeministri nuk mbetet figurë e kronikës politike. Ai bëhet personazh. Ka mendësi, instinkt, dobësi, strategji dhe një mënyrë të vetën për ta parë botën.

Dhe këtu qëndron, ndoshta, veçantia më e madhe e këtij portreti. Në vend që të na japë vetëm fytyrën publike të kryeministrit, romani na lejon të shohim edhe atë që lëviz pas saj. Skenën dhe prapaskenën. Fjalën dhe heshtjen. Qetësinë dhe llogarinë. Pikërisht në këtë kalim nga fotografia politike te njeriu që fshihet pas saj, “Shpërfytyrimi” sjell një nga portretet më të veçanta të pushtetit në romanin shqiptar.

6. Bo-zi – figura e njeriut të padukshëm që zbulon fytyrën e pushtetit

Një nga personazhet më të veçanta të Odise Kotes në “Shpërfytyrimi” është Bo-zi. E veçanta e tij nuk qëndron në faktin se romani sjell një personazh të lidhur me prapaskenën e pushtetit. E veçanta është se kjo botë e padukshme merr trup, zë, sjellje dhe një fytyrë njerëzore. Bo-zi nuk është një hije që përmendet nga larg. Ai hyn në skenë, ulet përballë Hertës, flet me të, e josh, e mat, e paralajmëron dhe i kërkon gjëra. Lexuesi e ndien praninë e tij si të një njeriu që ekziston vërtet, ndërsa vetëm pak nga pak kupton se pas këtij njeriu shtrihet një rrjet shumë më i gjerë.

Vetë emërtimi i hapësirës ku ai punon është një nga gjetjet më të goditura të romanit. Kur Herta e pyet se ku punon, Bo-zi përgjigjet: “Unë punoj në oborrin e pasëm.” (f.91) Dhe kur ajo kërkon të dijë çfarë do të thotë kjo, ai e përkufizon: “Oborri i pasëm është toka e kompromisit dhe e zgjidhjes së problemeve.”(f.91-92). Këtu një shprehje e thjeshtë hap menjëherë një derë të fshehtë të romanit. “Oborri i pasëm” nuk është thjesht një vend pune. Është një hapësirë që nuk figuron në hartën zyrtare të pushtetit, por ku duket se kalojnë disa nga fijet më të forta të tij.

Bo-zi është njeriu që lëviz në këtë hapësirë. Ai nuk ka madhështinë formale të ministrit, nuk ulet në majën e hierarkisë dhe nuk ka nevojë për një zyrë të madhe për të ndier se është pranë qendrës. Forca e tij vjen nga lidhja me ata që kanë pushtetin dhe nga njohja e rrugëve nëpër të cilat pushteti lëviz. Fuqia e tij buron pikërisht nga fakti se nuk duket. Për këtë arsye, sjellja e tij me Hertën është aq domethënëse. Ai i drejtohet me një siguri që e kapërcen funksionin e vet, e lavdëron, e josh, e paralajmëron dhe gradualisht sillet sikur kufiri mes tij dhe ministres të ishte vetëm një perde e hollë.

Një nga çastet më të bukura për ta kuptuar këtë është reagimi i Hertës: “Burri përballë po i fliste si të ishte ai ministri.”(f.92). Kjo fjali vlen më shumë se një përshkrim i gjatë. Herta e ndien se përballë saj nuk është thjesht një këshilltar apo ndërmjetës. Është një njeri që ka mësuar të flasë me gjuhën e pushtetit, edhe pse formalisht nuk e zotëron atë. Këtu nis të shfaqet një nga paradokset më interesante të Bo-zit: ai nuk e mban pushtetin në dorë, por di ku janë fijet e tij.

Prandaj edhe fjala e tij, “Ti ke lindur për gjëra të mëdha. Të voglat, gjithnjë iu takojnë të vegjëlve”,(f.92). nuk është vetëm lajka e një burri që kërkon të fitojë afërsi. Bo-zi po mat Hertën. Ai sheh ambicien e saj, inteligjencën dhe etjen për të mos mbetur në vend. E kupton se fjala mund të hapë një derë para se të hapet dera e vërtetë. Në botën e tij, edhe lajka është një mjet pune dhe edhe një kompliment mund të ketë një fije të padukshme pas vetes.

Kur më pas i thotë: “Ky është një projekt që të kapërcen edhe ty, dhe mua”,(f.93) duket sikur po e paralajmëron për diçka më të madhe se vetja. “Oborri i pasëm” është tashmë jo vetëm hapësira ku punon Bo-zi, por metafora e sistemit ku ai është rritur. Dhe pikërisht këtu “oborri i pasëm” zgjerohet në një hartë të tërë marrëdhëniesh, ku ministrja, këshilltari, biznesi dhe strukturat e tjera takohen në vende që nuk shfaqen në dokumentet zyrtare. Bo-zi nuk është thjesht ai që njeh njerëzit; ai është ai që njeh lidhjet mes njerëzve. Kjo e bën figurën e tij të veçantë në ndërtimin e romanit.

Një tjetër element i rëndësishëm i portretit të tij është ambicia. Bo-zi nuk është një njeri pa ëndrra. Ai dëshiron të ngjitet, madje ka menduar edhe për postin e ministrit të Drejtësisë. Por nga “llozha e epërme” i vjen përgjigjja: “Mjaft. Nuk është ende koha tënde. Rri aty ku je. Aty na duhesh më shumë.”(f.94). Kjo fjali zbulon një ligj tjetër të botës së tij. Në këtë sistem, edhe pritja mund të jetë pjesë e karrierës. Të rrish në vendin ku të kanë caktuar nuk do të thotë domosdoshmërisht të jesh i dobët; mund të thotë se di kur duhet të presësh. Ka mësuar se edhe qëndrimi në një vend mund të jetë një mënyrë për t’u ngjitur më lart.

Dhe romani e përmbledh këtë me një fjali të shkurtër, por të pamëshirshme: “Dinte të bindej e të shërbente Bo-zi.” (f.94). Kjo ishte një nga çelësat e karakterit të tij. Ai nuk ngjitet vetëm duke urdhëruar. Di të bindet, di kujt t’i shërbejë dhe di të presë çastin e vet. Ambicia e tij nuk ecën me hapa të mëdhenj; ajo zvarritet nëpër korridore, duke mësuar se cilën derë duhet të presë.

Por Bo-zi bëhet edhe më i errët kur flet për vetë mekanizmin e pushtetit: “Pushteti kalon nga vrimat e grave, vrimat e mureve dhe vrimat e bankave.” (f.95-96).Kjo është një nga ato fjali ku personazhi sikur hap për një çast një dritare mbi botën që njeh. Për të, pushteti nuk është vetëm institucion, ligj apo zyrë. Ai është një rrjet lidhjesh ku ndërthuren politika, paraja, sipërmarrja, marrëdhëniet njerëzore dhe interesat e fshehta. Romani e përfytyron këtë lidhje si një “cergë merimange” (f.96).dhe Bo-zi duket sikur di ku kapet çdo fije e saj.

Megjithatë, ajo që e bën figurën e tij artistikisht të vlefshme është se autori nuk e shndërron në një abstraksion të së keqes. Bo-zi ka ambicie, dëshira, mënyrë të foluri, strategji, por edhe  frikë nga humbja e vendit të punës. Ai është një njeri konkret që ka mësuar të jetojë në një botë ku pushteti nuk është gjithmonë aty ku duket. Prandaj simbolika lind prej karakterit, jo karakteri prej simbolikës.

Këtu qëndron edhe risia e kësaj figure. Në letërsinë shqipe mund të gjejmë pushtetarë, zyrtarë, njerëz pranë pushtetit dhe personazhe që përfshihen në lojërat politike. Por Bo-zi sjell një tipar më të veçantë: personazhin e njeriut që nuk është në majën formale të pushtetit dhe megjithatë jeton pranë qendrës së tij, ushqehet prej tij, ndikon në të dhe di të lëvizë në hapësirat ku pushteti nuk del në dritë. Kjo e bën atë një prurje të veçantë në ndërtimin e personazhit politik në romanin shqiptar.

7. Një hapësirë më e gjerë për romanin shqiptar

Për gjashtë risitë e shqyrtuara, vlera e tyre nuk qëndron te veçoria e secilës më vete. Ajo kuptohet më mirë nga gjurma që lënë së bashku në strukturën e romanit. Pikërisht në këtë ndërthurje, “Shpërfytyrimi” merr një përmasë që e çon përtej një rrëfimi të lidhur me një kohë, një mjedis apo një realitet të caktuar. Risitë nuk janë shtresa të vendosura mbi një histori të përfunduar. Ato prekin vetë mënyrën se si historia merr jetë në vepër.

Realiteti nuk qëndron në sipërfaqe. Ai hyn te karakteri, te zgjedhja, te dobësia, te dëshira dhe te vetmia. Një ngjarje nuk mbaron me atë që ndodh; ajo vazhdon në gjurmën që lë te njeriu. Këtu, mendoj, qëndron edhe ngritja artistike e romanit. Kote nuk kënaqet me paraqitjen e një realiteti, por kërkon të shohë çfarë fshihet nën të. Pesha e ngjarjes nuk matet vetëm me pasojën e saj të jashtme, por edhe me ndryshimin e heshtur që sjell brenda personazhit.

Për këtë arsye, njerëzit e romanit nuk mbeten vetëm bartës të veprimit. Ata bëhen dëshmitarë dhe, në të njëjtën kohë, bartës të një kohe që i vë vazhdimisht në provë. Kështu, “Shpërfytyrimi” e zgjeron horizontin e romanit shqiptar pa u shkëputur nga toka ku është lindur. Madje është pikërisht thellimi në realitetin shqiptar ai që e çon veprën drejt një përvoje të gjerë njerëzore. Një botë e caktuar bëhet pasqyrë e pyetjeve që nuk i përkasin vetëm asaj bote.

Këtu romani merr një peshë që shkon përtej dëshmisë së kohës. Nuk na kërkon vetëm të shohim çfarë ka ndodhur, por të vëmë re çfarë u ka ndodhur njerëzve. Historia nuk matet vetëm me ngjarjet që lë pas, por me njerëzit që ajo ka ndryshuar.

Ndoshta kjo është ajo që mbetet më gjatë pas leximit: ndjenja e një njeriu që përpiqet të mos humbasë veten në kohën që po ndryshon. Në këtë përplasje të heshtur mes njeriut dhe kohës, “Shpërfytyrimi” e gjen të vërtetën e vet më të thellë.

Prandaj, pas analizave të mësipërme nuk është nevoja të shpallet risia si përfundim i gatshëm. Ajo është bërë e dukshme në vetë ndërtimin e veprës. “Shpërfytyrimi” nuk e zgjeron vetëm hapësirën e romanit shqiptar; ai zgjeron edhe mënyrën se si romani mund ta vështrojë njeriun e kohës së vet.

Dhe kjo, në fund, është ajo që mbetet.

Sarandë, gusht- tetor 2026