Skënder Milaqi: Mustafa Biduli-Artisti që i dha drurit shpirt.

Një jetë mes skulpturës, teatrit, skenës dhe pasionit të pashtershëm për artin durrsak

Ka qytete që kanë historinë e tyre të shkruar në libra, në monumente e në dokumente. Por ka edhe një histori tjetër, më të heshtur, që jeton në kujtesën e njerëzve, në veprat e artistëve dhe në gjurmët që ata kanë lënë në jetën kulturore të qytetit.

Durrësi është një prej tyre.

Qyteti i lashtë i detit nuk është vetëm arkeologji, amfiteatër, monumente e histori. Është edhe një qytet që ka nxjerrë ndër breza artistë, aktorë, piktorë, skulptorë, muzikantë e njerëz të skenës, të cilët kanë ushqyer shpirtin kulturor të tij.

Mustafa Biduli lindi në qytetin e Durrësit më 12 mars 1947 dhe i përket asaj plejade artistësh durrsakë që me punën, pasionin dhe përkushtimin e tyre kanë pasuruar jetën kulturore të qytetit. Që në hapat e parë të krijimtarisë, ai u tërhoq nga materialet natyrore dhe nga mundësia për t’u dhënë atyre një jetë të re përmes duarve të artistit.

Në fillimet e rrugëtimit të tij artistik, druri dhe metali u bënë dy nga materialet me të cilat ai shprehu talentin dhe fantazinë e tij. Sidomos druri, me ngrohtësinë, damarët dhe bukurinë e tij natyrore, nuk ishte për të thjesht një lëndë që duhej përpunuar. Ai e shihte si një material që kishte brenda vetes një formë, një figurë, një histori, të cilën artisti duhej ta zbulonte.

Gdhendja kërkon durim, dorë të sigurt dhe mbi të gjitha ndjeshmëri. Një goditje e gabuar e daltës mund të prishë atë që është ndërtuar me orë e ditë pune. Por Biduli e njohu gjuhën e materialit dhe, duke e punuar me përkushtim, arriti t’i japë drurit forma që tejkalonin karakterin e tij të zakonshëm.

Në këto punime ndihet jo vetëm mjeshtëria teknike, por edhe dashuria për artin. Nga një copë druri e heshtur, ai kërkonte të nxirrte një ide, një emocion, një figurë. Kështu, puna e dorës shndërrohej gradualisht në vepër arti.

Por rruga krijuese e Mustafa Bidulit nuk u kufizua vetëm te druri. Edhe metali u bë një tjetër mundësi për të shprehur botën e tij artistike. Nëse druri kërkon butësi dhe durim, metali kërkon forcë, përpjekje dhe një tjetër lloj marrëdhënieje me materialin. Pikërisht ky kombinim mes materialeve të ndryshme tregon edhe kërkimin e tij të vazhdueshëm artistik.

Ai nuk u mjaftua me atë që dinte. Kureshtja për të provuar, për të krijuar dhe për të përsosur mjeshtërinë e shtyu gjithmonë përpara. Në këtë rrugëtim, puna e përditshme u bë shkollë, ndërsa përvoja u kthye në një pasuri që do ta shoqëronte gjatë gjithë veprimtarisë së tij.

Durrësi nuk është vetëm qyteti ku Mustafa Biduli lindi.

Është edhe vendi ku ai u formua, krijoi dhe la gjurmët e veta. Një qytet me histori të lashtë, me detin pranë, me gjurmë të shumta të artit dhe kulturës, do të bëhej mjedisi ku talenti i tij do të gjente hapësirë për t’u shfaqur.

Dhe pikërisht këtu qëndron një nga vlerat e figurës së tij: ai nuk e pa artin thjesht si një profesion apo si një mënyrë për të krijuar objekte të bukura. Për të, krijimtaria ishte një mënyrë për të komunikuar me njerëzit, për të ruajtur të bukurën dhe për t’i dhënë materialit të zakonshëm një kuptim të veçantë.

Një copë dru mund të digjet e të zhduket, të mbetet thjesht lëndë. Por kur kalon në duart e një artisti, ajo mund të bëhet kujtesë. Mund të bëhet vepër. Mund të bëhet pjesë e historisë së një qyteti.

Në këtë mozaik të artit durrsak, një vend të veçantë zë Mustafa Biduli, një artist shumëplanësh, krijimtaria e të cilit nuk mund të futet lehtë brenda kufijve të një disipline të vetme.

Skulptor, gdhendës, aktor, regjisor, skenarist, skenograf dhe krijues i një numri të madh veprash në dru e metal, Biduli është nga ata artistë që nuk e kanë parë artin si profesion të zakonshëm, por si një mënyrë jetese.

Një fëmijëri që paralajmëroi artistin

Ndoshta askush atëherë nuk mund ta imagjinonte se një djalë 12-vjeçar, që merrej me një copë gur dhe përpiqej t’i jepte formën e një figure njerëzore, do t’i kushtonte një pjesë të madhe të jetës artit. Por pasioni kishte lindur.

Punimi i parë i tij ishte një figurë e gdhendur në gur, kushtuar një shoqeje. Për një fëmijë ishte një lojë, një kureshtje, një dëshirë për të krijuar diçka me duart e veta. Për artistin që do të bëhej më vonë, ishte fillimi i një rruge të gjatë.

Në bisedë ai kujton me humor edhe një episod të asaj kohe: për të realizuar flokët e figurës, kishte përdorur dy pirunj të shtëpisë. Kur e ëma e mori vesh i foli pasi pirunjtë në atë kohë ishin me numër dhe ndëshkimi ishte i pashmangshëm.

Por kjo nuk ndikoj për t’ia shkulur pasionin e madh për artin.Përkundrazi, ai vazhdoi me vullnet e dashuri për të.

Druri, materiali që u bë gjuhë arti

Me kalimin e viteve, druri do të bëhej një prej materialeve më të dashura të Bidulit.

Nga punimet e para, nallanet, e më pas gjatë viteve të gjimnazit dhe të shërbimit ushtarak, ai e zbuloi gjithnjë e më shumë mundësinë që fshihej brenda një cope druri. Sot numëron rreth 48 punime në dru.

Druri nuk është thjesht një material që duhet gdhendur.Por për mjeshtrin është dhe një material që duhet dëgjuar.

Damarët e tij, fortësia, forma natyrale, nyjat dhe papërsosmëritë nuk janë pengesa për artistin. Ato bëhen pjesë e veprës.

Druri është material shumë fisnik, shumë domethënës dhe realist i shumë lashtë,

Dhe pikërisht këtu qëndron një nga veçoritë e krijimtarisë së tij: ai nuk përpiqet gjithmonë ta fshehë natyrën e drurit, por e lejon atë të bashkëjetojë me figurën që lind prej duarve të tij.

Një artist që nuk u mjaftua me një art

Të flasësh për Mustafa Bidulin vetëm si skulptor do të ishte e pamjaftueshme.

Jeta e tij artistike ka kaluar nëpër shumë skena.

Ai është marrë me aktrimin në teatrin e kukullave dhe teatrin e maskës, ka interpretuar në estradën profesioniste dhe në teatrin profesionist.

Ka shkruar dhjetëra skeçe dhe tri komedi të vëna në skenë me skenografi dhe regji të tij.

Për rreth 15 vjet ka punuar si regjisor me grupet amatore të ndërmarrjeve, duke i dhënë jetë skenave ku njerëzit e zakonshëm shndërroheshin për pak çaste në aktorë, personazhe dhe krijues.

Kjo përvojë e gjatë në teatër do të linte gjurmë edhe në skulpturën e tij.

Sepse skulptori nuk sheh vetëm një trup.

Ai sheh një personazh.

Nuk sheh vetëm një figurë.

Ai kërkon lëvizjen, emocionin, humorin, konfliktin dhe historinë që mund të fshihet pas saj.

Skenografia – arti për ta bërë skenën të flasë

Një tjetër pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij është skenografia.

Biduli ka realizuar skenografi për spektakle të ndryshme, duke bashkuar përvojën e skulptorit me atë të regjisorit dhe njeriut të teatrit.

Skenografia kërkon një aftësi të veçantë: të krijosh një hapësirë që nuk është thjesht dekor, por që ndihmon aktorin, ngjarjen dhe atmosferën të komunikojnë me publikun.

Dhe këtu përvoja e tij e shumëfishtë artistike ka qenë një avantazh i madh.

Nudoja dhe sfida e trupit njerëzor

Një vend të veçantë në krijimtarinë e Bidulit zënë skulpturat nudo.

Për të, nudoja është një nga format më të vështira dhe njëkohësisht më të bukura të shprehjes artistike.

Trupi njerëzor nuk fal gabime.

Një disproporcion i vogël, një lëvizje e pasaktë apo një qëndrim jo natyral mund ta prishë të gjithë figurën.

Por pikërisht kjo e ka tërhequr artistin.

Në duart e tij, druri bëhet trup, lëvizje dhe shprehje.

Dhe këtu mjeshtëria nuk qëndron vetëm në atë që heq artisti nga druri, por edhe në atë që zgjedh të lërë.

Kur arti takohet me humorin

Mustafa Biduli nuk është artist që e sheh krijimtarinë vetëm nga ana solemne.

Humori ka qenë pjesë e botës së tij artistike.

Një prej veprave të tij paraqet një grua duke luajtur bilardo.

Është një subjekt i pazakontë për skulpturën, por pikërisht kjo e bën interesant.

Kjo vepër tregon edhe një herë se arti i Bidulit nuk është i mbyllur në një formulë. Ai mund të jetë serioz, figurativ, realist, humoristik apo provokues.

• 

• 

• 

• 

• 

• 

E lashë në fund por është e para për nga ndjenja emocionale që përshkruan në punimet e drurit portreti i heroit kombëtar Gjergj Kastrioti Skënderbeut apo heroi i hipur në kal ku ndjenja kombëtare është mëshirimi në shpirt i çdo shqiptari në përgjithësi dhe në rastin konkret,i mjeshtrit Biduli në veçanti.

Një sfidë me çeliku

Në krijimtarinë e tij ka edhe një përvojë të veçantë: puna me çelikun.

Në vitin 1976 ai realizoi bustin e Enver Hoxhës, një punim që, sipas rrëfimit të vetë artistit, kërkoi një vit e katër muaj punë.

Biduli kujton një episod me skulptorin e madh Odise Paskali. Kur ky i fundit pa veprën, sipas rrëfimit të Bidulit, e ngatërroi për një çast me një punim të vetin,por më vonë e kuptoj dhe i hoqi kapelen Bidulit në shenjë respekti për punën titanike e përkushtimin në realizimin e kësaj vepre.

Pavarësisht rrethanave historike në të cilat u realizua vepra, episodi është domethënës për vetë artistin që tregon nivelin e përkushtimit teknik dhe këmbënguljen me të cilën Biduli i është qasur materialit.

Tre ekspozita dhe dhjetëra vepra në fondin e Galerisë

Krijimtaria e Mustafa Bidulit nuk ka mbetur vetëm në studion e tij.

Ai ka hapur tri ekspozita personale, ndërsa dhjetëra punime të tij gjenden në fondin e Galerisë së Artit Pamor.

Ato janë pjesë e një dëshmie më të gjerë: dëshmisë së një jete artistike të kaluar me duar mbi dru, gur e metal, por edhe mbi skenë, në prapaskenë dhe në tryezën e shkrimit.

Një artist që ende nuk e ka thënë fjalën e fundit

Ndoshta pjesa më e bukur e portretit të Mustafa Bidulit është fakti se ai vazhdon të krijojë.

Shpendët fluturakë janë ndër punimet e tij të fundit. Një kompozim i ndërtuar në dy plane: poshtë një festë gjelash, ndërsa sipër lejlekët në përballje me ta.

Por në të vërtetë nuk është vetëm një vepër që pret të përfundojë.

Është dëshmi se pas kaq shumë vitesh, duart e artistit vazhdojnë të kërkojnë një formë të re.

Dhe kjo është ajo që e dallon një krijues të vërtetë nga dikush që thjesht ka ushtruar një profesion.

Durrësi dhe artistët që nuk duhen harruar

Një qytet nuk ndërtohet vetëm me gurë.

Ndërtohet edhe me kujtesë.

Dhe kujtesa kulturore e Durrësit do të ishte e paplotë pa njerëzit që, në mënyrën e tyre, i kanë dhënë qytetit jetë artistike.

Mustafa Biduli është një prej tyre.

Ai i përket një brezi që krijoi në kushte jo gjithmonë të lehta, që mësoi shumë gjëra përmes praktikës, këmbënguljes dhe dashurisë për artin. Një brez që nuk priste gjithmonë të kishte kushtet ideale për të krijuar, por i krijonte vetë ato.

Nga një gur i punuar nga një djalë 12-vjeçar, te dhjetëra vepra në fondin e Galerisë së Artit Pamor; nga nallanet prej druri te nudot, shpendët dhe figurat humoristike; nga teatri i kukullave te estrada, komedia, regjia dhe skenografia – rruga e Mustafa Bidulit është një rrugë e gjatë dhe e shumëllojshme artistike.

Një jetë në art.

Një jetë mes materialit dhe fantazisë.

Një jetë ku druri nuk ka qenë kurrë thjesht dru.

Sepse në duart e artistit, druri merr frymë.

Merr formë.

Merr karakter.

Dhe, mbi të gjitha, merr shpirt.

Mustafa Biduli vazhdon të punoj dhe Durrësi ka një arsye më shumë për të kujtuar se pasuria e një qyteti nuk qëndron vetëm në atë që trashëgon nga e kaluara, por edhe në artistët që vazhdojnë t’i japin formë së tashmes.