Prof. Dr. Fejzulla BERISHA: ÇAMËRIA, PLAGË E HAPUR E HISTORISË SHQIPTARE

1 hour ago

9 min read

E drejta, identiteti dhe sfida e kohës sonë – nga kujtesa historike drejt një qëndrimi të përgjegjshëm kombëtar dhe diplomatik

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

1. Çamëria – një hapësirë historike e identitetit shqiptar

Çështja çame është një nga kapitujt më të ndjeshëm të historisë shqiptare dhe një nga çështjet që vazhdon të kërkojë trajtim serioz historik, juridik dhe diplomatik. Ajo nuk është thjesht një kujtim i së kaluarës, as një temë që mund të reduktohet në deklarata politike të rastit. Në thelb, kemi të bëjmë me fatin e një popullsie, me identitetin e saj kombëtar, me shpërnguljen, humbjen e pronave dhe me të drejtën për të ruajtur kujtesën historike e lidhjen me vendlindjen.

Çamëria është një trevë historike e Epirit, e lidhur ngushtë me praninë shekullore të popullsisë shqiptare në pjesën veriperëndimore të Greqisë së sotme. Emri i saj lidhet me lumin Çam, të njohur në antikitet si Thyamis. Vendbanime të njohura të kësaj treve janë Filati, Gumenica, Paramithia, Margëlliçi dhe Parga, si dhe një numër i madh fshatrash me traditë shqiptare.

Kjo hapësirë ka qenë pjesë e një realiteti të ndërlikuar historik, ku kanë bashkëjetuar popullsi, gjuhë, kultura dhe tradita të ndryshme. Prania shqiptare në Çamëri nuk mund të mohohet përmes interpretimeve politike, as nuk duhet të shndërrohet në instrument të pretendimeve territoriale të sotme. Ajo duhet të studiohet mbi bazën e dokumenteve historike, burimeve arkivore, dëshmive të banorëve dhe hulumtimeve shkencore.

Pas Luftërave Ballkanike dhe përcaktimit të kufijve në vitet 1912–1913, kjo trevë mbeti brenda shtetit grek, duke bërë që një pjesë e konsiderueshme e popullsisë shqiptare të gjendej jashtë kufijve të shtetit shqiptar. Ky ndryshim politik dhe territorial ndikoi thellë në zhvillimet e mëvonshme të komunitetit shqiptar të Çamërisë.

Historia e kësaj treve nuk mund të shkëputet nga historia e përgjithshme e shqiptarëve, por as nuk duhet të përdoret për të vënë në pikëpyetje kufijtë ndërkombëtarë të njohur. Sfida e sotme është që historia të trajtohet me përgjegjësi, ndërsa të drejtat e individëve dhe të familjeve të mos mbeten të harruara.

2. Tragjedia çame e viteve 1944–1945 – një plagë e kujtesës kolektive

Një nga kapitujt më të dhimbshëm të historisë së Çamërisë lidhet me fundin e Luftës së Dytë Botërore. Gjatë viteve 1944–1945, popullsia shqiptare myslimane e kësaj treve përjetoi dhunë, vrasje, plaçkitje, djegie të vendbanimeve dhe shpërngulje masive. Operacionet e forcave të EDES-it, të udhëhequra nga Napoleon Zerva, u shoqëruan me krime të rënda ndaj civilëve shqiptarë. Ngjarjet në Paramithi, Pargë, Filat dhe vendbanime të tjera mbetën të gdhendura në kujtesën e familjeve çame.

Mijëra njerëz u detyruan të largoheshin drejt Shqipërisë, duke lënë pas shtëpitë, tokat, pasuritë dhe varret e të parëve. Shpërngulja nuk ishte vetëm një ndryshim vendbanimi. Ajo ishte ndërprerje e dhunshme e marrëdhënies së një komuniteti me hapësirën ku kishte jetuar ndër breza.

Familjet e shpërngulura u përballën me kushte të rënda jetese, me humbjen e pasurisë dhe me vështirësinë për të rindërtuar jetën në një vend të ri. Brezat që pasuan trashëguan jo vetëm rrëfimet e prindërve dhe gjyshërve, por edhe ndjenjën e një padrejtësie që nuk mori përgjigjen e duhur institucionale.

Natyrisht, analiza historike duhet të jetë e plotë dhe e paanshme. Gjatë Luftës së Dytë Botërore pati edhe individë e grupe çame që bashkëpunuan me forcat pushtuese italiane dhe gjermane, sikurse pati shqiptarë që morën pjesë në rezistencën antifashiste. Këto fakte kërkojnë hulumtim dhe vlerësim historik të dokumentuar.

Megjithatë, përgjegjësia për bashkëpunimin me pushtuesit nuk mund të shndërrohet në fajësi kolektive të një popullsie. Përgjegjësia penale është individuale dhe duhet të përcaktohet mbi bazën e provave. Asnjë rrethanë politike apo ushtarake nuk mund të justifikojë vrasjen e civilëve, dëbimin kolektiv, plaçkitjen e pronave dhe mohimin e të drejtave themelore.

Këtu qëndron parimi themelor i drejtësisë: nuk mund të ketë përgjegjësi kolektive për një popull dhe nuk mund të ketë drejtësi pa u identifikuar përgjegjësitë konkrete.

3. Çështja e pronave – dimensioni juridik i pazgjidhur

Një prej dimensioneve më të rëndësishme të çështjes çame është çështja e pronës. Përtej kujtesës historike dhe dhimbjes njerëzore, ekziston një problem konkret juridik: fati i pasurive të lëna pas nga familjet e shpërngulura.

Shtëpitë, tokat bujqësore, objektet tregtare dhe pronat e tjera përbëjnë një pjesë të rëndësishme të historisë familjare të kësaj popullsie. Për pasardhësit e të shpërngulurve, këto pasuri nuk janë vetëm vlera ekonomike, por edhe dëshmi e lidhjes historike me vendlindjen.

Nga këndvështrimi juridik, çështja kërkon dallimin ndërmjet disa kategorive: pronave të konfiskuara, pasurive të administruara nga shteti, pronave të braktisura për shkak të shpërnguljes dhe pasurive për të cilat ekzistojnë dokumente të vlefshme pronësie.

Këto kategori nuk mund të trajtohen me një përgjigje të vetme politike. Secila kërkon analizë të veçantë të dokumenteve, të legjislacionit të zbatueshëm dhe të rrethanave historike në të cilat është cenuar e drejta pronësore.

E drejta ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, parimet e mbrojtjes së pronës dhe ndalimi i diskriminimit përbëjnë elemente të rëndësishme të kësaj analize. Megjithatë, nuk duhet të krijohet përshtypja se çdo kërkesë pronësore mund të zgjidhet automatikisht përmes një mekanizmi ndërkombëtar. Duhet të shqyrtohen juridiksioni, afatet ligjore, dokumentacioni dhe mundësitë konkrete të mjeteve juridike.

Për këtë arsye, Shqipëria duhet të mbështesë krijimin e një mekanizmi profesional për mbledhjen, sistemimin dhe digjitalizimin e dokumenteve pronësore të familjeve çame. Ky mekanizëm do të duhej të përfshinte historianë, juristë, ekspertë të së drejtës ndërkombëtare, arkivistë dhe përfaqësues të komunitetit çam.

Një çështje e tillë nuk mund të fitojë besueshmëri ndërkombëtare vetëm përmes deklaratave. Ajo ka nevojë për dosje të dokumentuara, argumente juridike dhe kërkesa të individualizuara.

4. Shqipëria dhe përgjegjësia diplomatike ndaj çështjes çame

Një nga dobësitë e trajtimit të çështjes çame ka qenë mungesa e një politike të vazhdueshme, të koordinuar dhe të institucionalizuar. Për shumë vite, kjo çështje është rikthyer në debat kryesisht në periudha zgjedhore, në deklarata politike apo në aktivitete përkujtimore, pa u shndërruar në një proces të qëndrueshëm diplomatik.

Shqipëria, si shtet sovran dhe anëtar i NATO-s, ka përgjegjësinë që çështjet e interesit kombëtar t’i trajtojë përmes institucioneve, duke respektuar njëkohësisht marrëdhëniet ndërkombëtare dhe parimet e fqinjësisë së mirë.

Marrëdhëniet me Greqinë janë të rëndësishme për të dy vendet. Ato lidhen me sigurinë rajonale, integrimin evropian, bashkëpunimin ekonomik, lëvizjen e qytetarëve dhe stabilitetin e Ballkanit. Por fqinjësia e mirë nuk mund të ndërtohet mbi heshtjen për çështjet e pazgjidhura.

Një marrëdhënie strategjike ndërmjet dy shteteve duhet të mbështetet në respektin e ndërsjellë, barazinë juridike dhe gatishmërinë për të trajtuar problemet historike me transparencë.

Prandaj, Tirana duhet ta vendosë çështjen çame në një agjendë institucionale dhe diplomatike të qartë, pa e përdorur atë për konfrontim politik dhe pa e instrumentalizuar për qëllime të brendshme.

Kjo kërkon një diplomaci të matur, por këmbëngulëse. Shqipëria duhet të kërkojë dialog dypalësh me Greqinë, trajtim të çështjeve të pronës, vlerësim të dokumentacionit historik dhe respektim të të drejtave të njeriut.

Çështja çame nuk duhet të bëhet peng i marrëdhënieve shqiptaro-greke, por as marrëdhëniet e mira nuk duhet të përdoren si arsye për ta lënë atë jashtë agjendës diplomatike.

5. Çështja çame në dritën e së drejtës ndërkombëtare

E drejta ndërkombëtare ofron parime të rëndësishme për mbrojtjen e dinjitetit njerëzor, të drejtave të pronës, ndalimin e diskriminimit dhe mbrojtjen e identitetit kulturor e gjuhësor.

Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe instrumentet e tjera ndërkombëtare përbëjnë bazë të rëndësishme normative për trajtimin e këtyre çështjeve.

Në këtë kontekst, duhet të shqyrtohen veçanërisht mbrojtja e pronës, e drejta për respektimin e jetës private dhe familjare, liria e shprehjes, ruajtja e identitetit kulturor dhe ndalimi i diskriminimit.

Por argumentimi juridik duhet të jetë i saktë. Instrumentet ndërkombëtare nuk veprojnë në mënyrë retroaktive në çdo rrethanë dhe nuk mund të përdoren pa analizuar kohën e shkeljes, juridiksionin dhe kushtet e zbatimit të tyre.

Kjo është arsyeja pse çështja çame kërkon një grup ekspertësh të së drejtës ndërkombëtare, të cilët do të përgatisnin një studim të posaçëm mbi mundësitë juridike të trajtimit të kërkesave pronësore, të dokumentimit të shkeljeve dhe të mbrojtjes së të drejtave të pasardhësve.

Njëkohësisht, duhet të kuptohet se drejtësia historike dhe zgjidhja juridike nuk janë gjithmonë e njëjta gjë. E para kërkon njohjen dhe dokumentimin e së kaluarës; e dyta kërkon mekanizma ligjorë, prova dhe mjete konkrete për zgjidhjen e kërkesave.

6. Identiteti çam – ruajtja e kujtesës dhe trashëgimisë kombëtare

Një popull nuk e ruan identitetin vetëm përmes territorit. Ai e ruan atë përmes gjuhës, kulturës, traditës, kujtesës familjare dhe transmetimit të historisë ndër breza.

Komuniteti çam ka arritur të ruajë një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë së vet kulturore në Shqipëri dhe në diasporë. Këngët, vallet, veshjet, traditat familjare, toponimet dhe rrëfimet e të parëve janë dëshmi e vazhdimësisë së identitetit.

Por kjo trashëgimi rrezikon të zbehet nëse nuk mbështetet nga institucione arsimore, kulturore dhe shkencore. Prandaj, nevojitet një program kombëtar për dokumentimin e historisë çame, botimin e burimeve arkivore, mbledhjen e dëshmive gojore dhe krijimin e një fondi të posaçëm studimor.

Universitetet shqiptare duhet të nxisin kërkime shkencore mbi historinë e Çamërisë, ndërsa institucionet e kulturës duhet të mbështesin botime, konferenca, dokumentarë dhe ekspozita historike.

Është e rëndësishme që brezat e rinj ta njohin këtë histori jo për të trashëguar urrejtjen, por për të kuptuar rëndësinë e drejtësisë, dinjitetit njerëzor dhe mbrojtjes së të drejtave kombëtare e individuale.

Kujtesa historike nuk duhet të shndërrohet në armiqësi ndaj popujve të tjerë. Përkundrazi, ajo duhet të shërbejë si bazë për një të ardhme më të drejtë dhe më të qytetëruar.

7. Nga retorika kombëtare drejt një platforme konkrete veprimi

Nëse Shqipëria dëshiron që çështja çame të trajtohet me seriozitet ndërkombëtar, duhet të kalojë nga deklaratat e përgjithshme në një program të strukturuar veprimi.

Për këtë qëllim propozoj pesë hapa konkretë:

Së pari – krijimi i një komisioni shtetëror ndërinstitucional. Ky komision duhet të përfshijë përfaqësues të Ministrisë për Evropën dhe Punët e Jashtme, Ministrisë së Drejtësisë, institucioneve akademike, ekspertë të së drejtës ndërkombëtare dhe përfaqësues të komunitetit çam.

Së dyti – hartimi i një dosjeje historike dhe juridike. Dosja duhet të mbështetet në dokumente arkivore shqiptare, greke dhe ndërkombëtare, regjistra pronësorë, dëshmi familjare dhe studime shkencore. Çdo pretendim duhet të jetë i verifikueshëm.

Së treti – institucionalizimi i dialogut me Greqinë. Shqipëria duhet të kërkojë një mekanizëm të posaçëm dypalësh për shqyrtimin e çështjeve të mbetura, përfshirë pronën, trashëgiminë, kujtesën historike dhe të drejtat e njeriut.

Së katërti – ndërkombëtarizimi përmes mekanizmave të përshtatshëm evropianë. Çështja duhet të trajtohet në përputhje me kompetencat dhe procedurat e institucioneve përkatëse evropiane dhe ndërkombëtare, pa e politizuar dhe pa i paraqitur si të zgjidhura çështjet që kërkojnë shqyrtim juridik.

Së pesti – ruajtja e trashëgimisë çame. Duhet të krijohet një program kombëtar për studimin e historisë, ruajtjen e gjuhës, kulturës, dokumenteve dhe kujtesës së komunitetit çam.

Këta hapa do ta shndërronin çështjen çame nga një temë e përsëritur në një proces të mirëfilltë institucional. Ata do t’i jepnin Shqipërisë mundësinë të flasë me argumente, dokumente dhe autoritet juridik.

8. Çamëria dhe e ardhmja e marrëdhënieve shqiptaro-greke

Ballkani ka nevojë për stabilitet, bashkëpunim dhe marrëdhënie të qëndrueshme ndërmjet shteteve. Shqipëria dhe Greqia kanë interesa të përbashkëta në NATO, në sigurinë rajonale dhe në perspektivën evropiane të rajonit.

Por stabiliteti i qëndrueshëm nuk ndërtohet duke i anashkaluar çështjet historike. Ai ndërtohet duke i trajtuar ato me përgjegjësi, duke pranuar nevojën për dialog dhe duke respektuar të drejtat e individëve.

Shqipëria nuk duhet të ndjekë një politikë konfrontimi me Greqinë, por as një politikë heshtjeje. Duhet të ndjekë një diplomaci të pjekur, të vendosur dhe të bazuar në parimet e së drejtës ndërkombëtare.

Kjo është edhe mënyra më e mirë për të mbrojtur interesat e komunitetit çam. Jo përmes pretendimeve të pambështetura, por përmes argumenteve të dokumentuara dhe mekanizmave të njohur ndërkombëtarë.

Çështja çame duhet të bëhet pjesë e një kulture të re politike shqiptare, ku historia nuk instrumentalizohet për interesa të përkohshme, por shërben si bazë për politika shtetërore afatgjata.

Përfundim: Një komb që harron historinë, dobëson të ardhmen e vet

Çamëria është pjesë e kujtesës historike shqiptare. Tragjedia e popullsisë së saj, shpërngulja, humbja e pronave dhe përpjekjet për ruajtjen e identitetit përbëjnë një kapitull që meriton studim, dokumentim dhe trajtim institucional.

Por koha e sotme kërkon më shumë sesa përkujtim. Ajo kërkon strategji, profesionalizëm juridik, diplomaci aktive dhe vullnet politik.

Shqipëria duhet ta kuptojë se mbrojtja e interesave kombëtare nuk bëhet me zë të lartë, por me institucione të forta, me dokumente të pakontestueshme dhe me argumente që qëndrojnë përballë çdo standardi ndërkombëtar.

Nuk është në interesin e askujt që historia e Çamërisë të shndërrohet në burim të armiqësive të reja. Përkundrazi, ajo duhet të shërbejë si thirrje për drejtësi, dinjitet dhe respekt të ndërsjellë.

Çamëria nuk kërkon të ardhme të ndërtuar mbi konfliktin, por drejtësi të mbështetur në të vërtetën. Ajo nuk kërkon që historia të shkruhet me urrejtje, por që të mos fshihet. Nuk kërkon që kufijtë të bëhen burim përplasjesh, por që të drejtat e njeriut, prona dhe identiteti të trajtohen me dinjitet.

Një Shqipëri me vetëdije historike, me institucione të përgjegjshme dhe me diplomaci të guximshme nuk e harron Çamërinë. Ajo e trajton atë si çështje të dinjitetit njerëzor, të drejtësisë historike dhe të përgjegjësisë shtetërore.

Sepse historia nuk mund të ndryshohet, por mënyra se si një shtet përballet me të, përcakton pjekurinë e tij politike dhe institucionale.