Fatmir Terziu: Kur fjala bëhet kujtesë, vdekja nuk e mbyll librin

Një mirënjohje për Merita Thartori Kuçin dhe të gjithë ata që e kthyen nderimin për Vilhelme Vrana Haxhirajn në një akt të lartë kulture e njerëzimi

Nga Fatmir Terziu

Përpara se të shpreh mirënjohjen time për këtë veprimtari të veçantë, dëshiroj të kërkoj ndjesë me gjithë zemër për pamundësinë time për të qenë fizikisht i pranishëm, për shkak të disa rrethanave familjare që kërkuan domosdoshmërisht praninë dhe përkushtimin tim. Mungesa ime nuk ishte në asnjë mënyrë mungesë vëmendjeje, vlerësimi apo ndjeshmërie ndaj këtij homazhi të çmuar për shkrimtaren Vilhelme Vrana Haxhiraj. Përkundrazi, e kam përjetuar këtë ngjarje me respekt të veçantë, duke vlerësuar thellësisht përkushtimin e Merita Thartori Kuçit dhe të gjithë atyre që u bashkuan për ta kthyer kujtesën në një akt të gjallë kulture e njerëzimi. Ka raste kur rrethanat na pengojnë të jemi të pranishëm me trup, por jo me mendje, zemër dhe ndërgjegje; dhe kur bëhet fjalë për një personalitet të letrave shqipe, si Vilhelme Vrana Haxhiraj, mirënjohja dhe respekti nuk maten me distancën fizike, por me vlerën që i japim veprës dhe gjurmëve që ajo lë në kohë.

Kjo veprimtari përkujtimore kapërceu kufijtë e një takimi të zakonshëm. Veprimtari që shndërrohet në një dëshmi të rrallë të ndërgjegjes njerëzore. Pra çaste, ku fjala nuk shërben më vetëm për të treguar, libri nuk është thjesht një objekt që ruan mendimin dhe kujtesa nuk mbetet një kthim pas në kohë. Të tria bashkohen për të dëshmuar se një jetë krijuese, kur ka lënë gjurmë të vërteta, vazhdon të marrë frymë në ndërgjegjen e atyre që e kanë njohur, lexuar, dashur dhe vlerësuar. Pikërisht këtë kuptim të thellë pati veprimtaria përkujtimore e 29 tetorit 2026, kushtuar shkrimtares Vilhelme Vrana Haxhiraj, nën titullin domethënës „Fjala si Kujtesë”.

Duke përcjellë mirënjohjen time për këtë veprimtari madhështore, dëshiroj të ndalem jo vetëm te nderimi që iu bë një shkrimtareje të ndjerë, por edhe te vlera e një përkushtimi që, në kohën tonë, merr një kuptim të veçantë. Sepse nuk është e vështirë të flasësh për një njeri kur ai është mes nesh, kur mund t'i shtrëngosh dorën, t'i dhurosh një libër, t'i thuash një fjalë të mirë dhe të shohësh në fytyrën e tij dritën e mirënjohjes. Më e vështirë, por edhe më fisnike, është ta vazhdosh këtë komunikim kur ai njeri nuk mund të përgjigjet më, kur vendin e zë heshtja dhe kur përgjegjësia për ta mbajtur gjallë emrin e tij kalon te ata që mbeten.

Kjo është prova e vërtetë e kulturës: aftësia për të mos e braktisur njeriun në çastin kur ai nuk mund të kërkojë më asgjë për veten.

Në këtë kuptim, veprimtaria kushtuar Vilhelme Vrana Haxhirajt nuk ishte thjesht një përkujtim. Ishte një akt i vetëdijshëm kundër harresës, një dëshmi se vlera e shkrimtarit nuk matet vetëm me numrin e librave që ka botuar, me titujt që ka mbajtur apo me vlerësimet që ka marrë gjatë jetës, por edhe me atë që ndodh pas largimit të tij: sa njerëz mblidhen rreth veprës, sa zëra e rikthejnë në kujtesë, sa breza e dëgjojnë dhe sa zemra ndihen të detyruara ta ruajnë atë që nuk duhet të humbasë.

Për këtë arsye, mirënjohja ime e parë dhe e veçantë shkon për Merita Thartori Kuçin, për përkushtimin, ndjeshmërinë dhe frymën njerëzore me të cilën ajo e përcolli këtë ngjarje. Ka organizime që dallohen nga përpikëria e programit dhe ka të tjera që dallohen nga shpirti që i përshkon. Kur këto dy cilësi bashkohen, veprimtaria merr një vlerë që nuk përfundon me duartrokitjen e fundit. Nga përshkrimi i saj kuptohet se pas çdo detaji kishte mendim, kujdes dhe dëshirë që Vilhelme Vrana Haxhiraj të mos mbetej vetëm një emër i përmendur në një ceremoni, por të rikthehej në hapësirën e gjallë të kujtesës qytetare e letrare.

Merita meriton falënderimin tim të sinqertë për këtë dëshmi përkushtimi. Në një kohë kur vëmendja shpesh shpenzohet për atë që është e zhurmshme, e çastit dhe e dukshme, ajo zgjodhi të ndriçojë atë që kërkon më shumë ndjeshmëri: kujtesën e një gruaje krijuese, rrugëtimin e saj letrar dhe trashëgiminë që ajo la pas. Kjo është një punë që nuk matet vetëm me kohën e harxhuar për organizimin e një aktiviteti, por me kohën që ai arrin të fitojë në ndërgjegjen e njerëzve.

Dhe pikërisht këtu qëndron një nga kuptimet më të bukura filozofike të kësaj ngjarjeje. Kujtesa nuk është thjesht ruajtje e së kaluarës. Ajo është mënyra se si një shoqëri vendos të sillet me vlerat e veta. Një shoqëri që kujton vetëm të gjallët, por i harron krijuesit e saj pas vdekjes, rrezikon ta kthejë kulturën në një veprimtari pa vazhdimësi. Ndërsa një shoqëri që u kthehet autorëve të vet, që ua rilexon veprën, që u kushton veprimtari dhe përfshin në këtë proces nxënësit e brezat e rinj, ndërton një urë mes asaj që ka qenë dhe asaj që ende mund të bëhet.

Në këtë pikë, përvoja e Durrësit merr një kuptim që shkon përtej kufijve të qytetit. Ajo lidhet me një traditë të gjerë kulturore ndërkombëtare, në të cilën kujtesa e shkrimtarëve është konsideruar pjesë e kujtesës së vetë shoqërisë. Në Stokholm, emri dhe vepra e August Strindbergut vazhdojnë të jetojnë përmes muzeut, teatrit dhe studimit të trashëgimisë së tij. Në Stratford-upon-Avon, kujtimi i William Shakespeare-it nuk është mbyllur në datën e vdekjes së tij, por është shndërruar në një traditë të vazhdueshme leximi, interpretimi dhe përfshirjeje të brezave. Ndërsa në Shtëpinë-Muze të Victor Hugos në Paris, jeta dhe krijimtaria e shkrimtarit vazhdojnë të komunikojnë me vizitorët, sikur koha të mos ketë mundur ta ndërpresë plotësisht dialogun mes autorit dhe lexuesit.

Këto përvoja nuk janë të krahasueshme me njëra-tjetrën për nga përmasat institucionale, por takohen në një parim të përbashkët: një komb nuk e nderon letërsinë vetëm kur boton libra të rinj, por edhe kur kujdeset që librat e autorëve të vet të mos mbeten pa lexues. Në këtë kuptim, veprimtaria për Vilhelme Vrana Haxhirajn mbart një vlerë që meriton të shihet edhe në një rrafsh më të gjerë. Ajo dëshmon se kujtesa kulturore nuk ndërtohet vetëm nga institucionet e mëdha, por edhe nga njerëz të përkushtuar, nga mësues, nxënës, poetë, studiues, familjarë dhe miq që e kuptojnë se nderimi për një autor është, në të njëjtën kohë, nderim për gjuhën dhe për vetë shoqërinë.

Veçanërisht domethënëse ishte prania e nxënësve. Në këtë hollësi gjendet, sipas meje, një nga sukseset më të rëndësishme të veprimtarisë. Kur fëmijët dhe të rinjtë interpretojnë poezitë e një shkrimtareje të ndjerë, ata nuk po kryejnë vetëm një detyrë artistike. Ata po hyjnë në një marrëdhënie me një botë që nuk e kanë përjetuar drejtpërdrejt, por që mund ta njohin përmes fjalës. Përmes interpretimit, autorja kalon nga kujtesa e brezit që e njohu te përfytyrimi i një brezi që mund ta zbulojë. Ky është një nga funksionet më të bukura të arsimit dhe të kulturës: t'i japin së kaluarës mundësinë të flasë me të ardhmen.

Në këtë pikë, mësuesi nuk është vetëm përcjellës i dijes, por edhe ndërmjetës i kujtesës. Shkolla nuk është vetëm vendi ku mësohen datat, rregullat dhe tekstet, por edhe hapësira ku formohet ndjenja e përgjegjësisë ndaj atyre që kanë krijuar para nesh. Një nxënës që interpreton sot një poezi të Vilhelme Vrana Haxhirajt mund të bëhet nesër lexuesi që e kërkon librin e saj, studiuesi që e analizon veprën ose njeriu që do t'ua përcjellë emrin brezave të tjerë. Kështu, kujtesa nuk mbetet një ceremoni e përfunduar, por bëhet një proces që vazhdon.

Po aq domethënës ishte kontributi i poetëve, studiuesve dhe shkrimtarëve të pranishëm. Dhurimi i librave, referimet, interpretimet dhe vlerësimet nuk përbënin thjesht elemente të një programi të organizuar. Ato krijuan një marrëdhënie të ndërsjellë mes veprës së autores dhe ndërgjegjes së komunitetit krijues. Botimi i prof. Kadri Tarellit, „V. V. Haxhiraj në penën e krijuesve durrsakë”, si dhe dhurimi i librit nga Shpend Topollaj për familjen, e bëjnë edhe më të prekshme këtë marrëdhënie. Libri i dhuruar nuk është vetëm një objekt që kalon nga një dorë në tjetrën; ai është një mënyrë për të thënë se fjala e shkruar meriton të vazhdojë udhëtimin e saj.

Edhe referimet që sollën në vëmendje veprën e autores, përfshirë vlerësimet e prof. Fatmir Terziut, gjuhëtarit Eshref Ymeri dhe prof. dr. Mujo Buçpapajt, dëshmojnë rëndësinë e një komunikimi ku krijimtaria nuk mbyllet brenda autorit, por hapet ndaj lexuesve, kritikëve dhe studiuesve. Letërsia fiton jetë të re kur lexohet, diskutohet dhe vendoset në marrëdhënie me kohën e saj. Ajo nuk ka nevojë vetëm për lavdërim, por edhe për lexim serioz, për studim dhe për përfshirje në historinë e mendimit letrar.

Në këtë atmosferë, momentet muzikore, karafilat e bardhë dhe kënga „Ti je një dritë”, me vargjet e mia dhe realizimin krijues të mësuese Marjana Shabës, e shndërruan nderimin në një përvojë emocionale. Lulja e bardhë, në heshtjen e saj, mund të shprehë atë që fjalët nuk arrijnë ta thonë plotësisht. Muzika mund t'i japë kujtesës një zë që depërton aty ku mendimi ndalet. Ndërsa poezia, kur bashkohet me këngën, bëhet një mënyrë për ta mbajtur të pranishëm njeriun pa e mohuar mungesën e tij.

Por një veprimtari e tillë do të ishte e paplotë pa dëshminë familjare, pa zërin e atyre që e njohën Vilhelmen jo vetëm si shkrimtare, por edhe si nënë, bashkëshorte, mësuese dhe grua. Rrëfimi i Lina Mukës, mbesës së familjes Haxhiraj, i solli autores përmasën e jetës së përditshme, atë pjesë që shpesh nuk e gjejmë të shkruar në biografitë zyrtare. Në kujtesën e një familjari, krijuesi zbret nga lartësia e emrit publik dhe bëhet sërish njeri: me dashuritë, përkushtimet, sjelljen, fjalët dhe gjestet e tij. Kjo e bën portretin më të plotë, sepse askush nuk mund të kuptohet vetëm përmes veprës, ashtu siç vepra nuk mund të kuptohet plotësisht pa njohur njeriun që e krijoi.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron arsyeja pse një veprimtari përkujtimore duhet të ruajë ekuilibrin mes nderimit publik dhe së vërtetës njerëzore. Vilhelme Vrana Haxhiraj u nderua si autore, por u kujtua edhe si njeri. U rikthye përmes librave, por edhe përmes marrëdhënieve që ndërtoi. U përmend për krijimtarinë, por edhe për guximin, përkushtimin dhe mënyrën se si u bë pjesë e jetës së të tjerëve. Ky bashkim e bën kujtesën të besueshme, sepse nuk ndërton një figurë të largët, por rikthen një jetë me shumë dimensione.

Në këtë kontekst, titulli „Fjala si Kujtesë” merr një kuptim të veçantë. Fjala është kujtesë, por vetëm kur dikush e mban gjallë. Fjala është dëshmi, por vetëm kur dikush ka guximin ta përcjellë. Fjala është trashëgimi, por vetëm kur brezat e rinj e marrin në dorë dhe e bëjnë pjesë të së tashmes së tyre. Përndryshe, edhe libri më i çmuar mund të mbetet i heshtur në raft, ashtu si edhe emri më i rëndësishëm mund të zbehet kur askush nuk ndalet më për ta thirrur.

Prandaj, falënderimi im shkon për Merita Thartori Kuçin, për mësuesit dhe nxënësit e shkollës „14 Nëntori”, për Shtëpinë e Shkrimtarëve, për poetin Agim Bajrami, prof. Kadri Tarellin, Shpend Topollajn, Vladimir Muçën, Lina Mukën, për të gjithë interpretuesit, studiuesit, krijuesit, familjarët dhe miqtë që u bënë pjesë e kësaj dite. Mirënjohje për secilin që solli një libër, një kujtim, një varg, një interpretim, një lule apo thjesht praninë e vet. Në ngjarje të tilla, asgjë nuk është e vogël kur buron nga respekti i sinqertë.

Dëshiroj të shpreh një falënderim të veçantë edhe për familjen Haxhiraj, për bashkëshortin Fitim dhe djalin Vladimir, si dhe për të gjithë të afërmit që e mbajnë Vilhelmen të pranishme në kujtesën e tyre. Për një familje, humbja nuk është kurrë vetëm një ngjarje që i përket së kaluarës. Ajo është një mungesë që vazhdon të jetojë në hollësitë e ditës, në një kujtim të papritur, në një libër të hapur, në një zë që dikur mbushte shtëpinë. Kur komuniteti e ndan këtë kujtesë me familjen, ai nuk e zëvendëson mungesën, por i jep asaj një rreth më të gjerë dashurie dhe respekti.

Në fund, do të doja të theksoja se vlera e një veprimtarie të tillë nuk matet vetëm me atë që ndodhi më 29 tetor. Ajo do të matet edhe me atë që do të ndodhë pas kësaj date: nëse librat e Vilhelme Vrana Haxhirajt do të kërkohen më shumë, nëse emri i saj do të hyjë më natyrshëm në bisedat për letërsinë, nëse shkollat do t'u rikthehen veprave të saj dhe nëse bibliotekat do të bëhen vende ku lexuesit e rinj mund ta zbulojnë. Ky do të ishte vazhdimi më i denjë i aktivitetit dhe dëshmia më e plotë se fjala është kthyer vërtet në kujtesë.

Sepse nderimi më i madh për një shkrimtar nuk është vetëm të flasësh bukur për të në ditën e përkujtimit, por të krijosh arsye që ai të lexohet edhe ditën pas saj.

Vilhelme Vrana Haxhiraj nuk mund të kthehet fizikisht mes nesh, por vepra e saj mund të vazhdojë të udhëtojë, të lexohet, të diskutohet dhe të zbulohet nga njerëz që nuk e kanë takuar kurrë. Kjo është fitorja e vërtetë e letërsisë ndaj kohës: jo se e ndal vdekjen, por se nuk e lejon vdekjen të vendosë e vetme se çfarë duhet të mbetet.

Dhe kur një shoqëri arrin ta kuptojë këtë, kujtesa pushon së qeni një ceremoni dhe bëhet kulturë.

Mirënjohje për Merita Thartori Kuçin dhe për të gjithë ata që, me këtë veprimtari të përkushtuar, dëshmuan se Vilhelme Vrana Haxhiraj nuk është vetëm një emër që i përket kujtesës sonë, por një zë që meriton të vazhdojë të dëgjohet në të ardhmen.

Qoftë e paharruar në kujtesën njerëzore dhe në letrat shqipe!