Prof. Dr. Fejzulla BERISHA: DY RRUGË DREJT BRUKSELIT

1 day ago

9 min read

DY RRUGË DREJT BRUKSELIT, POR ASNJËRA NUK KALON NËPËRMJET TJETRËS!

Integrimi evropian i Kosovës nuk mund të mbetet peng i dialogut me Serbinë; perspektiva e saj duhet të ndërtohet mbi sovranitetin, subjektivitetin ndërkombëtar, reformat demokratike dhe meritat e veta.

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Një parim themelor: rruga evropiane e Kosovës nuk kalon përmes Serbisë

Debati për integrimin evropian të Kosovës dhe të Serbisë kërkon një qasje të qartë politike, juridike dhe diplomatike. Në këtë debat duhet të vendoset një parim themelor: Kosova dhe Serbia kanë rrugë të ndara drejt Bashkimit Evropian. Ato mund të kenë obligime të ndërlidhura në procesin e normalizimit të marrëdhënieve, por as identiteti i tyre shtetëror, as institucionet dhe as proceset e tyre të integrimit nuk mund të shkrihen në një rrugë të përbashkët politike.

Kosova nuk duhet ta trajtojë perspektivën e saj evropiane si një proces që fillon, zhvillohet dhe përfundon në Beograd. Po kështu, Serbia nuk mund ta shndërrojë dialogun me Kosovën në instrument për të përcaktuar ritmin, përmbajtjen ose kufijtë e aspiratave evropiane të shtetit të Kosovës.

Bashkimi Evropian është një bashkësi vlerash, institucionesh dhe standardesh juridike. Anëtarësimi në të nuk është çështje e vullnetit të një shteti fqinj, por proces që vlerësohet mbi bazën e kritereve politike, ekonomike, demokratike dhe juridike, të cilat duhet t’i përmbushë secili vend kandidat.

Prandaj, është e domosdoshme të ndahet qartë dialogu për normalizimin e marrëdhënieve Kosovë–Serbi nga e drejta dhe mundësia e Kosovës për të avancuar në procesin e integrimit evropian.

Dy shtete, dy statuse dhe dy procese të ndryshme integrimi

Faktet institucionale të Bashkimit Evropian dëshmojnë se Kosova dhe Serbia nuk ndodhen në të njëjtën fazë të procesit të integrimit.

Serbia e ka marrë statusin e vendit kandidat për anëtarësim në BE në mars të vitit 2012, ndërsa negociatat për anëtarësim i ka filluar në janar të vitit 2014. Sipas të dhënave të Komisionit Evropian, deri në gjendjen e publikuar në vitin 2026, Serbia ka hapur 22 nga 35 kapitujt negociues, prej të cilëve dy janë mbyllur përkohësisht.

Kosova, ndërkaq, ka nënshkruar Marrëveshjen e Stabilizim-Asociimit me Bashkimin Evropian, e cila ka hyrë në fuqi në prill të vitit 2016. Në dhjetor të vitit 2022, ajo ka paraqitur zyrtarisht aplikimin për anëtarësim në BE. Megjithatë, në klasifikimin e Komisionit Evropian vazhdon të figurojë si vend kandidat potencial.

Këto dallime nuk janë vetëm teknike. Ato tregojnë se dy vendet kanë histori të ndryshme institucionale dhe pozita të ndryshme në procesin evropian.

Kosova nuk mund të mbahet në një pozitë të përhershme pritjeje për shkak të mosmarrëveshjeve me Serbinë. Ajo duhet të ketë një perspektivë të qartë, të matshme dhe të parashikueshme evropiane.

Në këtë drejtim, një zhvillim i rëndësishëm është se Komisioni Evropian, në raportin e tij për Kosovën të 4 nëntorit 2026, ka shprehur gatishmërinë për të përgatitur Opinionin mbi aplikimin e Kosovës për anëtarësim, nëse një kërkesë e tillë vjen nga Këshilli i BE-së.

Ky është një element institucional që duhet të shndërrohet në prioritet të diplomacisë kosovare. Kosova duhet të kërkojë që aplikimi i saj të trajtohet me seriozitet dhe pa vonesa të pajustifikuara politike.

Dialogu me Serbinë nuk është kusht për mohimin e subjektivitetit të Kosovës

Dialogu ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, i lehtësuar nga Bashkimi Evropian, ka rëndësi të veçantë për paqen, stabilitetin dhe sigurinë rajonale. Megjithatë, ai duhet të zhvillohet mbi bazën e barazisë së palëve, respektimit të sovranitetit dhe zbatimit të marrëveshjeve të arritura.

Normalizimi i marrëdhënieve është pjesë e perspektivës evropiane të të dyja palëve. Por kjo nuk nënkupton që Kosova duhet të presë përfundimin e të gjitha mosmarrëveshjeve me Serbinë për të zhvilluar reformat e veta, për të forcuar institucionet dhe për të avancuar në marrëdhëniet me BE-në.

Duhet të kuptohet se dialogu nuk është proces për përcaktimin e ekzistencës së Kosovës, por proces për rregullimin dhe normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet dy shteteve.

Pavarësia e Kosovës është shpallur më 17 shkurt 2008. Ajo është njohur nga një numër i konsiderueshëm shtetesh dhe ka krijuar institucionet e veta kushtetuese e demokratike. Opinioni këshillëdhënës i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, i 22 korrikut 2010, konstatoi se deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk e kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.

Ky opinion duhet të lexohet me saktësi juridike: Gjykata u përgjigj për përputhshmërinë e deklaratës së pavarësisë me të drejtën ndërkombëtare, pa vendosur një rregull tjetër.

Megjithatë, ai përbën një referencë të rëndësishme juridike në argumentimin ndërkombëtar të Kosovës.

Prandaj, asnjë proces diplomatik nuk duhet të krijojë përshtypjen se statusi shtetëror i Kosovës është një çështje që duhet të rinegociohet me Serbinë.

Serbia duhet të përmbushë obligimet e veta evropiane

Një proces i drejtë integrimi duhet të mbështetet në parimin e përgjegjësisë individuale të secilit shtet. Serbia, si vend kandidat, ka detyrimet e veta në fushën e demokracisë, sundimit të ligjit, pavarësisë së gjyqësorit, të drejtave të njeriut dhe përafrimit me politikën e jashtme e të sigurisë së Bashkimit Evropian.

Ajo ka gjithashtu obligime konkrete që burojnë nga dialogu me Kosovën.

Marrëveshja për Rrugën drejt Normalizimit e vitit 2023 dhe Aneksi i zbatimit, i arritur në Ohër, përbëjnë pjesë të rëndësishme të këtij procesi. Zbatimi i tyre nuk mund të jetë selektiv, sipas interesave të momentit politik, por duhet të jetë i plotë dhe i verifikueshëm.

Serbia nuk mund të kërkojë përparim të pakushtëzuar në procesin e anëtarësimit evropian, ndërkohë që shmang përgjegjësitë e saj për normalizimin e marrëdhënieve me Kosovën.

Në raportin e Komisionit Evropian të 4 nëntorit 2026 për Serbinë theksohet se nuk është shënuar përparim thelbësor në negociatat e anëtarësimit gjatë periudhës së raportimit. Po ashtu, kërkohet përparim në demokraci, të drejtat themelore, sundimin e ligjit dhe zbatimin e obligimeve që burojnë nga dialogu me Kosovën.

Ky vlerësim dëshmon se procesi evropian nuk duhet të matet vetëm me numrin e kapitujve të hapur, por mbi të gjitha me përmbushjen reale të standardeve dhe detyrimeve.

Kosova duhet ta ndërtojë rrugën e saj mbi merita dhe reforma

Nga ana tjetër, Kosova nuk duhet të mjaftohet vetëm me argumentin e saj historik dhe juridik. Për të avancuar drejt Bashkimit Evropian, ajo duhet të dëshmojë se është e gatshme të funksionojë sipas standardeve të një shteti demokratik dhe të së drejtës.

Kjo kërkon një program të qëndrueshëm reformash në disa fusha themelore.

Së pari, duhet të forcohet pavarësia e gjyqësorit dhe profesionalizmi i sistemit të drejtësisë. Barazia para ligjit, luftimi i korrupsionit dhe përgjegjësia institucionale janë parakushte të besueshmërisë evropiane.

Së dyti, duhet të rritet efikasiteti i administratës publike, të luftohet nepotizmi dhe të garantohet që institucionet shtetërore të funksionojnë mbi bazën e meritës dhe profesionalizmit.

Së treti, Kosova duhet të zhvillojë një ekonomi konkurruese, të krijojë kushte më të mira për investime, të mbështesë prodhimin vendor dhe të përmirësojë mirëqenien sociale.

Së ketërti, duhet të vazhdojë harmonizimin e politikës së jashtme dhe të sigurisë me Bashkimin Evropian, duke forcuar bashkëpunimin me partnerët strategjikë.

Kosova ka arritur një përparim të rëndësishëm në përafrimin me politikën e jashtme dhe të sigurisë të BE-së. Ky orientim duhet të ruhet dhe të shndërrohet në një instrument më të fuqishëm të diplomacisë evropiane.

Në këtë kuptim, rruga evropiane nuk është vetëm një aspiratë politike, por një proces i transformimit të brendshëm të shtetit.

Pesë shtetet mosnjohëse të BE-së dhe sfida e diplomacisë kosovare

Një prej pengesave më të rëndësishme të perspektivës evropiane të Kosovës mbetet fakti se pesë shtete anëtare të Bashkimit Evropian – Spanja, Sllovakia, Rumania, Greqia dhe Qiproja – ende nuk e njohin pavarësinë e saj.

Kjo situatë e ndërlikon procesin institucional dhe politik të integrimit. Ajo kërkon diplomaci të matur, të vazhdueshme dhe të orientuar drejt krijimit të mirëbesimit.

Kosova duhet të zhvillojë një strategji të veçantë komunikimi me këto shtete, duke argumentuar se integrimi i saj evropian është në interes të stabilitetit, sigurisë dhe bashkëpunimit në kontinent.

Nuk duhet të krijohet një politikë konfrontimi me vendet që nuk e kanë njohur Kosovën. Përkundrazi, duhet të ndërtohen marrëdhënie funksionale, bashkëpunim ekonomik, kulturor dhe institucional, si dhe dialog i vazhdueshëm diplomatik.

Anëtarësimi në Bashkimin Evropian kërkon vendimmarrje unanime të shteteve anëtare. Për këtë arsye, Kosova duhet të investojë në marrëdhëniet dypalëshe me secilin prej tyre.

Njëkohësisht, institucionet e BE-së duhet të gjejnë mënyra që procesi i integrimit të Kosovës të mos mbetet i bllokuar për një kohë të pacaktuar për shkak të dallimeve politike ndërmjet shteteve anëtare.

Shqipëria dhe Kosova: koordinim strategjik, jo zëvendësim i sovranitetit

Në këtë proces, Shqipëria ka një rol të veçantë politik, diplomatik dhe historik. Si shtet anëtar i NATO-s dhe vend që synon anëtarësimin në Bashkimin Evropian, Shqipëria duhet ta trajtojë perspektivën evropiane të Kosovës si një interes të rëndësishëm të stabilitetit rajonal.

Megjithatë, koordinimi ndërmjet Tiranës dhe Prishtinës duhet të respektojë sovranitetin dhe kompetencat kushtetuese të secilit shtet.

Nevojitet një mekanizëm i përhershëm konsultativ ndërmjet dy qeverive, ministrive të jashtme, ministrive të integrimit evropian dhe përfaqësive diplomatike. Ky mekanizëm duhet të përqendrohet në harmonizimin e qëndrimeve për çështjet evropiane, sigurinë rajonale, zhvillimin ekonomik dhe diplomacinë ndërkombëtare.

Shqipëria mund të ndihmojë Kosovën përmes përvojës së saj institucionale dhe marrëdhënieve me vendet anëtare të BE-së, por nuk mund të flasë në vend të Kosovës për çështjet që lidhen me sovranitetin, rendin kushtetues dhe interesat e saj shtetërore.

Po kështu, diplomacia shqiptare duhet të jetë më aktive në Uashington, Bruksel, Berlin, Paris, Romë dhe në kryeqytetet e tjera evropiane.

Edhe diaspora shqiptare, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, mund të luajë rol të rëndësishëm në informimin e institucioneve dhe opinionit publik ndërkombëtar për zhvillimet në Kosovë.

Bashkimi Evropian duhet të garantojë standarde të njëjta për të dyja palët

Një proces i besueshëm integrimi kërkon zbatimin e parimit të barazisë para kritereve evropiane. Asnjë shtet nuk duhet të ketë privilegje të veçanta dhe asnjë shtet nuk duhet të përballet me standarde të dyfishta.

Bashkimi Evropian duhet të vlerësojë Kosovën dhe Serbinë mbi bazën e rezultateve konkrete, duke marrë parasysh specifikat e tyre juridike dhe politike.

Nëse Serbia kërkon të avancojë drejt anëtarësimit, ajo duhet të dëshmojë respektimin e vlerave demokratike, të drejtave të njeriut, marrëdhënieve të mira fqinjësore dhe obligimeve ndaj Kosovës.

Nëse Kosova kërkon të avancojë drejt anëtarësimit, ajo duhet të dëshmojë funksionimin e institucioneve demokratike, pavarësinë e drejtësisë, luftimin e korrupsionit dhe respektimin e të drejtave të të gjithë qytetarëve.

Këto janë përgjegjësi të ndara, por të krahasueshme për nga rëndësia.

BE-ja duhet të jetë ndërmjetësuese e paanshme në dialog, por edhe garantuese e zbatimit të parimeve mbi të cilat është ndërtuar vetë Bashkimi Evropian.

Një perspektivë evropiane e Kosovës e bllokuar për arsye që nuk lidhen drejtpërdrejt me përmbushjen e kritereve do të dobësonte besueshmërinë e politikës së zgjerimit. Po kështu, përparimi i Serbisë pa zbatim të detyrimeve të saj ndaj Kosovës do të dëmtonte besimin në procesin e normalizimit.

Një agjendë konkrete për institucionet e Kosovës

Kosova ka nevojë që deklaratat për integrim evropian t’i shndërrojë në një strategji konkrete veprimi.

Për këtë qëllim, institucionet e saj duhet të ndërmarrin disa hapa të rëndësishëm:

1. Trajtimi institucional i aplikimit për anëtarësim: kërkesë e vazhdueshme dhe e koordinuar që Këshilli i BE-së të procedojë me shqyrtimin e aplikimit të Kosovës dhe të krijojë kushtet për Opinionin e Komisionit Evropian.

2. Program kombëtar i reformave: përcaktimi i objektivave të matshëm për sundimin e ligjit, drejtësinë, administratën publike, ekonominë dhe të drejtat e njeriut.

3. Diplomaci aktive evropiane: hartimi i një plani të veçantë për marrëdhëniet me pesë shtetet anëtare që nuk e njohin pavarësinë e Kosovës.

4. Zbatim i marrëveshjeve të dialogut: kërkesë për përgjegjësi të barabartë të të dyja palëve dhe mekanizma të qartë monitorimi.

5. Koordinim strategjik me Shqipërinë: krijimi i një mekanizmi të përhershëm të bashkëpunimit diplomatik dhe evropian.

6. Përfshirja e diasporës: angazhimi i ekspertëve, akademikëve dhe organizatave shqiptare në Evropë dhe Amerikë për mbështetjen e perspektivës evropiane të Kosovës.

Kjo agjendë duhet të mbështetet nga një konsensus i gjerë politik dhe institucional. Integrimi evropian nuk duhet të jetë çështje e një partie, e një qeverie apo e një mandati politik, por projekt strategjik i shtetit dhe i shoqërisë kosovare.

Përfundim: Kosova drejt Evropës me identitetin dhe subjektivitetin e saj shtetëror

Kosova dhe Serbia mund të zhvillojnë dialog, të bashkëpunojnë dhe të përmbushin obligimet që burojnë nga procesi i normalizimit. Por kjo nuk do të thotë se kanë të njëjtën rrugë politike, juridike dhe institucionale drejt Bashkimit Evropian.

Kosova nuk duhet ta shohë Evropën përmes Beogradit, as ta ndërtojë të ardhmen e saj duke pritur vendimet politike të Serbisë. Perspektiva e saj evropiane duhet të mbështetet në shtetësinë, sovranitetin, kushtetutshmërinë, reformat demokratike dhe partneritetin strategjik me vendet demokratike perëndimore.

Serbia duhet të përgjigjet për obligimet e veta, ndërsa Kosova për përgjegjësitë e saj. Asnjëra nuk duhet të jetë peng i dështimeve të tjetrës, por asnjëra nuk mund t’i shmanget detyrimeve që ka marrë në kuadër të procesit evropian.

Bashkimi Evropian duhet ta kuptojë se stabiliteti i qëndrueshëm në Ballkanin Perëndimor nuk ndërtohet mbi paqartësi të përhershme politike, por mbi respektimin e sovranitetit, barazinë, demokracinë dhe sundimin e ligjit.

Kosova ka të drejtë të kërkojë një perspektivë të qartë evropiane, ndërsa ka edhe përgjegjësi që ta dëshmojë gatishmërinë e saj përmes reformave dhe rezultateve konkrete.

Mesazhi përfundimtar është i qartë: Kosova dhe Serbia mund të takohen në tryezën e dialogut, por nuk duhet të ecin në të njëjtën rrugë drejt Bashkimit Evropian. Secila ka rrugën, identitetin dhe përgjegjësitë e veta. Kosova drejt Evropës duhet të ecë si shtet i pavarur, sovran dhe me subjektivitetin e saj të plotë ndërkombëtar.