Fatmir Terziu: “Daj Ceni i Elbasanit”, kur jeta e artistit bëhet histori e skenës dhe e qytetit

20 hours ago

10 min read

E kisha si një detyrim, dhe ja më duhej 105 vjetori i lindjes së të madhit Hysen Biza dhe fakti i daljes në dritë të monografisë kushtuar tij, dhe me një përkujdesje profesionale nga Bujar Karoshi dhe Miranda Goleci. Kështu, monografia “Daj Ceni i Elbasanit”, e autorit Miho Gjini, “Mjeshtër i Madh” një vepër kushtuar aktorit Hysen Biza, tejkalon kufijtë e një portreti individual, duke u shndërruar në një dëshmi të rëndësishme për zhvillimin e artit skenik elbasanas dhe për vendin që zë aktori në formësimin e kujtesës kolektive. Që në konceptimin e saj, kjo monografi mbart një vlerë të dyfishtë. Nga njëra anë, dokumenton rrugëtimin artistik të një aktori që u bë pjesë e pandashme e identitetit kulturor të Elbasanit. Nga ana tjetër, na çon nëpër një histori më të gjerë të teatrit, estradës, traditave qytetare dhe transformimeve të artit shqiptar përgjatë një periudhe të gjatë historike. Kjo është një prej pikave ku libri fiton rëndësi përtej biografisë, sepse Hysen Biza nuk paraqitet thjesht si një individ që pati sukses në skenë, por si një figurë që mishëroi një mënyrë të veçantë të komunikimit të artit me publikun, duke e bërë humorin, satirën dhe interpretimin e karaktereve pjesë të përditshmërisë shpirtërore të qytetit.

I mirënjohuri, Miho Gjini, me përvojën e tij të gjatë si studiues, kritik teatri, regjisor dhe njohës i drejtpërdrejtë i jetës skenike, nuk e ndërton këtë portret nga distanca e një vëzhguesi të rastësishëm. Ai shkruan si njeri që e ka njohur artistin, që ka punuar me të dhe që ka pasur mundësinë të vëzhgojë nga afër procesin e tij krijues. Kjo përvojë personale përbën një avantazh të rëndësishëm të librit, por edhe një përgjegjësi metodologjike, të cilën autori përpiqet ta përmbushë duke e ndërthurur kujtesën me dokumentin, përshtypjen me analizën dhe vlerësimin me dëshminë historike. Një nga meritat më të dukshme të kësaj monografie është mënyra se si ajo e vendos Hysen Bizën në kontekstin e traditës teatrore të Elbasanit. Autori nuk nis me artistin të shkëputur nga mjedisi i tij, por kthehet te rrënjët e një qyteti që e kishte përjetuar teatrin shumë përpara institucionalizimit të tij. Përmes kujtesës së Kalasë, Rrapit të Bezistanit, shoqërive kulturore e patriotike, veprimtarisë së Shkollës Normale dhe trashëgimisë dramaturgjike të Et’hem Haxhiademit, libri ndërton një sfond historik mbi të cilin bëhet më i kuptueshëm formimi i personalitetit artistik të Bizës. Këtu qëndron edhe një dallim i rëndësishëm krahasues: ndërsa një biografi tradicionale do të mjaftohej me renditjen e datave, roleve dhe arritjeve të protagonistit, Gjini zgjedh ta vendosë figurën e tij brenda vazhdimësisë së një kulture qytetare, duke e parë individin si produkt dhe njëkohësisht si krijues të mjedisit ku zhvillohet. Ky raport ndërmjet artistit dhe qytetit është veçanërisht domethënës. Elbasani nuk shfaqet thjesht si vendlindje apo hapësirë gjeografike e Hysen Bizës, por si një organizëm kulturor që e ushqeu talentin e tij, i dha skenën e parë dhe, në fund, e përvetësoi si një prej simboleve të veta. Në këtë kuptim, emërtimi popullor “Daj Ceni” merr përmasa përtej përkëdhelisë familjare apo njohjes së zakonshme qytetare. Ai shndërrohet në një identitet publik, në një mënyrë të veçantë me të cilën një qytet e njeh dhe e përvetëson artistin e vet.

Rruga e Hysen Bizës, e rindërtuar nga Miho Gjini, nis herët, që në moshën trembëdhjetëvjeçare, kur ai shfaqet për herë të parë në pjesën teatrale “Ramaduci”, më 1934. Më pas, përvoja e tij në aktivitetet artistike të ushtrisë, bashkëpunimi me emra të rëndësishëm të skenës shqiptare, si Pjetër Gjoka, Loro Kovaçi e Violeta Manushi, si dhe përvoja nën drejtimin e Sokrat Mios e Pandi Stillos, përbëjnë etapa të rëndësishme të formimit të tij. Këto nuk janë thjesht ndalesa kronologjike, por dëshmi të një procesi në të cilin talenti i lindur takohet me disiplinën, përvojën dhe kërkesat e profesionit.

Nëse do ta krahasonim këtë rrugëtim me modelin e formimit të aktorëve të shkolluar në akademitë teatrore, do të vërenim një veçori që e bën Bizën një rast të veçantë: ai përfaqëson aktorin që e ndërton mjeshtërinë përmes përvojës së drejtpërdrejtë, vëzhgimit të jetës dhe komunikimit të vazhdueshëm me publikun. Kjo nuk do të thotë se formimi profesional është i panevojshëm, por se talenti artistik nuk mund të reduktohet në diplomë, ashtu siç një diplomë nuk mund të garantojë vetvetiu autenticitetin e interpretimit. Pikërisht këtë dallim e thekson edhe vetë monografia, duke e paraqitur Bizën si një artist që e kishte fituar universitetin e tij në skenë dhe në jetë. Në kapitujt kushtuar Estradës Profesioniste të Elbasanit, libri hyn në një terren edhe më interesant, sepse përmes Hysen Bizës trajton një problematikë më të gjerë të historisë së teatrit shqiptar: marrëdhënien ndërmjet krijimtarisë artistike dhe kufizimeve ideologjike të kohës. Estrada, e cila duhej të ishte një hapësirë e lirë e vëzhgimit, ironisë dhe satirës së jetës, u vu shpesh nën trysninë e kërkesave propagandistike, duke u orientuar drejt skemave të paracaktuara, ku personazhi negativ duhej të përballej me një figurë pozitive, sipas modelit të edukimit ideologjik të publikut. Gjini nuk e anashkalon këtë realitet dhe as nuk e zbukuron të kaluarën artistike. Përkundrazi, ai e shqyrton me një vetëdije kritike, duke pranuar edhe kufizimet e qëndrimet e veta të dikurshme si drejtues e krijues brenda atij sistemi.

Kjo është një nga anët më profesionale të librit. Autori nuk e trajton historinë si një hapësirë të pastër nga kontradiktat, por si një proces ku talenti, institucioni, ideologjia dhe përgjegjësia krijuese ndërveprojnë, shpesh në mënyrë konfliktuale. Në këtë pikë, monografia mund të lexohet edhe si një reflektim mbi vetë natyrën e artit nën diktaturë. Ajo na kujton se skena nuk ishte gjithmonë një hapësirë e pakushtëzuar e lirisë krijuese, por se brenda saj ekzistonin artistë që, edhe nën kufizime, arrinin të ruanin një të vërtetë njerëzore dhe një individualitet interpretues. Hysen Biza dallohet pikërisht në këtë pikë. Ai nuk e ndërtonte humorin mbi ekzagjerimin e jashtëm, mbi gjestikulacionin e tepruar apo mbi banalitetin e fjalës. Mjeshtëria e tij qëndronte te vërtetësia organike e personazhit, te vëzhgimi i hollë i sjelljes njerëzore dhe te aftësia për ta kthyer një tip të zakonshëm në një karakter artistik të dallueshëm. Përmasat fizike të aktorit, shtati i shkurtër dhe fizionomia e mprehtë nuk e kufizonin, por, përkundrazi, bëheshin pjesë e gjuhës së tij skenike. Ai kishte aftësinë të krijonte një prani artistike që e tejkalonte dukjen fizike, duke e bërë personazhin më të madh se vetë aktorin.

Këtu mund të bëhet një krahasim me traditën e komedisë karakteriale, ku e qeshura nuk lind thjesht nga një situatë zbavitëse, por nga zbulimi i një kontradikte njerëzore. Në këtë traditë, aktori nuk e imponon humorin mbi personazhin; ai e nxjerr humorin nga vetë natyra e tij. Kjo është arsyeja pse interpretimet e Bizës mbeteshin të kujtueshme edhe kur materiali dramaturgjik nuk kishte gjithmonë thellësinë e duhur. Rasti i figurës së Fetahut në vodëvilin “Marifetet e Teto Sherifesë”, i postierit në shfaqjen “Postjeri”, apo i Dajës së Hamzait në komedinë “Turneu”, dëshmon se aktori mund t'i japë jetë një personazhi përtej kufijve të tekstit, duke e pasuruar atë me nëntekst, ritëm, lëvizje dhe një psikologji të besueshme.

Në këtë drejtim, një nga dëshmitë më domethënëse të librit është vlerësimi i Margarita Xhepës për figurën e Xhetit, magazinierit, në dramën “Vera e vitit 78”. Ajo e përshkruan interpretimin e Bizës si aq të vërtetë, saqë personazhi dukej sikur kishte ardhur drejtpërdrejt nga mjedisi real i punës dhe jo nga skena. Ky vlerësim nuk është vetëm një kompliment për aktorin, por një përcaktim estetik i një prej cilësive më të larta të aktrimit: zhdukja e distancës ndërmjet personazhit të shkruar dhe figurës së mishëruar. Kur publiku nuk sheh më aktorin që përpiqet të luajë një rol, por beson se përballë tij qëndron vetë njeriu i jetës, atëherë interpretimi ka arritur një shkallë të veçantë të së vërtetës skenike. Edhe përfshirja e Hysen Bizës në teatrin muzikor, në operetat “Trembita” dhe “Vajza e Portokalleve”, si dhe në fusha të tjera të interpretimit, e zgjeron portretin e tij artistik. Kjo dëshmon se talenti i tij nuk ishte i mbyllur brenda një gjinie të vetme. Ai kishte një elasticitet krijues që e lejonte të përshtatej me kërkesa të ndryshme skenike, pa humbur tiparin themelor të interpretimit të vet: natyrshmërinë. Po kështu, kapitulli kushtuar ekranit të kinemasë e zgjeron më tej këtë panoramë, duke e vendosur aktorin në marrëdhënie me një tjetër gjuhë artistike, ku komunikimi me publikun nuk ndërtohet më nëpërmjet pranisë së drejtpërdrejtë, por përmes objektivit dhe montazhit.

Një vlerë tjetër e monografisë është se ajo nuk e paraqet Hysen Bizën vetëm si aktor. Kapitujt “Daj Ceni” dhe “Edhe autor, edhe regjizor, edhe aktor” përpiqen të zbulojnë dimensionet e tjera të veprimtarisë së tij, duke e paraqitur si një personalitet me prirje të shumëfishta krijuese. Kështu, portreti artistik fiton më shumë plotësi, ndërsa lexuesi kupton se pas figurës së njohur të humoristit qëndronte një njeri me përvojë, vëzhgim dhe ndjeshmëri të gjerë ndaj jetës.

Megjithatë, dimensioni që e bën këtë libër veçanërisht njerëzor është ndërthurja e historisë së artistit me historinë e familjes së tij. Dëshmitë e Meridjana Bizës, Ilirjana Bizës dhe Fetah Bizës sjellin një këndvështrim tjetër, që nuk mund të sigurohet vetëm përmes kritikës teatrore apo dokumentacionit institucional. Nëse Miho Gjini e sheh Hysen Bizën përmes skenës, roleve dhe përvojës profesionale, familjarët e shohin përmes jetës së përditshme, marrëdhënieve prindërore, kujdesit për të tjerët dhe kujtesës së një njeriu që nuk e ndante dot shtëpinë nga teatri. Këto dy këndvështrime nuk përjashtojnë njëri-tjetrin; përkundrazi, plotësojnë portretin dhe i japin atij një dimension më të thellë njerëzor. Veçanërisht domethënëse është historia e familjes Biza, e cila përshkon edhe periudha të vështira të historisë shqiptare. Tregimet mbi traditën tregtare të familjes, pasojat e ndryshimeve politike pas Luftës së Dytë Botërore, burgosjen dhe internimin në tharjen e kënetës së Maliqit, si dhe përpjekjet për të mbijetuar pas humbjes së pronësisë, krijojnë një sfond biografik që ndihmon për të kuptuar edhe dimensionin e qëndresës personale të artistit. Këtu monografia del përtej historisë së skenës dhe prek një çështje më të gjerë: mënyrën se si talenti, karakteri dhe dinjiteti njerëzor mund të mbijetojnë në rrethana historike që jo gjithmonë i favorizojnë. Daj Ceni draft 1.pdf

Në një plan krahasues, kjo vepër mund të vendoset pranë monografive që trajtojnë themeluesit dhe personalitetet e teatrit shqiptar, por ka një veçori të vetën: ajo nuk e ndërton rëndësinë e protagonistit vetëm mbi statusin institucional, titujt apo numrin e roleve të interpretuara. Përkundrazi, e mat atë me ndikimin që artisti ka pasur mbi publikun, me aftësinë për të krijuar personazhe të paharrueshme dhe me vazhdimësinë e pranisë së tij në kujtesën qytetare. Në këtë kuptim, Hysen Biza përfaqëson një model artisti që nuk mund të klasifikohet vetëm sipas ndarjeve tradicionale të zhanreve. Ai ishte aktor estrade, por jo vetëm i estradës; ishte aktor dramatik, por jo i kufizuar në dramë; ishte interpretues i teatrit muzikor, pjesëmarrës në ekranin e kinemasë, autor dhe regjisor. Kjo shumësi nuk është thjesht një listë angazhimesh, por dëshmi e një potenciali krijues që e tejkalonte kufirin e një specializimi të vetëm. Një vend të rëndësishëm në këtë vepër zënë edhe vlerësimet e kolegëve, aktorëve dhe njerëzve që e kanë njohur nga afër. Ato e zhvendosin portretin nga këndvështrimi individual i autorit drejt një kujtese më kolektive. Dëshmitë e artistëve si Margarita Xhepa, Shani Shllaku, Vasil Vaso dhe të tjerëve krijojnë një mozaik vlerësimesh ku përsëriten disa cilësi themelore: natyrshmëria, përkushtimi, modestia, vërtetësia interpretuese dhe aftësia për të komunikuar me publikun. Kjo shumësi dëshmish është e rëndësishme edhe nga pikëpamja dokumentare, sepse e bën figurën e Hysen Bizës të vëzhgueshme nga disa pozicione të ndryshme profesionale dhe njerëzore.

Do të veçoja edhe një element që i jep monografisë një vlerë të posaçme: fotografitë. Në një libër për një aktor, fotografia nuk është thjesht ilustrim i tekstit, por një dokument i vetë pranisë skenike. Ajo ruan gjestin, veshjen, partneritetin artistik, atmosferën e një shfaqjeje dhe marrëdhënien e aktorit me kohën e tij. Në këtë kuptim, pjesa “Një jetë në fotografi” plotëson materialin e shkruar dhe e afron lexuesin me atë që nuk mund të rikthehet plotësisht përmes fjalës: përvojën e drejtpërdrejtë të skenës. Po aq domethënëse janë edhe fotografitë që dokumentojnë vlerësimet institucionale, përfshirë titullin “Artist i Merituar” dhe nderimin “Nderi i Qytetit”, të cilat e lidhin kujtesën familjare me mirënjohjen publike.

Në planin metodologjik, libri ka meritën e ndërthurjes së disa formave të dokumentimit: rrëfimit biografik, analizës së interpretimit, dëshmisë personale, dokumentit të shtypit të kohës dhe materialit fotografik. Kjo e bën atë një burim me interes jo vetëm për lexuesin e zakonshëm, por edhe për studiuesit e teatrit, historisë së kulturës, antropologjisë së jetës qytetare dhe kujtesës artistike. Natyrisht, për një botim që synon të ketë edhe funksion referues në studimet e ardhshme, do të ishte me vlerë që në një përpunim të mëtejshëm të përforcohej aparati bibliografik dhe dokumentar, me një sistem sa më të plotë burimesh, referencash dhe kronologjish. Kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e materialit të mbledhur; përkundrazi, do t'i jepte atij një qëndrueshmëri edhe më të madhe në përdorimin akademik.

Një tjetër pikë që meriton vëmendje është pasthënia e Kliton Kapajt, drejtues i Teatrit “Skampa”, e cila e vendos figurën e Daj Cenit në vazhdimësinë e traditës së skenës elbasanase. Shprehja popullore “Hof t’shof!” merr aty një domethënie më të gjerë se një batutë apo një frazë e zakonshme. Ajo shndërrohet në një filozofi të interpretimit: talenti nuk shpallet, por provohet; mjeshtëria nuk pretendohet, por dëshmohet përballë publikut. Kjo ide përmbledh në mënyrë mjaft të goditur edhe thelbin e figurës së Hysen Bizës, sepse ai nuk e kërkonte madhështinë përmes deklarimeve, por përmes punës së drejtpërdrejtë në skenë.

Në fund, ajo që mbetet pas leximit të kësaj monografie nuk është vetëm historia e një aktori që argëtoi breza të tërë, por edhe pyetja se çfarë e bën një artist të pavdekshëm në kujtesën e një qyteti. A është numri i roleve? Janë titujt dhe vlerësimet? Është suksesi i një shfaqjeje? Apo është ajo marrëdhënie e veçantë që krijohet midis artistit dhe publikut, kur personazhi i interpretuar bëhet pjesë e jetës së njerëzve, e bisedave të tyre dhe e kujtesës së përbashkët? Në rastin e Daj Cenit, përgjigjja duket se gjendet pikërisht në këtë të fundit.

Hysen Biza nuk mbeti në kujtesën e Elbasanit vetëm sepse ishte një aktor i talentuar. Ai mbeti sepse arriti ta kthejë talentin në një gjuhë të përbashkët me qytetin, ta bëjë humorin një formë njohjeje të karakterit njerëzor dhe skenën një hapësirë ku publiku shihte, përmes të qeshurës, edhe vetveten. Ai nuk e ndërtoi popullaritetin mbi një figurë të imponuar, por mbi një natyrshmëri që e bënte të besueshëm, të afërt dhe të dallueshëm. Pikërisht për këtë arsye, emri i tij familjar, Daj Ceni, fitoi një status që shkon përtej emërtimit artistik: u bë pjesë e identitetit të Elbasanit.

Në përfundim, “Daj Ceni i Elbasanit” është një vepër që duhet lexuar në dy nivele: si monografi për një aktor të veçantë dhe si dokument i historisë kulturore të një qyteti që ka ditur të krijojë, të mbështesë dhe të ruajë artistët e vet. Miho Gjini ka ndërmarrë një punë me përgjegjësi të dukshme dokumentare dhe me një lidhje të drejtpërdrejtë emocionale e profesionale me protagonistin. Ai nuk na sjell vetëm një njeri të skenës, por edhe një epokë, një traditë, një bashkësi artistësh dhe një mënyrë të të kuptuarit të artit, ku talenti nuk matet me zhurmën që krijon, por me gjurmën që lë. Dhe ndoshta ky është mesazhi më i rëndësishëm i librit: një artist i vërtetë nuk largohet bashkë me duartrokitjet e fundit. Ai vazhdon të jetojë në personazhet që ka krijuar, në njerëzit që ka frymëzuar, në qytetin që e ka përvetësuar dhe në kujtesën që brezat ia përcjellin njëri-tjetrit. Daj Ceni i Elbasanit është një prej atyre emrave që nuk i përkasin vetëm së kaluarës, sepse vlera e tyre vazhdon të jetë e pranishme në të tashmen e kulturës sonë.