Fatmir Terziu: Gjuha e Elbasanit në poezinë e Et’hem Haxhiademit

Gjuha e Elbasanit në poezinë e Et’hem Haxhiademit

(kujtesa dialektore, intimiteti qytetar dhe estetika e një dashurie të humbur)

Poezia e Et’hem Haxhiademit, e parë përmes veçorive të gjuhës së Elbasanit, përfaqëson një dëshmi me rëndësi jo vetëm për historinë e letërsisë shqipe, por edhe për mënyrën se si një e folme vendore mund të shndërrohet në instrument të ndërtimit estetik, emocional dhe kulturor të poezisë. Në vargjet e tij, gjuha nuk shërben thjesht si mjet komunikimi, as si një zgjedhje e rastësishme shprehëse e poetit, por si një hapësirë e gjallë kujtese, ku tingulli i fjalës, mënyra e shqiptimit, ndërtimi sintaksor dhe ngjyrimi emocional krijojnë një identitet të dallueshëm poetik. Kjo bëhet veçanërisht e dukshme në poezinë “Galatés”, të shkruar në Vjenë më 1927, kur poeti ishte student, larg qytetit të tij, por jo larg botës së kujtimeve që e kishin formuar. Et’hem Haxhiademi është një nga figurat më të rëndësishme të dramaturgjisë shqiptare, një autor që ndërtoi një univers letrar me përmasa klasike dhe me vetëdije të veçantë për tragjiken njerëzore. Megjithatë, përqendrimi vetëm te dramaturgjia e tij rrezikon të lërë në hije një pjesë tjetër të krijimtarisë, atë poetike, e cila na ndihmon të kuptojmë më nga afër marrëdhënien e tij me gjuhën, ndjeshmërinë dhe mjedisin kulturor të Elbasanit. Në këtë kuptim, “Galatés” nuk është thjesht një poezi për një vajzë të humbur, por një dokument poetik ku përmes gjuhës së vendlindjes rikthehet një botë e tërë, me rrugët, veshjet, zakonet, marrëdhëniet familjare dhe kodet e heshtura të një shoqërie.

Ajo që të tërheq që në leximin e parë është mënyra se si Haxhiademi e ndërton poezinë mbi një ligjërim që ruan karakteristikat e së folmes elbasanase, pa e shkëputur atë nga synimi artistik. Format si “nji”, “tyke”, “ndën”, “kúr”, “mrapa”, “t'errta”, “t'pashë”, “me ambëlsi”, “kangës”, “të trathton” dhe “shtëpija” nuk janë thjesht shenja të një shqiptimi krahinor. Ato përbëjnë një sistem shprehës që e afron lexuesin me zërin e poetit dhe me botën nga e cila buron poezia. Në këto forma ndihet një traditë e foluri, një mënyrë e caktuar e të menduarit dhe, mbi të gjitha, një intimitet gjuhësor që nuk mund të zëvendësohet lehtësisht nga një gjuhë e standardizuar. Këtu qëndron një nga vlerat më pak të shqyrtuara të poezisë së Haxhiademit: ai nuk e përdor të folmen e Elbasanit si zbukurim folklorik, por si një strukturë të brendshme të përjetimit. Gjuha e tij nuk është vendosur mbi ngjarjen, por është rritur bashkë me të. Ajo e përcakton mënyrën se si kujtohet Galaté, si përfytyrohet bukuria e saj, si përjetohet mungesa dhe si gjykohet fati i saj. Nëse do ta hiqnim këtë ngjyrim dialektor dhe do ta zëvendësonim me një ligjërim krejtësisht neutral, do të humbnim jo vetëm një pjesë të muzikës së vargut, por edhe një pjesë të karakterit njerëzor të poezisë.

Elbasanishtja si arkitekturë e ndjenjës

Titulli “Galatés” bart që në fillim një veçori interesante. Emri i vajzës shfaqet në një trajtë që i jep vargut një tingull të veçantë, duke e vendosur figurën femërore në një hapësirë ndërmjet emërtimit personal dhe përfytyrimit poetik. Galaté nuk është vetëm një personazh i kujtuar. Ajo bëhet qendra rreth së cilës organizohet një rrëfim i tërë për kohën, rininë, dashurinë, humbjen dhe pamundësinë për ta rikthyer atë që ka ikur. Pyetja e parë, “Kaq shpejt si shkuën tri vjetët, Galaté”, nuk është vetëm një pyetje për kohën që ka kaluar. Ajo është një përpjekje për të matur distancën ndërmjet jetës së dikurshme dhe realitetit të vdekjes. Në këtë varg, forma “shkuën” ruan një ngjyrim të dallueshëm të ligjërimit të kohës dhe të mjedisit gjuhësor prej nga vjen poeti. Edhe përdorimi i “tyke” në shprehjen “Tyke u tretun ndën të shkretën dhé” krijon një rrjedhë që i jep ligjërimit një lëvizje të brendshme. Kjo formë nuk është vetëm çështje morfologjike. Ajo krijon një afërsi të veçantë me mënyrën e të folurit, sikur poeti të mos jetë duke shkruar një tekst të largët e të ftohtë, por të jetë duke i folur drejtpërdrejt një njeriu që vazhdon të jetojë në kujtesën e tij.

Një tipar i rëndësishëm është edhe ndërthurja e formave të vjetra të shkrimit me shenjat e shqiptimit vendor. Përdorimi i “kúr”, “mrapa”, “duër”, “rrugës”, “kangës”, krahas trajtave të tjera të kohës, dëshmon për një vetëdije gjuhësore që nuk mund të lexohet vetëm përmes normave të sotme drejtshkrimore. Këto forma duhen parë në kontekstin e kohës kur u shkrua poezia, të traditës së shkrimit shqip dhe të përpjekjeve për të ndërtuar një gjuhë letrare që ende mbartte në vetvete larmi të theksuara krahinore. Për këtë arsye, leximi i Haxhiademit kërkon jo vetëm ndjeshmëri letrare, por edhe kujdes filologjik.

Veçanërisht domethënëse është mënyra se si poeti kalon nga kujtimi i përgjithshëm te detaji konkret. Ai nuk e përshkruan Galatén me epitete të shumta, as nuk e ndërton bukurinë e saj përmes një idealizimi të shkëputur nga jeta. Përkundrazi, e kujton duke e parë të dalë nga shkolla:

“Mbajnë mend kur t'pashë për herë të parë qi dolle

Me libra dhe rradhonj ndër duër prej shkolle”.

Këtu shfaqet një botë e prekshme, ku shkolla, librat dhe rruga bëhen pjesë e portretit të vajzës. Galaté nuk shfaqet si figurë mitologjike, por si një vajzë e zakonshme e një mjedisi qytetar, e cila ecën me hapa të lehtë, mban librat në duar dhe nuk e kthen kokën pas. Pikërisht kjo e bën figurën e saj më të besueshme dhe më njerëzore. Ajo është pjesë e një realiteti shoqëror që poeti e njeh nga brenda.

Fjala dialektore dhe topografia e kujtesës qytetare

Një nga aspektet më interesante të “Galatés” është se Elbasani nuk përmendet drejtpërdrejt, por ndihet në të gjithë organizimin e poezisë. Qyteti shfaqet përmes zakoneve, marrëdhënieve familjare, mënyrës së veshjes, rrugëve, shkollës dhe atmosferës së stinëve. Kjo është një formë e veçantë e pranisë së vendlindjes në letërsi: qyteti nuk ka nevojë të emërtohet, sepse është i pranishëm në detajet që e përbëjnë.

Vargjet:

“Dhe nga një herë,

Ndonse në verë

Nji erë e hollë fillonte

Me fryë e t'ngatarronte

Balluket mu te balli”,

sjellin një tablo të thjeshtë, por të ngarkuar me ndjeshmëri. Era e hollë e verës, balluket që lëvizin mbi ballin e vajzës dhe vështrimi i poetit ndërtojnë një çast të vogël, i cili në dukje nuk ka ndonjë rëndësi të veçantë, por që bëhet i pavdekshëm përmes kujtesës. Kjo është një nga aftësitë më të bukura të poezisë: ta shndërrojë një lëvizje të zakonshme në një ngjarje që vazhdon të jetojë përtej kohës.

Edhe këtu, mënyra e ndërtimit të vargut ka rëndësi. Haxhiademi nuk nxiton drejt përfundimit të mendimit. Ai e ndan përjetimin në njësi të vogla ritmike, duke krijuar një lëvizje që i ngjan vetë kujtimit, i cili nuk vjen gjithmonë i plotë, por rikthehet në pamje, tinguj dhe episode të veçuara. Forma “me fryë”, krahas “t'ngatarronte”, ruan një shqiptim dhe një ritëm që e bën skenën të tingëllojë si një rrëfim i dëgjuar, jo thjesht si një përshkrim i shkruar.

Në këtë pikë, poezia fiton një rëndësi të veçantë edhe si dëshmi e jetës qytetare. Ajo na jep mundësinë të shohim një pjesë të realitetit të Elbasanit të fillimit të shekullit XX, jo përmes një dokumenti historik, por përmes kujtesës së një poeti. Shkolla, daljet e vajzave, shëtitjet, veshjet festive dhe marrëdhëniet me familjen ndërtojnë një panoramë të jetës së përditshme, ku tradita dhe ndryshimi bashkëjetojnë.

Për më tepër, Vjena e vitit 1927, ku ndodhej poeti, krijon një kontrast të heshtur me këtë botë të kujtuar. Në njërën anë është qyteti evropian ku Haxhiademi vazhdon studimet dhe formohet intelektualisht; në anën tjetër është Elbasani i rinisë, i dashurisë dhe i përjetimeve të para. Poezia bëhet kështu një lloj kthimi në vendlindje përmes gjuhës. Distanca gjeografike nuk e shuan afërsinë emocionale, përkundrazi, e bën atë edhe më të fortë.

Veshja, zakoni dhe dëshmia e një bote që po largohet

Pjesa ku poeti kujton përgatitjet e Galatés për ditën e Bajramit është ndër më të pasurat për nga përmbajtja kulturore dhe etnografike:

“Për ditë Bajrami me fustan xhanfesi,

Qi lidhesh bukur me kordon te mezi!”

Këtu poezia del përtej rrëfimit të dashurisë dhe merr vlerën e një dëshmie për kulturën materiale dhe zakonet e kohës. Fustani, kordoni në mes, stolisja, florinjtë që nëna i vendoste në qafë, nuk janë hollësi të rastësishme. Ato formojnë një portret të vajzës përmes objekteve që e rrethonin, por edhe përmes marrëdhënies së saj me familjen dhe mjedisin shoqëror.

Fjala “xhanfesi” është veçanërisht interesante për një studim të leksikut historik dhe kulturor. Ajo lidhet me emërtimin e një lloji pëlhure, ndërsa prania e saj në varg e bën veshjen të identifikueshme për lexuesin që njeh traditën e kohës. Po kështu, “kordon”, “florinjtë” dhe “uzdajë” dëshmojnë për një fjalor ku ndërthuren sendet, zbukurimet dhe shpresat familjare. Në këtë mënyrë, poeti nuk përshkruan vetëm një vajzë të bukur, por edhe sistemin e vlerave brenda të cilit ajo rritej dhe përfytyrohej.

Veçanërisht prekëse është figura e nënës:

“Moj Galaté, po nanës s'ate ku

I ban má zemra me i gërshetuë

S'atë motre bishtat edhè t'a stolisi”.

Në këtë pyetje poetike, dhimbja e humbjes zhvendoset nga dashuria e të riut drejt dashurisë së nënës. Galaté nuk është më vetëm vajza që poeti kujton, por edhe bija që mungon në shtëpinë e saj, ajo që nuk do të kthehet më për t'u përgatitur për festë, për të veshur rrobat e bukura, për t'u stolisur e për të dalë në shëtitje. Këtu ndodh një zgjerim i rëndësishëm i përmasës emocionale: tragjedia individuale bëhet tragjedi familjare.

Vargjet e mëvonshme, ku përmendet shërbëtorja që e shoqëronte Galatén, e zgjerojnë edhe më tej pamjen e jetës së saj. Kemi një vajzë që rritet në një familje me një organizim të caktuar ekonomik dhe shoqëror, ku shërbëtorja kujdeset për të, e shoqëron dhe i blen gjërat që i nevojiten. Kjo hollësi nuk duhet anashkaluar, sepse na tregon se poezia mbart edhe shenja të dallimeve shoqërore të kohës. Haxhiademi nuk i shpjegon këto dallime, por i lë të shfaqen natyrshëm përmes kujtesës.

Kështu, Elbasani i poezisë nuk është një hapësirë abstrakte. Ai është qyteti i familjeve, i riteve, i veshjeve, i marrëdhënieve dhe i hierarkive shoqërore. Një qytet që ruan traditat e veta, por që njëkohësisht përjeton ndryshimet e një kohe të re.

Nga dashuria e parealizuar te tragjedia e fatit njerëzor

Nëse deri në një pikë poezia duket si një elegji për një vajzë të vdekur, më tej ajo merr një përmasë edhe më të ndërlikuar. Pyetja:

“Kush ty ahere t'shihte, Galaté,

Dhe dashunija e përvlonte

A mundesh kurr qi t'a besonte

Të lidhesh me nji t'jetër pa i vue ré?”

e zhvendos vëmendjen drejt një konflikti që nuk është vetëm emocional. Këtu shfaqet përplasja ndërmjet ndjenjës personale dhe pritshmërive familjare, ndërmjet dashurisë dhe martesës, ndërmjet dëshirës së individit dhe asaj që shoqëria e konsideron të përshtatshme.

Në këtë aspekt, poezia fiton një dimension të rëndësishëm shoqëror. Haxhiademi nuk e trajton dashurinë si një ndjenjë të izoluar, por si një përjetim që ndikohet nga familja, nga zakoni dhe nga presioni i rrethit. Vargjet e fundit e shprehin këtë konflikt me një qartësi të dhimbshme:

“Por fat i lig ban njerin të mjerë

Qi ndonse vuën nga dashunija,

Për gazin qi don t'shohë shtëpija,

Ty të trathton dhe ban si ban të t'jerë.”

Këtu fjala “shtëpija” merr një kuptim më të gjerë sesa hapësira fizike e banimit. Ajo përfaqëson familjen, autoritetin e saj, pritshmëritë e saj dhe ndikimin që ajo ushtron mbi zgjedhjet personale. Shprehja “për gazin qi don t'shohë shtëpija” përmbledh një mentalitet ku lumturia individuale mund të sakrifikohet për kënaqësinë ose miratimin e familjes. Kjo është një nga pikat më të forta të poezisë, sepse pas figurës së Galatés shfaqet një problem që kapërcen kohën dhe vendin: sa liri ka individi për të zgjedhur fatin e vet kur përballë tij qëndrojnë tradita, detyrimi dhe dëshira për të mos zhgënjyer familjen?

Në këtë përfundim, poeti nuk është vetëm dëshmitar i një dashurie të humbur, por edhe interpretues i një mekanizmi shoqëror që mund të prodhojë fatkeqësi. Ai nuk e gjykon Galatén, as nuk e vendos veten në qendër të një ankese personale. Përkundrazi, ai e vendos dramën e saj brenda një kuadri më të gjerë njerëzor, ku individi shpesh nuk arrin të jetojë sipas asaj që ndien.

Këtu mund të vërehet edhe një lidhje e brendshme me prirjen dramatike të Haxhiademit. Edhe pse “Galatés” është poezi lirike, ajo ka në strukturën e vet një lloj zhvillimi tragjik: nis me kujtimin, kalon në përshkrimin e së kaluarës, zbulon humbjen dhe përfundon me një të vërtetë të hidhur për marrëdhënien ndërmjet njeriut dhe fatit. Në pak strofa, poeti arrin të krijojë atë tension që në dramaturgjinë e tij do të marrë përmasa më të gjera përmes personazheve, konflikteve dhe përplasjes së vullneteve.

Muzikaliteti i së folmes dhe ritmi i kujtesës

Një aspekt tjetër që meriton vëmendje është muzikaliteti i gjuhës. Haxhiademi nuk e përdor dialektin vetëm për të ruajtur një ngjyrim lokal, por edhe për të krijuar një ritëm të veçantë. Format e shkurtra, shqiptimet karakteristike dhe lëvizjet e fjalëve brenda vargut ndikojnë në mënyrën se si lexohet dhe dëgjohet poezia. Ajo ka një intonacion që i afrohet herë rrëfimit të folur, herë këngës elegjiake.

Përsëritjet e tingujve, rimat dhe ndarjet e vargut krijojnë një strukturë ku fjala duket sikur e ndjek vetë frymëmarrjen e kujtimit. Kjo ndihet veçanërisht në vargjet:

“Dhe n'vorr'n e vogël n'hijen e nji blini

Ja kish hudhë kangës qyqja e hutini!”

Këtu përshkrimi i varrit, blinit dhe zogjve krijon një tablo të natyrës që merr pjesë në vajtimin e njeriut. Qyqja dhe hutini nuk janë vetëm elemente të peizazhit. Ata bëhen pjesë e një simbolike të heshtur, ku natyra duket sikur vazhdon këngën e asaj që njeriu nuk mund ta thotë më. Fjala “kangës”, në këtë kontekst, ka një funksion të dyfishtë: ruan ngjyrimin e së folmes dhe e afron poezinë me traditën e këngës popullore, ku vdekja, malli dhe kujtimi shpesh shprehen përmes figurave të zogjve, pemëve dhe vendeve të vetmuara.

Edhe blini ka një funksion të veçantë. Ai nuk është thjesht një pemë nën hijen e së cilës ndodhet varri. Ai krijon një lidhje ndërmjet jetës dhe vdekjes, ndërmjet natyrës që vazhdon të rritet dhe trupit që është kthyer në dhe. Në këtë mënyrë, poezia fiton një dimension simbolik, pa pasur nevojë për një gjuhë të ndërlikuar figurative. Fuqia e saj qëndron te thjeshtësia e detajit dhe te mënyra se si ai vendoset në kontekstin emocional.

Për këtë arsye, muzikaliteti i “Galatés” nuk duhet parë vetëm si çështje e rimës. Ai është rezultat i ndërveprimit ndërmjet gjuhës vendore, ritmit të kujtesës dhe strukturës elegjiake të poezisë. E folmja e Elbasanit i jep vargut një identitet tingullor, ndërsa ndërtimi poetik e ngre këtë identitet në një nivel estetik.

Një vlerë filologjike që pret studim më të thelluar

Poezia “Galatés” ofron një material të pasur për studimin e të folmes së Elbasanit në fillim të shekullit XX. Përmes saj mund të shqyrtohen forma fonetike, morfologjike, leksikore dhe sintaksore, por edhe mënyra se si këto forma funksionojnë brenda një teksti letrar. Kjo është e rëndësishme, sepse dialekti në letërsi nuk mund të studiohet vetëm si inventar fjalësh. Duhet parë edhe se çfarë roli luan ai në ndërtimin e personazhit, të atmosferës, të kohës dhe të përjetimit. Një studim më i gjerë do të mund të përqendrohej në disa drejtime: së pari, në krahasimin e formave të përdorura nga Haxhiademi me të folmen tradicionale të Elbasanit; së dyti, në marrëdhënien ndërmjet këtyre formave dhe gjuhës letrare të kohës; së treti, në mënyrën se si fjalët e lidhura me veshjen, familjen, shkollën dhe zakonet ruajnë elemente të kulturës qytetare; dhe, së fundi, në ndikimin e këtyre veçorive në ritmin dhe muzikalitetin poetik.

Do të ishte veçanërisht me interes të shqyrtohej nëse format e përdorura në “Galatés” përfaqësojnë drejtpërdrejt të folmen e përditshme të Elbasanit, apo nëse kemi të bëjmë me një përzgjedhje artistike të poetit, i cili ndërthur të folmen vendore me konvencionet e shkrimit poetik të periudhës. Kjo kërkon krahasim me tekste të tjera të Haxhiademit, me botime të kohës dhe me dëshmi të shkruara të traditës gjuhësore elbasanase. Pa këtë krahasim, çdo pohim përfundimtar mbi origjinën e secilës trajtë do të ishte i nxituar.

Një kujdes i tillë është i nevojshëm edhe për shkak të drejtshkrimit të kohës. Format grafike që shohim në tekstin e vitit 1927 mund të pasqyrojnë njëkohësisht shqiptimin vendor, traditën e shkrimit të autorit dhe mënyrën e botimit. Prandaj, studimi duhet të dallojë mes asaj që është veçori e mirëfilltë dialektore dhe asaj që mund të jetë zgjedhje ortografike ose poetike.

Elbasani që mbetet në fjalë

Në fund, “Galatés” na çon drejt një përfundimi që kapërcen kufijtë e një leximi thjesht gjuhësor. Et’hem Haxhiademi, duke shkruar në Vjenë, nuk e kishte lënë pas Elbasanin. Ai e kishte marrë qytetin me vete, jo në formën e një përshkrimi të drejtpërdrejtë, por në mënyrën se si shqiptonte, ndërtonte vargun, kujtonte një vajzë, përfytyronte një nënë dhe rindërtonte një ditë Bajrami. Në këtë kuptim, gjuha bëhet një lloj atdheu i brendshëm, një hapësirë ku njeriu mund të rikthehet edhe kur largësia e ka ndarë fizikisht nga vendlindja.

Vlera e kësaj poezie qëndron pikërisht në këtë ndërthurje: një histori personale që merr përmasa shoqërore, një e folme vendore që fiton fuqi letrare, një kujtim i vogël që shndërrohet në dëshmi kulturore dhe një elegji dashurie që përfundon në reflektim mbi fatin njerëzor. Galaté vdes në poezinë e Haxhiademit, por nuk zhduket nga kujtesa. Ajo mbetet në varg, në emrin që thirret, në veshjen që përshkruhet, në flokët që lëviz era, në hijen e blinit dhe në fjalët e një gjuhe që vazhdon të ruajë frymën e qytetit.

Ndoshta këtu gjendet edhe një nga të vërtetat më të bukura të kësaj krijimtarie: një poet mund të jetë larg vendlindjes, por vendlindja vazhdon të flasë përmes tij. Dhe kur kjo ndodh nëpërmjet një gjuhe të pasur me kujtesë, me ngjyrime dhe me jetë, poezia nuk mbetet vetëm pronë e autorit. Ajo bëhet pjesë e trashëgimisë së një qyteti dhe e historisë së një gjuhe.

Et’hem Haxhiademi, në “Galatés”, nuk na lë vetëm një dashuri të humbur, por edhe një Elbasan të ruajtur në fjalë. Një Elbasan që nuk shfaqet në hartë, por në tingullin e fjalëve; që nuk përshkruhet përmes monumenteve, por përmes një fustani xhanfesi, një kordonit në mes, një shëtitjeje pas shiut, një nëne që përgatit të bijën për Bajram dhe një blini që mbulon me hije një varr të vogël. Kjo është arsyeja pse poezia meriton të lexohet jo vetëm si një krijim lirik i vitit 1927, por edhe si një dëshmi e çmuar e marrëdhënies ndërmjet gjuhës, kujtesës dhe identitetit qytetar elbasanas.

Në këtë lexim, Haxhiademi na dëshmon se dialekti nuk është një gjuhë më e vogël brenda gjuhës së madhe. Ai mund të jetë një burim i pashtershëm i letërsisë, sepse në të ruhen jo vetëm fjalët, por edhe mënyrat e të ndierit, të të kujtuarit dhe të të jetuarit të një bashkësie. Dhe kur poeti di ta dëgjojë këtë zë, ai e shndërron të folmen e vendlindjes në një vlerë që i përket letërsisë kombëtare.