Prof Dr Eshref Ymeri: Analiza e vetvetes

(me tingëllim aktual edhe pas 19 vjetësh)

Këto ditët e fundit më ra në dorë një libër befasues me titull “Kritika ndryshe” (vëzhgime në brendësi të prozës e të poezisë shqiptare. Pjesa e parë), vënë në qarkullim nga Shtëpisë Botuese “Arbëria”, Tiranë 2008-2009. Libri është i ndarë në tre kapituj kryesorë (me shumë nënkapituj): 1. Postmodernizmi, funksioni estetik, arti i fjalës. 2. Natyra e gjerë e kritikës letrare dhe prania e subjektivizmit në të, një tentativë ndryshe në lidhje me bashkëkohoren për të bërë vlerësime mbi veprat letrare. 3. Leximi i kujdesshëm i poezisë, kuadrati gjithpërfshirës i saj në syrin e analizës komplekse bashkëkohore. Libri shoqërohet me një bibliografi të pasur (gati 90 burime) dhe me indeksin e emrave. Autor i këtij studimi kritik mjaft tërheqës, që zë një vëllim prej 400 faqesh, është zoti Fatmir Terziu. Të them të drejtën, e lexova me një frymë, brenda dy ditëve. Kjo për faktin se më joshi tej mase me mënyrën e shtrimit të problemeve rreth kritikës letrare, e cila, në kohën e komunizmit që lamë pas, më shumë e lëndonte autorin, sesa i krijonte qoftë edhe një hapësirë sado të vogël për  t’u frymëzuar pë krijime të reja letrare. Se, domosdo, nuk mund të ndodhte ndryshe: krijuesi, qoftë ky poet, shkrimtar apo artist, asokohe “duhej” vlerësuar në përputhje me pasqyrimin vijës së shtetopartisë në veprën e vet. Për të qenë më konkret,  po u referohem vlerësimeve që jep me këtë rast një mjeshtër i talentuar i letrave shqipe, zoti Dhori Qirjazi, një poet ky tejet origjinal në letërsinë shqipe, i heshtur si askush në krijimtarinë e vet brilante në shërbim të çështjes kombëtare. Ai shkruan: “…kritiku shqiptar në Maqedoni, Ali Aliu, botoi në Kosovë edhe poezitë e mia të zgjedhura. Duke qenë i pavarur dhe jashtë kufijve të shtetit tonë, ai është shprehur më lirshëm për krijimtarinë time poetike, për të cilën këtu, në Shqipëri, ishte vendosur heshtje dhe një tendencë minimizimi, pasi ishte e ndryshme nga çka shkruanin bashkëkohësit partiakë dhe të politizuar. Megjithatë unë nuk jam shqetësuar kurrë nga kjo heshtje dhe mospërfillje. Ndaj i referohem gjithnjë thënies së popullit se “Fjala është argjend, heshtja është flori”… Gabimi më i madh që u bë ndër ne nga Zyra që përgjigjej për artin dhe kulturën, ka qenë gjithnjë vlerësimi i veprave të autorëve që kishin teserat e partisë në xhep, të nisur nga mendimi i gabuar se “Letërsinë dhe artet i udhëheq gjithmonë partia dhe se në krye të tyre duhet të jetë gjithnjë ajo dhe njerëzit e saj”. Te ky slogan nuk merrej vesh as talenti i gjithkujt, liria e krijimit e të tjera, domosdoshmëri këto që kushtëzonin pavarësinë dhe lirinë absolute të krijimtarisë. Kjo solli dëme të pallogaritshme në zhvillimin e letërsisë dhe të arteve në vendin tonë, duke mënjanuar talentet që u dënuan ose që u trembën, deri në heqje dorë prej aktivitetit të tyre krijues” (Gazeta “Telegraf”, 24 shtator 2009, f. 18).

 Ky lloj këndvështrimi, në njërën ose tjetrën mënyrë, do t’i linte pasojat e veta edhe në mendësinë e disa kritikëve për t’i parë gjërat bardhezi në vlerësimin e krijimtarisë së autorëve të ndryshëm në periudhën që pasoi pas vendosjes së pluralizmit. Prandaj, zoti Terziu, në studimin e vet, i ka vënë vetes një tjetër qëllim, sa fisnik, aq edhe humanist.  Ai pyet:  “…a nuk do të ishte më mirë që të bëhej kapja e anëve më të arrira, më pozitive te krijuesi, për të shtuar arsyen në shtysën e krijimtarisë?” (3). Këtë këndvështrim të vetin, që, për mendimin tim, është unikal në një studim shkencor të përmasave të tilla, ai e përcjell edhe përmes optikës së prof. John Lye. Pikërisht ky këndvështrim i ri në lëmin e kritikës letrare përbën edhe thelbin e kritikës ndryshe të zotit Terziu. Të nisesh nga qëllime dashamirëse në vlerësimin e një vepre letrare, do të thotë që të mundohesh të zbulosh në të ato gjëra që ngërthejnë në vetvete vlera më të spikatura, më përgjithësuese, të cilat jo vetëm e frymëzojnë autorin për krijime edhe më të goditura, por edhe e nxitin atë për të qenë edhe me kërkues ndaj vetvetes. Le të përfytyrojmë për një çast se ndodhemi në Panairin e Librit që organizohet çdo vit, vjeshtë për vjeshtë, në Qendrën Ndërkombëtare të Kulturës në Tiranë. Aty, në dy salla të ndryshme, do të bëhet paraqitja e veprës së dy autorëve. Ta zëmë se në sallën e parë, në adresë të autorit x, thuhen fjalët më të mira për veprën që ka shkruar, kurse në sallën e dytë, në adresë të autorit y, lëshohet një breshër fjalësh kritike që e nxijnë krejtësisht veprën e tij. Tani le të përfytyrojmë se cila do të ishte gjendja shpirtërore e këtyre dy autorëve pas largimit nga sallat përkatëse. I pari, me siguri, do ta ndiente veten në kulmin e kënaqësisë, zemra do t’i bëhej behar, njerëzit rreth e rrotull do t’i dukeshën si miq e vëllezër, por ama, diku, në nënvetëdije, ai do të pyeste veten: “po a i meritoja vallë plotësisht të gjitha ato fjalë të mira që u thanë në adresën time?” Pikërisht kjo “vetëpyetje”  do ta bënte atë të ishte edhe më kritik ndaj vetvetes, gjë që do të shërbente si stimul edhe për vetëpërsosje. Kurse i dyti do të dilte nga salla me shpirtin zeher, njerëzit rreth e rrotull do t’i dukeshin si jashtëtokësorë, frymëzimi i tij për krijime të reja do të zbriste në kuota shumë të ulëta, për të mos thënë zero. Tek endem në krahët e një përfytyrimi të tillë për këta dy autorë imagjinarë, fillojnë të më vijnë ndër mend ca fjalë të Maksim Gorkit (1868-1936): “Ne, duke i besuar shumë pak njëri-tjetrit, nxjerrinm në pah gjithmonë atë çka njeriun e lëndon dhe jemi të paaftë të zbulojmë atë çka e justifikon. Shumë më tepër vëmendje ne ua kushtojmë gjërave të këqija dhe të errëta në qenien e njeriut”.

Për kënaqësinë time të pamatë, në “Kritikën ndryshe” të zotit Terziu unë zbuloj “kritikun e sallës së parë” të Panairit të Librit, studiuesin humanist, që, në personin e krijuesit, shikon njeriun e mirë, të cilit, me gjithë zemër, dëshiron t’i gjendet pranë me një fjalë plot frymëzim. Pikërisht një qëndrim të tillë humanist të këtij kritiku të shquar unë dëshiroj ta shikoj edhe në optikën e shkrimtarit skocez Samuel Smajls (Smiles - 1812-1904), propagandistit të vlerave viktoriane, i cili thoshte: “Mjafton veç t’i besojmë njeriut më shumë se ç’i besojmë zakonisht, në mënyrë që të nxjerrim në pah të gjitha anët më të mira të karakterit të tij”.

Autori zbërthen shkurtimisht thelbin e postmodernizmit, e kësaj tërësie tendencash në kulturën artistike të gjysmës së dytë të shek. XX, për të cilat është karakteristik pluralizmi parimor i stileve, çka gjen mishërim të plotë në krijimtarinë e shkrimtarit amerikan Robert Laurence Stine. Duke jetuar e punuar gjatë shumë viteve në Perëndim, zoti Terziu vëren se si atje, “ata që shkruajnë ose krijojnë diçka, kanë një vend të caktuar në jetën e komunitetit. Inkurajimi për ta është ligjësi, kulturë, është respekt” (34). Ai nuk bën ballafaqime me realitetet shqiptare lidhur me vendin që u takon dhe vlerësimin që u bëhet aty krijuesve tanë, por ai, me finesën e studiuesit plot kulturë, ia lë në dorë lexuesit të nxjerrë përfundimet e duhura. Madje ai as nuk ankohet për fatin e poezisë në Shqipëri, por veç sa përmend kalimthi një artikull të kahdokohshëm të gazetës “Shekulli” me titull “Bie lexuesi i poezisë” (35). Vetëm kaq thotë kritiku i shquar. Veçse ky konstatim i tij në kalim e sipër, një lexues të vëmendshëm e bën të përsiatë thellë. Të vjen keq që është zhehur interesi i lexuesit për poezinë. Megjithatë, fajin nuk duhet t’ia lëmë në derë lexuesit. Ky duhet edukuar me frymën e dashurisë për poezinë. Në Rusi ka një ditë që quhet dita e poezisë, 26 maji. Kjo ditë përkon pikërisht me ditëlindjen e poetit të madh kombëtar rus Aleksandër Sergejeviç Pushkinit (1799-1837). Gjatë gjithë kësaj dite, njerëzit mblidhen nëpër parqe e lulishte, apo edhe në ajrin e pastër jashtë qyteteve, ku poetë, shkrimtarë, artistë, deri edhe qytetarë të thjeshtë, recitojnë poezi të poetëve më të parapëlqyer rusë, nën shoqërimin e tingujve muzikorë. Pra, dita e poezisë është kthyer në një festë mbarëkombëtare ruse. Por edhe neve s’na ka penguar kush për të pasur ditën tonë të poezisë. A nuk do të ishte fantastike që dita e poezisë shqiptare të përkonte me 25 majin,  ditëlindjen e poetit tonë më të madh kombëtar, Naim Frashërit? Dikur ka pas ekzistuar edhe një traditë popullore në ditë festash në vendin tonë. Njerëzit mblidheshin në vendet më piktoreske, ku hanin, pinin, këndonin dhe hidhnin valle. Në këto mjedise madje bëheshin edhe improvizime vargjesh popullore të kënduara me hidh e prit mes dy personave dhe garën e humbiste ai që ngecte në sajimin aty për aty të vargut pasues me rimë. Njëherë, në qershorin e vitit 1950, kur sapo kisha përfunduar klasën e dytë të fillores, në vendlindjen time, në Smokthinë të Vlorës, në vendin e piknikëve që quhet “Shelq”, u zhvillua pikërisht një garë e tillë mes një burri dhe një gruaje për sajimin e vargjeve të rimuara. Ato vargje, edhe tani, kur kanë kaluar 59 vjet, vazhdoj t’i kem të skalitura në kujtesë. Improvizimin e nisi i pari ai burri, ndërkohë që të tjerët rreth e qark hidhnin valle e këndonin, duke përplasur duart herë pas here. Ai:  në të zëntë vapa n’udhë / medet, të kthehesh nga unë / je e bardhë e të nxin vapa / si djathi që del nga napa. Ajo: Jo, se kam burrin sëmurë. Ai: në të vdektë, të marr unë / të të bëj m’ergjende shumë. Ajo: unë ergjënde shumë kam / po ti qenke “zabërhan”. Në këto e sipër, burri ngeci dhe garën e fitoi gruaja. Por ç’e do, një tradite të tillë tani i ka mbetur vetëm emri.  

Por derisa në Shqipëri s’po kujtohet kush për themelimin e ditës së poezisë, meqenëse këtu njerëzit gdhihen dhe ngrysen me infeksionin e politikës “në gojë”, atëherë a nuk do të ishte për t’u përshëndetur një nismë e njerëzve të letrave shqipe në emigracion për themelimin e një dite të tillë të bekuar, e cila, pas reklamimit përkatës atje, të mund të transferohej edhe në atdheun amë? Nuk e di se ç’mendim ka kritiku i nderuar, zoti Terziu, për një sugjerim të tillë.

Në skanerin e “Kritikës ndryshe” të zotit Terziu vjen e na shfaqet një aradhe e tërë shkrimtarësh dhe poetësh shqiptarë, të rinj e të moshuar, nga të gjitha trevat shqiptare dhe në emigracion, si Agim Pepa, Agim Shehu, Agron Tufa, Aleko Likaj, Aliana Alien, Ali Podrimja, Andi Meçaj, Anton Nikë Berisha, Anton Paluca, Ardian Kuçuku, Ardita Jatru, Arian Leka, Arqile Gjata, Artian Guskiqi, Bardhyl Mezini, Bajram Sefaj, Beatriçe Balliçi, Dalan Luzaj, Elpiniqi Frashëri, Faruk  Myrtaj, Fatime Kulli, Fation Pajo, Fatos Kongoli, Ferit  Lamaj, Foto Malo, Flutura Açka, Gjek Marinaj, Hiqmet Meçaj, Hyjnis Leka, Ibrahim Abedini, Ilir Levonja, Ilir Theohar Borodani, Iliriana Sulkuqi, Juela Meçani, Jusuf Gërvalla, Kolec Traboini, Lazër Stani, Ledri Kurti, Leon Z. Lekaj, Leonida Ndrenika, Luan Xhuli, Luan Zyka,  Luljeta Lleshanaku, Mehmet Myftiu, Mensur Spahiu, Mëhill Velaj, Milianov Kallupi, Mimoza Ahmeti, Namik Selmani, Nase Jani, Naum Prifti, Ndue Lazri, Nexhat Peshkëpia, Nexhip Bashllari, Nexhip Ejupi, Niko Kirka, Novruz Abilekaj, Petraq Risto, Pëllumb Kulla, Primo Shllaku, Qazim Rrushaj, Rajmonda Moisiu (Sade), Ramiz Gjini, Robert Martiko, Roland Gjozaj, Rozi Theohari, Rudian Zekthi, Rustem Geci, Sabri Hamiti, Spiro Gjikondi, Stefan Martiko, Suzana Kuqi, Vahid Hyzoti, Veli Islami, Vlash Fili, larushia e krijimtarisë letrare të të cilëve përbën një visar të çmueshëm në fondin e letërsisë shqipe. Duhet të kesh një durim me të vërtetë balzakian që të arrish të qëmtosh ngjyrat më të ndezura në tablonë krijuese të autorëve të lartpërmendur, durim ky, të cilin kritiku Fatmir Terziu ka arritur ta manifestojë me një këmbëngulje të pakundshoqe. Nuk di nëse ndokush tjetër nga kritikët tanë të ketë arritur të analizojë krijimtarinë poetike edhe të të tilla figurave pak të njohura për dashamirësit e letërsisë shqipe, si Nexhat Peshkëpia, të cilin diktatura e detyroi të largohet nga atdheu me zemër të thyer, apo si Elpiniqi Frashëri. Me sa jam në dijeni, zoti Fatmir Terziu është i pari që analizon me një dashamirësi aq të lakmueshme krijimtarinë poetike të këtyre dy autorëve.

Me talentin e tij prej kritiku humanist, zoti Terziu ka arritur të depërtojë me sukses në individualitetin krijues të secilit prej autorëve të lartpërmendur. Në veprat e një krijuesi të talentuar, sado të larmishme që të jenë ato, gjithmonë mund të vëresh diçka të përbashkët që i karakterizon dhe i dallon ato nga veprat e krijuesve të tjerë. Në gjuhën teknike të artit një gjë e tillë quhet botëkuptim i krijuesit. Këndvështrimin që ky ka për botën që na rrethon, që shërben si çelës për vlerësimin e talentit të tij (të krijuesit, pra), kritiku e zbulon në figurat e gjalla që ai (autori) krijon. Kritiku i shquar rus Nikollaj Aleksandroviç Dobrolubov (1836-1861) thotë: “Figurat që krijon artisti, duke grumbulluar në vetvete, si në një fokus, fakte nga jeta reale, ndihmojnë së tepërmi për krijimin dhe përhapjen mes njerëzve të nocioneve të drejta për dukuritë e jetës”. Në këtë mes gjen pikëtakimin me Dobrolubovin edhe biografi i Balzakut, Stefan Cvajg, sipas të cilit “…figurat nuk dalin të gjalla, në qoftë se ato nuk paraqiten në lidhje të drejtpërdrejtë me mjedisin e tyre, me truallin, me peizazhin, në qoftë se nuk janë rrethuar me atmosferën specifike të kohës…”.  Dhe kritiku i talentuar Terziu, në skanerin e kritikës së vet, ka arritur të na e shpalos fort bukur botëkuptimin e secilit prej krijuesve të mësipërm, duke u ndalur, domosdo, në gjërat më pikante. Sepse, me nuhatjen e hollë të kritikut humanist, sipas një shprehjeje frazeologjike të gjuhës angleze, he knows on which side his bread is buttered (ai e di ku është e mira).

Ajo që më ka bërë shumë përshtypje në analizën kritike të zotit Terziu është fakti se ai, herë-herë, ndalet në ato  fragmente të krijimtarisë së autorëve të lartpërmendur që kanë një vlerë përgjithësuese të jashtëzakonshme. Le ta këqyrim këtë në disa shembuj konkretë. Ai citon nga krijimtaria e poetit të mirënjohur Petraq Risto: 

“Planetët janë krijesa / dhe ne / njerëzit, kafshët, shpendët, peshqit, mizat / jemi thjesht viruse / të lindur / për të ngrënë njëri-tjetrin…” (26).

Nga poetesha zemërfisnike Iliriana Sulkuqi:

“Po t’i mbledh / ditët e dashurisë / më dalin shumë më pak se një pikë loti… / Po të mbledh / hapësirat e dhembjes / Kam frikë mos më mbytet Globi…” (234).

Nga poeti qëmtues i fjalës së rrallë Nexhip Ejupi:

“Kam gënjyer / si Nazim Hykmeti… / të vuante më pak / i urti / i drejti… / por, ah, / jetoj / si qyqar… / gënjej / pa qenë gënjeshtar!” (266).

Tek lexon këto pak rreshta që përcjellin një domethënie sociale fort të thellë, nuk mund të mos biesh në mendime shpirtdëshpëruese: punët nuk shkojnë bukur mirë në këtë rruzullimin tonë. Varfëria, si një sëmundje ngjitëse, nuk po u shqitet nga jeta miliarda njerëzve. Në këto kushte, a duhet pranuar si e qenë formula, me të cilën njerëzia mbarë është yshtur tash e ca shekuj: “Në këtë botë, e mira gjithmonë ka fituar mbi të keqen?” Këtë formulë, personalisht, e vlerësoj si të dyshimtë. Në rrjedhën e shekujve, sistemet shoqërore kanë pas zëvendësuar njëri-tjetrin. Njerëzit kanë pas përmbysur një sistem të keq, për ta zëvendësuar me një më të mirë. Por ky, demek, i miri, me kalimin e kohës, ka pas pjellë të tjera të këqija jo më pak të rënda, derisa kemi arritur në këtë fazë të zhvillimit shoqëror ku jemi. Sipas statistikave që janë bërë të njohura me kohë e me vakt, 20% e njerëzimit sot ka në zotërim 80% të pasurive botërore. Me këtë rast, më duket se është me shumë vend të citoj një katërvargësh bukur të goditur të shkrimtarit dhe të publicistit të mirënjohur Siri Sulejmani: “Më duhet që t’ju flas hapur, / I padituri ta dijë, / Egoizmi - mbret i botës, / Interesi - bir i tij”.   Dihet që njerëzit nuk lindin të barabartë për nga shkalla e intelektit, por kjo nuk do të thotë që mendjepaku të dergjet në varfëri përballë mendjeshumit. Shtetet në botë sa vijnë e po i largohen natyrës sociale, çka kërcënon të sjellë pasoja katastrofike për të ardhmen e njerëzimit. Është kjo arsyeja që kritiku mendjehollë Fatmir Terziu i citon me një mesazh të qartë ato vargjet brilante të të tre krijuesve të talentuar të vendit tonë që unë i ricitova pak më lart.

Në një poezi të viteve ’80, Dritëro Agolli ka një varg të tillë, në të cilin, duke iu drejtuar një fshatari, shpreh një urim në adresë të tij: “t’u bëftë guri dele!”. Kurse në një poezi tjetër të po atyre viteve, kur bën fjalë për ca vajza, që janë duke mbledhur fasule në një kooperativë bujqësore, thotë: “mblidhni, vajza, mblidhni, / por kujdes, mos vidhni!”. Mjaftojnë këto tre vargje të poetit të madh, për të arritur në një përfundim të dhimbshëm rreth marrëzisë komuniste shqiptare për tufëzimin e bagëtive në fshat në vitet 1980-1981 dhe për degradimin e sistemit kooperativist, që çoi në një varfërim të skajshëm të fshatarësisë shqiptare dhe që u mbyll me një katastrofë ekonomike kombëtare në fund të viteve ’80.

Në një katërvargësh të Ferit Lamaj, që unë e vlerësoj si aristokrat të fabulës shqiptare, bëhet një pohim me vlera universale: “Që së lashti vjen e thëna: / Qengj’ i urtë pi dy nëna. / Po nuk dini më të renë: / Pi servili gjithë kopenë”.

Poeti vetëm kaq mund të thotë përmes artit të magjishëm të fjalës. Është kritika ajo që duhet të bëjë përgjithësime dhe të nxjerrë përfundime, duke zbërthyer forcën e mesazhit poetik, të shprehur me një lakonizëm të skajshëm. Këtë detyrë kritiku Fatmir Terziu, në veprën në fjalë, e ka kryer në mënyrën më shembullore.

Në analizën që zoti Terziu i bën krijimtarisë së zotit Pëllumb Kulla dhe konkretisht romanit me titull “Vdekja e Enver Hoxhës” hasen dy frazat e mëposhtme “I vdekuri i Kullës nuk është i ndryshëm, por tipik. Ai e ka lënë litarin mbi varr…” (65). Mesazhi i fjalisë së fundit është kaq kuptimplotë, saqë atë mund ta konkretizosh me sa e sa fakte dëshpëruese nga jeta e vendit tonë që mund të zinin vëllime të tëra. Prandaj edhe vendi ynë vazhdon të ecë çalë-çalë, për t’u shkëputur me zor, por një herë e mirë, nga një tranzicion fort i vështirë, të cilin, trashëgimtarët e Enverit, tashmë me mbulojë socialiste, kërkojnë që ai të vazhdojë sa më gjatë. Psikologjinë makutiste që mbizotëron mes trashëgimtarëve të diktatorit në Shqipëri, para do kohësh, e demaskoi hapur fare njëra nga ish-figurat kryesore të pësë-së, zoti Spartak Poçi, i cili deklaroi në televizion: “Jam tmerruar kur nëpër korridoret e Partisë Socialiste kam dëgjuar këto fjalë: të marrim pushtetin që të grabisim shtetin”.

Duke analizuar krijimtarinë e Agim Shehut, e këtij poeti të ëndrrave rinore, autorit të poezisë së magjishme “Dashuria e një matematikani”, që edhe sot e kësaj dite më zgjon një përmallim të ëmbël për vitet e një rinie të perënduar, kritiku Terziu citon pak rreshta nga një pohim fort domethënës i këtij poeti: “Kolegë me emër në art patën dinjitetin të flijoheshin pa i bërë qejfin diktaturës. Për mbijetesë, shumë prej nesh, (secili në shpjegimin e vet), tigrit, për t’ia larguar dhëmbët, i lëmuam lëkurën. Mbetet i hapur gjykimi nëse s’kish rrugë tjetër! Megjithatë lexuesit i duhet kërkuar falje për çdo shkrim që ledhatonte shtetin vrasës. Bukuria e artit harmonizon më hijshëm me bukurinë e karakterit” (212-213).

Nuk më është dhënë rasti ta lexoj më parë një pohim të tillë, por më duket se ky është i vetmi pohim i një krijuesi me një stazh gjysmëshekullor në fushën e letrave shqipe që bëhet për herë të parë pas shembjes së diktaturës. Nuk kanë qenë të paktë krijuesit që i kanë pas bërë temena diktatorit shqiptar, më të egrit në mbarë Europën. Madje ka pasur edhe ndonjë syresh, si puna e zotit Kadare, që, megjithëse në një krijim të vetin pati arritur deri në perëndizimin e atij gjakatari (“Kur midis qiellit të kësaj vjeshte / Fjalët e Enver Hoxhës ndeshin / Bubullimat mënjanohen me nderim!”), pas shembjes së diktaturës, brenda vetes nuk gjeti dot forca për pendesë.  Ndonëse zoti Terziu fjalët e sipërcituara të Agim Shehut i jep në formën e një zmbrapsjeje, e një “fluturimi lirik”,  nga boshti themelor i kritikës së vet, lexuesi i kujdesshëm e ka të qartë që ai, në një vepër shkencore, i përmend ato veç sa për kujtesë për të gjithë ata krijues që i bënë fresk diktatorit, pa i detyruar kush, por që paskëtaj nuk morën as mundimin më të vogël për pastrimin e ndërgjegjes së vet.

Në faqet e “Kritikës ndryshe” për herë të parë mësova se në ca tregime të shkëlqyera të Faruk Myrtaj, të përkthyera në gjuhën angleze nga Përparim Kapllani dhe Arben Kallamata, niveli artistik i origjinalit nuk paska pësuar as firon më të vogël në gjuhën e përkthimit. Menjëherë më erdhën ndër mend fjalët e shkrimtarit të shquar kirkizian Çingiz Ajtmatov (lindur në vitin 1928) që thotë se “përkthyesi është artist, është personalitet”. Do të ishte mirënjohje për këta dy përkthyes të talentuar, nëse dikush nga specialistët e shqipes dhe të anglishtes, sidomos ata që janë profesorë të përkthimit në departamentet e anglishtes të universiteteve shqiptare, t’i analizonin këto përkthime të tregimeve të Faruk Myrtaj dhe të nxirrnin në pah vlerat e formimit shkencor dhe artistik të të dy përkthyesve të lartpërmendur. Po këtu mësova për herë të parë për përkthimin dhe botimin në suedisht në vitin 2003 të një vëllimi poetik të poetit Ibrahim Abedini, si edhe për përkthimin në gjuhën gjermane dhe angleze të poezive të poetit Rustem Geci, i cili, që prej vitit 1995, jeton dhe krijon në Gjermani.

Kjo vepër e zotit Fatmir Terziu është një homazh që u bëhet mbarë njerëzve të letrave shqipe, është një nderim i posaçëm për artin e tyre të fjalës. Për të qenë sa më objektiv dhe sa më profesionist, kritiku, siç e pranon edhe vetë zoti Terziu, duhet që të njohë sa më mirë letërsinë kombëtare dhe botërore, të jetë i pajisur me një kulturë të gjerë, të ketë një formim enciklopedik, në mënyrë që të jetë në gjendje të bëjë analiza dhe përqasje me të vërtetë bindëse me krijimtarinë e autorëve vendës dhe të huaj, duke gjetur edhe pikëtakime përkatëse në kendvështrimet e tyre. Mendoj se këto kërkesa zoti Terziu i ka përmbushur me një përkushtim të admirueshëm dhe prandaj ka arritur të vërë në dorën e lexuesve një vepër me nivel të lartë shkencor. Nuk jam në dijeni nëse në Katedrën e Letërsisë Shqipe të Fakultetit të Historisë dhe të Filologjisë të Universitetit të Tiranës jepet ose jo si lëndë e veçantë kritika letrare. Nëse nuk jepet, më duket e padrejtë. Nëse jepet, jam i bindur plotësisht që zoti Fatmir Terziu do të ishte një profesor i shkëlqyer i kësaj lënde me aq autoritet. Por, për fat të keq, po bëhen gati 20 vjet që Shqipëria nuk është e zonja ta ndalojë dot “rrjedhjen e trurit” drejt vendeve të huaja. Prandaj edhe një kritik i tillë “potkonjfarkuar” sot është fat për dikë tjetër dhe jo për vendin tonë.

Me punën e palodhshme paraprake që ka përballuar për përgatitjen dhe botimin e kësaj vepre të vëllimshme, zoti Terziu, për mendimin tim, ka manifestuar, para së gjithash, një respekt të thellë ndaj vetvetes, si një intelektual me horizont të gjerë. Në rastin e kundërt, ai nuk do të ishte në gjendje të zinte një pozicion me kaq peshë në lëmin e kritikës letrare. Prandaj më duket me vend të pohoj se vepra “Kritika ndryshe” është skaneri më i pagabueshëm që, ai, jo qëllimisht, i ka bërë vetes. Kësisoj, profesori i kritikës letrare, zoti Fatmir Terziu, ka dhënë shembullin më kuptimplotë për të gjithë ata që dëshirojnë të matin forcat në lëmin e shkencës letrare, të cilët, zanafilltas, duhet të dinë se si pastrohen mirë ahuret e Augjiasit.  Kjo  ishte edhe arsyeja që këtë shkrim e titullova “Analiza e vetvetes”, duke pasur parasysh edhe fjalët e Stefan Cvajgut për Balzakun, që, me rastin e botimit të “Iluzioneve të humbura”, thotë: “… kjo vepër është analiza më e thellë…që Balzaku i bën vetes”. 

Tiranë, 15 gusht 2009