Prof Dr Begzad Baliu: Duke lexuar poezinë e Fatmir Terziut, Sekret

Prof Dr Begzad Baliu

SHENJA, PYETJA DHE MISTERI NË POEZINË SEKRET

(Duke lexuar poezinë e Fatmir Terziut, Sekret)

Poezia Sekret ndërtohet që në vargjet e para mbi një varg të dendur pyetjesh: “Ç’janë këta shirita...”, “Ç’janë këto magji...”, “Ç’është ky shkrim i lashtë...”. Këto struktura interrogative e organizojnë tekstin si një akt leximi të trupit dhe të së shkuarës së tjetrit. “Shiritat”, “rrëfimet e grisura”, “shkrimi i lashtë”, “relikja” dhe “mjegullnaja e kujtimeve” krijojnë një varg shenjash të pjesshme, prej të cilave subjekti lirik përpiqet të rindërtojë një histori të paplotë.

Zëri lirik është vetjak dhe i përfshirë drejtpërdrejt në marrëdhënien me një “ti” të përcaktuar, por të paemërtuar. Ai nuk qëndron jashtë figurës që vështron: pyet, hamendëson, thërret dhe, në fund, pohon lidhjen e vet me të. Kalimi nga pyetjet “Ç’janë...?”, “Ç’është...?”, “Ç’rrugë...?” te apostrofat “O endacak”, “o ëmbëlsi enigmatike e ëndrrave të mia”, e më pas te pohimet “unë vazhdoj të të kërkoj” dhe “Unë i kam zbërthyer sekretet e yjeve”, e bën të dukshme lëvizjen nga vrojtimi drejt përfshirjes së plotë emocionale. Kështu, “unë”-ja lirike nuk është vetëm instancë e ligjërimit, por edhe qendra e kërkimit: duke ndërtuar figurën e “ti”-së përmes pyetjeve të veta, ajo zbulon njëkohësisht kufijtë e vet përballë saj.

Boshti kryesor figurativ është metafora e leximit. Tjetri shfaqet si “shkrim”, si “libër” dhe si bartës i gjurmëve që mund të vëzhgohen, por jo të deshifrohen plotësisht. Vargu “është një libër që lexon gjithçka, / por nuk lejon askënd ta lexojë” e përqendron këtë marrëdhënie të përmbysur: “ti”-ja nuk është objekt pasiv i vështrimit, por një vetëdije që sheh dhe interpreton, duke i shpëtuar njëkohësisht interpretimit të “unë”-së. Përballja ndërmjet atij që kërkon të lexojë dhe atij që i reziston leximit përbën një nga tensionet më të qëndrueshme të poezisë.

Në planin semantik, poezia zhvillohet mbi kundërvëniet dukje/fshehje, afërsi/largësi, kujtesë/harrim, fjalë/heshtje dhe njohje/panjohshmëri. Sa më shumë shtohen shenjat e së kaluarës, aq më pak e kapshme bëhet historia e tyre; sa më shumë natyra dhe kozmosi “flasin”, aq më tepër emri mbetet i fshehur. “Shkrimi i lashtë”, “relikja e harruar”, “gjurmët e së shkuarës” dhe “emri i harruar” e paraqesin trupin si një arkiv të kohës, ku e kaluara mbetet e pranishme vetëm përmes gjurmëve të saj.

Edhe motivi i udhëtimit hyn në këtë sistem kuptimor. “Rrugët e thepisura”, “malet e largëta”, “udhët e pafundme” dhe figura e “endacakut” e paraqesin identitetin e “ti”-së si të formuar nga largësia dhe sprova. Për zërin lirik, kjo largësi nuk është vetëm gjeografike: ajo përcakton edhe distancën që mbetet ndërmjet dëshirës për afrim dhe pamundësisë për të hyrë plotësisht në historinë e tjetrit.

Kalimi nga trupi te natyra dhe nga natyra te kozmosi e zgjeron sistemin e shenjave. “Përrenjtë”, “gurët”, “rrënjët” dhe “yjet” flasin, ruajnë dhe fshehin. Yjet “thurrin lavdi”, por njëkohësisht e mbajnë emrin në “humnerat kozmike”; kështu, zgjerimi kozmik nuk e zgjidh enigmën, por e universalizon atë.

Ritmi krijohet nga përsëritjet sintaksore, vargjet e gjata pyetëse, paralelizmat dhe enjambement-i. Anaforat me “Ç’...” dhe “Pse...” prodhojnë këmbënguljen e kërkimit, ndërsa apostrofat e zhvendosin ligjërimin nga vrojtimi te përfshirja emocionale. Ky ndryshim ritmik përkon me ndryshimin e pozicionit të zërit lirik: në fillim ai kërkon të kuptojë, në mes i drejtohet drejtpërdrejt “ti”-së, ndërsa drejt fundit flet hapur për veten dhe kufijtë e dijes së vet. Vargu “Përgjithmonë, sekreti dhe enigma ime, je ti” është pika ku marrëdhënia “unë–ti” artikulohet pa ndërmjetësimin e strukturës pyetëse.

Në planin leksikor, konkretja dhe abstraktja mbahen në tension të vazhdueshëm. “Kyçet”, “duart”, “lëkura”, “gurët”, “rrënjët” dhe “përrenjtë” i japin tekstit materialitet, ndërsa “dija”, “misteri”, “kozmosi” dhe “dashuria” e çojnë ligjërimin drejt refleksionit. Poezia është më e fuqishme kur mendimi mishërohet në figurë konkrete dhe më pak bindëse kur abstraksioni artikulohet në formë pohimi të drejtpërdrejtë.

Këtu qëndron edhe kufiri i saj kritik. Imazhet e “shkrimit të lashtë”, “librit”, gurëve, rrënjëve dhe përrenjve formojnë shtresën më të qëndrueshme poetike, ndërsa disa zgjerime mbi kozmosin, të vërtetën dhe pafundësinë rrezikojnë ta zëvendësojnë figurën me deklaratën. Megjithatë, marrëdhënia e drejtpërdrejtë ndërmjet “unë”-së që kërkon dhe “ti”-së që i shpëton njohjes i jep tekstit koherencën e tij themelore. Sekret është, në këtë kuptim, poezia e një zëri që, duke u përpjekur të lexojë tjetrin, përfundon duke zbuluar kufijtë e vet: misteri nuk qëndron vetëm te “ti”-ja e paarritshme, por edhe te pamjaftueshmëria e “unë”-së për ta kthyer afërsinë në njohje të plotë.