Pol Milo: Poezia Ekzuberative një drejtim i ri i filozofisë së mendimit poetik - e shtuna durrsake

Gjatë takimit të shtunës poetike durrsake, me kritikun dhe studiuesin e mirënjohur, Ing. Fatmir Minguli, u hap për herë të parë diskutimi i ri mbi një çështje tejet të përfolur së fundmi. Pas shumë kritikash, lindi nevoja për këtë diskutim, mbi çështjen e ekzuberizmit në art dhe poezisë ekzuberative.

Diskutimi vijoi i thjeshtë por intensiv:

F:

Keni botuar së fundmi disa poezi nën okielon ekzuberative. Për lexuesin e zakonshëm, ky term tingëllon intrigues, por edhe enigmatik. Për çfarë bëhet fjalë saktësisht? Mos kemi të bëjmë me një rrymë të re në teorinë e letërsisë moderne?

P:

Më shumë se një rrymë, do ta quaja një gjendje shpërthyese të vetëdijes poetike. Poezia ekzuberative lind kur fjala refuzon përmbajtjen e zakonshme dhe kërkon tejmbushje estetike, figurative dhe filozofike.

F:

Pra nuk është thjesht stil?

P:

Jo. Është një energji krijuese që e shtyn poezinë drejt intensitetit maksimal. Ajo mund të përfshijë satirën, groteskun, metafizikën, ironinë dhe simbolikën e ngarkuar, por gjithmonë me një prirje drejt zgjerimit të përvojës poetike.

F:

Duket si një përzierje mes ekspresionizmit dhe barokut modern.

P:

Kjo është afër. Poezia ekzuberative merr nga ekspresionizmi tensionin emocional, nga surrealizmi lirinë imagjinative, nga satira thumbin kritik, por synon diçka tjetër: një mbingarkesë të vetëdijshme artistike që e transformon tekstin në përvojë.

F:

A ka edhe dimension teorik?

P:

Sigurisht. Nëse modernizmi kërkoi thyerjen e formës dhe postmodernizmi dekonstruktimin, ekzuberativizmi kërkon intensifikimin total të formës dhe përmbajtjes. Është poezi që nuk minimizon, por amplifikon.

F:

Mund të konsiderohet një manifest?

P:

Në një farë mënyre, po. Është reagim ndaj sterilitetit, ndaj poezisë së tepërpërmbajtur apo teknike. Poezia ekzuberative kërkon rikthimin e fuqisë vizionare të fjalës.

F:

Pra po shpallni lindjen e një estetike të re?

P:

Ndoshta jo shpallje, por një portë të hapur. Çdo epokë ka nevojë për gjuhën e vet të teprisë krijuese. Ekzuberativizmi mund të jetë një prej tyre.

F:

Një poezi që jo vetëm shkruhet, por shpërthen?

P:

Pikërisht. Poezia ekzuberative nuk kërkon vetëm të lexohet — ajo kërkon të përjetohet si ngjarje.

F:

Në historinë e zhvillimeve të fundit letrare shqiptare, kemi parë disa tentativa për formulimin e qasjeve të reja estetike. Poeti Durim Çaça solli performizmin në art dhe letërsi, ndërsa poeti Erjon Muça artikuloi ecesivizmin në artet vizuale dhe poezi. A mund të konsiderohet poezia ekzuberative vazhdim i kësaj linje?

P:

Pa dyshim. Çdo periudhë krijon nevojën për tejkalim estetik. Performizmi te Durim Çaça  vuri theksin mbi aktin krijues si ngjarje, si performancë e vetëdijshme artistike. Ecesivizmi te Erjon Muca eksploroi tejkalimin formal dhe intensitetin vizual të shprehjes. Poezia ekzuberative shfaqet si një stad i ri, ku fjala poetike bëhet shpërthim estetik, filozofik dhe simbolik, siç është rasti te shkrimtari Rifat Ismaili, që krahas fantazisë narrative në prozë, shfaq hapur tendenca ekzuberative.

F:

Pra ekzuberativizmi nuk lind në boshllëk?

P:

Jo. Ai ndërtohet mbi terrenin e hapur nga këto lëvizje pararendëse. Nëse performizmi privilegjonte aktin dhe ecesivizmi teprinë formale, ekzuberativizmi bashkon të dyja në një poezi të intensitetit maksimal.

F:

Cili është elementi i tij dallues?

P:

Ekzuberativizmi synon amplifikimin total të përjetimit poetik. Nuk kemi më vetëm tekst apo figurë, por një arkitekturë emocionale dhe konceptuale ku metafora, grotesku, satira, mistika dhe filozofia bashkëjetojnë.

F:

Pra mund të flasim për një evolucion të rrymave moderne shqiptare?

P:

Po. Nga performizmi, tek ecesivizmi, deri tek ekzuberativizmi, kemi një vijë kërkimi që synon çlirimin e artit nga kufijtë e ngurtë tradicionalë.

F:

A mund të quhet kjo një shkollë e re?

P:

Mbase ende jo në kuptimin institucional, por padyshim është një orientim i ri teorik dhe estetik. Në këtë drejtim, poezia ekzuberative përfaqëson një fazë të avancuar të kërkimit bashkëkohor.

F:

Një etapë ku poezia jo vetëm shkruan realitetin, por e tejkalon atë?

P:

Saktësisht. Poezia ekzuberative nuk pasqyron vetëm botën — ajo krijon intensitete të reja të saj.

F:

Duket se panorama e re estetike nuk kufizohet vetëm te poezia. Në prozë, për shembull, përmendet shpesh Ilir Kushi ( Remi Ilir Kushi ) si një nga përfaqësuesit e “tregimit të atvancës”, (libri Flakët e Ndaluara 2, - Botime 2M, 2026) ndërsa në kulturën ndërkombëtare flitet për lulëzimin e Avantpop-it. Si e shihni këtë zhvillim?

P:

Është pjesë e së njëjtës lëvizje të zgjerimit artistik. Ilir Kushi, me tregimet e tij bashkëkohore, shfaq një tendencë të qartë drejt avancës narrative — një formë ku realizmi, simbolika dhe ritmi modern bashkohen në një strukturë më dinamike.

F:

Pra “tregimi i atvancës” si vazhdim i eksperimentit letrar?

P:

Po. Mund të shihet si një degë e re e eksplorimit narrativ, ku rrëfimi kërkon të ecë përpara jo vetëm në tematikë, por edhe në formë, ritëm dhe perceptim kulturor.

F:

Ndërsa Avantpop-i?

P:

Avantpop-i është shprehje e kësaj fryme në një dimension më të gjerë kulturor. Në letërsi, muzikë dhe arte vizuale, ai përfaqëson ndërthurjen mes eksperimentit artistik dhe kulturës popullore globale.

F:

Pra nuk mbetet vetëm fenomen amerikan?

P:

Aspak. Në Amerikë ai lulëzon në shumë fusha, por shtrihet natyrshëm edhe në qendra të tjera kulturore si Londra, ku muzika pop, performanca dhe estetika vizuale marrin trajta të reja.

F:

Dhe në muzikë?

P:

Figura si Adham Prifti  në këtë interpretim mund të përfaqësojnë një prirje eksperimentale moderne, ndërsa emra globalë si Dua Lipa apo Rita Ora shpesh përmenden si shembuj të ndërthurjes së estetikës pop me elemente të avancës kulturore.

F:

Pra kemi një epokë ku rrymat e reja ndërdisiplinore po bashkëjetojnë?

P:

Pikërisht. Performizmi, ecesivizmi, ekzuberativizmi, tregimi i atvancës dhe Avantpop-i tregojnë se arti bashkëkohor po kërkon forma të reja për të tejkaluar kufijtë klasikë.

Fi:

Një lloj rilindjeje moderne shumëdimensionale?

P:

Po, një epokë e re e transformizmit artistik, ku arti nuk pranon më të mbetet statik, por synon zgjerim të vazhdueshëm në çdo medium.