Pas Njohjes - Çfarë ndodh me të Mbijetuarit e Dhunës Seksuale gjatë Luftës Tridhjetë Vjet Pas Luftërave?

Kanë kaluar më shumë se tri dekada që nga luftërat në Bosnjë dhe Hercegovinë, Kroaci dhe Kosovë. Gjatë kësaj periudhe kanë ndodhur ndryshime të rëndësishme ligjore dhe politike. Të mbijetuarit e dhunës seksuale të lidhur me konfliktin, të cilët në vitet e para pas luftës u shpërfillën kryesisht, arritën gradualisht të fitojnë njohje ligjore falë përpjekjeve të vazhdueshme të grupeve të të mbijetuarve, organizatave të grave dhe institucioneve për të drejtat e njeriut.

Bosnja dhe Hercegovina u bë një nga vendet e para në botë që krijoi një kategori të veçantë ligjore për të mbijetuarit e përdhunimeve gjatë luftës. Në vitin 2006, të mbijetuarit fituan njohje brenda kuadrit ligjor të viktimave civile të luftës. Reformat e mëvonshme ligjore zgjeruan mbrojtjen e tyre dhe Federata e Bosnjë-Hercegovinës miratoi një Ligj të ri për Mbrojtjen e Viktimave Civile të Luftës, i cili hyri në fuqi në vitin 2024. Ky ligj solli të drejta shtesë, përfshirë qasje prioritare në kujdesin shëndetësor dhe shërbimet rehabilituese. Megjithatë, sfidat në zbatim mbeten dhe qasja në të drejta vazhdon të ndryshojë sipas niveleve administrative.

Kosova ndoqi një rrugë tjetër. Në vitin 2014, Kuvendi i Kosovës ndryshoi legjislacionin për të njohur të mbijetuarit e dhunës seksuale gjatë luftës si viktima civile të luftës. Procedurat e njohjes u operacionalizuan më vonë përmes Komisionit Qeveritar për Njohjen dhe Verifikimin e Statusit të Personave të Dhunuar Seksualisht gjatë Luftës së Kosovës. Që nga viti 2018, të mbijetuarit kanë mundur të marrin status zyrtar dhe të përfitojnë kompensim financiar mujor. Ky kuadër ligjor përfaqësoi një përparim të madh pas gati dy dekadash heshtjeje. Megjithatë, stigma, shqetësimet për zbulimin e identitetit dhe pengesat procedurale vazhdojnë të ndikojnë në qasjen ndaj njohjes.

Kroacia miratoi në vitin 2015 Ligjin për të Drejtat e Viktimave të Dhunës Seksuale gjatë Luftës Atdhetare. Ky legjislacion siguroi qasje në kompensim, ndihmë psikosociale dhe përfitime të lidhura me kujdesin shëndetësor për të mbijetuarit e njohur zyrtarisht. Ashtu si Bosnja dhe Kosova, edhe Kroacia pranoi se dhuna seksuale gjatë luftës kërkonte njohje të veçantë ligjore, përtej kuadrit të përgjithshëm të viktimave civile të luftës.

Këto zhvillime përfaqësojnë arritje të rëndësishme në drejtësinë tranzicionale. Megjithatë, ato ngrenë edhe një pyetje që merr shumë më pak vëmendje.

Çfarë ndodh pas njohjes?

Për më shumë se njëzet vjet, kam dokumentuar dëshmi nga të mbijetuar të dhunës seksuale të lidhur me konfliktin në Bosnjë dhe Hercegovinë, Kosovë dhe mjedise të tjera pas konfliktit. Hulumtimi im doktoral mbi pasojat afatgjata të përdhunimit gjatë luftës identifikoi vazhdimisht një hendek midis njohjes ligjore dhe mbështetjes afatgjatë. Diskutimet publike shpesh përqendrohen te dhuna gjatë luftës, përgjegjësia penale dhe kompensimi. Shumë më pak vëmendje i kushtohet mënyrës se si jetojnë të mbijetuarit njëzet, tridhjetë apo dyzet vjet pas dhunës së përjetuar.

Ky hendek u bë i dukshëm përmes tri takimeve që ndodhën në Bosnjë dhe Kosovë midis viteve 2021 dhe 2025.

Në vitin 2023, gjatë promovimit të librit tim Përdhunimi: Një Histori Turpi – Ditari i të Mbijetuarve në Medica Zenica, takova një burrë të mbijetuar nga Tuzlla. Diskutimet publike për dhunën seksuale gjatë luftës rrallë përfshijnë burrat e mbijetuar, ndërsa dalja publike me rrëfimin e tyre mbetet e pazakontë. Ai shpjegoi se për shumë vite nuk kishte qenë në gjendje të kërkonte njohje për shkak të turpit, frikës nga stigma dhe shqetësimeve për përjashtimin shoqëror.

Më në fund, ai aplikoi dhe fitoi statusin e viktimës civile të luftës, duke filluar të marrë kompensim. Megjithatë, vlerësimi i tij për sistemin pasluftës ishte kompleks. Ndërsa e pranonte rëndësinë e njohjes, ai përshkroi gjithashtu një ndjenjë të vazhdueshme braktisjeje. Më shumë se tridhjetë vjet pas luftës, ai besonte se mbështetja psikologjike mbetej e pamjaftueshme dhe se mirëkuptimi shoqëror për të mbijetuarit ishte ende i kufizuar. Dëshmia e tij nxori në pah një dallim që shpesh anashkalohet në diskutimet e politikave publike. Njohja mund ta pranojë dhunën. Por ajo nuk i adreson domosdoshmërisht pasojat afatgjata sociale të të jetuarit me atë dhunë.

Një model tjetër u shfaq gjatë një vizite në Kosovë në vitin 2021. Pas një aktiviteti publik, një grua kërkoi një bisedë private. Ajo tregoi se kishte humbur të fejuarin gjatë luftës, ishte përdhunuar, kishte mbetur shtatzënë dhe më pas e kishte dhënë fëmijën për birësim ndërkombëtar. Më vonë ajo u largua nga Kosova dhe rindërtoi jetën e saj jashtë vendit.

Ndryshe nga i mbijetuari nga Tuzlla, ajo nuk hyri kurrë në ndonjë proces formal njohjeje. Nuk aplikoi për status ligjor, kompensim apo njohje publike. Shpjegimi i saj ishte i thjeshtë: kostoja emocionale e zbulimit të historisë së saj mbetej shumë e lartë.

Rasti i saj ilustron një kufizim të rëndësishëm të sistemeve të reparacionit. Kuadret e njohjes mund të mbështesin vetëm ata të mbijetuar që janë në gjendje të hyjnë në to. Shumë të tjerë mbeten jashtë sistemeve formale për shkak të stigmës, presioneve familjare, frikës nga ekspozimi ose shqetësimeve psikologjike të pazgjidhura. Mungesa e tyre në statistikat zyrtare nuk duhet të interpretohet si mungesë nevoje.

Takimi i tretë ndodhi në Ahmiqi në vitin 2025, gjatë një konference të organizuar nga Grupi i Grave “Kolo”. Aty takova një të mbijetuar që i kishte kushtuar një pjesë të madhe të jetës së saj pas luftës ruajtjes së kujtesës lokale dhe dokumentimit të përvojave të viktimave dhe të mbijetuarve të lidhur me masakrën e Ahmiqit. Puna e saj përqendrohej te edukimi, kujtesa dhe angazhimi komunitar.

Përvoja e saj dëshmon një trajektore tjetër. Përgjigjja e saj ndaj traumës mori formën e pjesëmarrjes aktive në ruajtjen e kujtesës kolektive dhe vetëdijes historike. Megjithatë, dëshmia e saj ngre edhe pyetje më të gjera. Pse kaq shumë përgjegjësi që lidhen me kujtesën, edukimin dhe mbështetjen e të mbijetuarve vazhdojnë të varen nga vetë të mbijetuarit dhe organizatat lokale? Pse këto funksione nuk integrohen në mënyrë më sistematike në strukturat afatgjata shtetërore?

Këto tri raste ndryshojnë ndjeshëm nga njëra-tjetra. Një i mbijetuar kërkoi njohje ligjore. Një tjetër mbeti plotësisht jashtë sistemeve të njohjes. Një e tretë u angazhua në punën e kujtesës. Megjithatë, të treja rastet çojnë në të njëjtin përfundim.

Pasojat e dhunës seksuale gjatë luftës vazhdojnë shumë kohë pasi proceset ligjore kanë përfunduar.

Gjatë kërkimeve të mia, kam arritur t’i kuptoj këto përvoja përmes asaj që e quaj Sistemi Nervor Social dhe Politik (SPNS). Ky koncept i referohet mjediseve të ndërlidhura ligjore, sociale, institucionale dhe politike brenda të cilave të mbijetuarit vazhdojnë të jetojnë pas konfliktit. Dhuna seksuale gjatë luftës nuk prek vetëm trupin ose psikikën individuale. Ajo ndikon gjithashtu në marrëdhëniet me institucionet, familjet, komunitetet dhe sistemet e njohjes publike.

Nga ky këndvështrim, rimëkëmbja nuk mund të reduktohet vetëm në simptomat klinike ose përshtatjen individuale. Të mbijetuarit ndërveprojnë gjatë gjithë jetës së tyre me institucionet ligjore, sistemet shëndetësore, strukturat e mirëqenies sociale, rrjetet familjare, narrativat publike dhe vendimet politike. Këto ndërveprime ndikojnë në rezultatet afatgjata po aq sa edhe vetë dhuna fillestare.

Dëshmitë e mbledhura në Bosnjë dhe Kosovë sugjerojnë se sfida më e madhe me të cilën përballen sot të mbijetuarit nuk është mungesa e njohjes ligjore. Në këtë drejtim është arritur përparim i rëndësishëm. Sfida qëndron te mungesa e monitorimit dhe mbështetjes sistematike afatgjatë.

Pak mekanizma vlerësojnë se si jetojnë dhe funksionojnë të mbijetuarit dekada pas dhunës. Ka pak të dhëna mbi rezultatet afatgjata të shëndetit fizik, nevojat që lidhen me plakjen, izolimin social, marrëdhëniet familjare apo cenueshmërinë ekonomike të popullatave të mbijetuara. Shërbimet mbështetëse shpesh varen nga organizatat joqeveritare, projektet e financuara nga donatorët ose nismat lokale, në vend që të mbështeten në sisteme kombëtare të koordinuara. Shqetësime të ngjashme janë ngritur vazhdimisht nga organizatat ndërkombëtare dhe mbrojtësit e të drejtave të të mbijetuarve në të gjithë rajonin.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme sepse të mbijetuarit po plaken. Shumë prej tyre po hyjnë në moshën e tretë, ndërkohë që vazhdojnë të jetojnë me pasoja që shkojnë përtej traumës në kuptimin e ngushtë psikologjik. Sëmundjet kronike, përgjegjësitë për kujdesin ndaj të tjerëve, pasiguria ekonomike, stigma e pazgjidhur dhe izolimi social shfaqen shpesh si shqetësime afatgjata. Megjithatë, pak politika pasluftës janë hartuar duke pasur parasysh një horizont tridhjetëvjeçar.

Bosnja dhe Hercegovina, Kosova dhe Kroacia kanë bërë përparime të rëndësishme në njohjen e të mbijetuarve të dhunës seksuale gjatë luftës. Këto arritje nuk duhen minimizuar. Njohja, kompensimi dhe pranimi ligjor përfaqësojnë hapa të mëdhenj përpara krahasuar me periudhën e menjëhershme pas luftës.

Megjithatë, njohja nuk është e barabartë me rimëkëmbjen.

Tridhjetë vjet pas luftërave, sfida kryesore nuk është më të provohet se dhuna seksuale gjatë luftës ka ndodhur. Dëshmitë janë dërrmuese. Sfida është nëse shoqëritë pasluftës janë të gatshme të zhvillojnë sisteme të koordinuara ligjore, mjekësore, psikologjike dhe sociale, të afta për t’i shoqëruar të mbijetuarit gjatë gjithë jetës së tyre.

Përvojat e të mbijetuarve sugjerojnë se njohja nuk duhet të kuptohet si pika përfundimtare e drejtësisë, por si fillimi i një përgjegjësie afatgjatë.

⸻

Dr. Wioletta Rebecka është psikologe, psikoanaliste dhe psikotraumatologe. E diplomuar në Universitetin e Varshavës dhe në Universitetin Touro në Los Anxhelos, ku mori titullin Doktor në Psikologji, Dr. Rebecka është e specializuar në traumën e lidhur me luftën, dhunën seksuale dhe dëmet ndërbreznore. Ajo është autore e librit Përdhunimi: Një Histori Turpi – Ditari i të Mbijetuarve (2021), ndërsa botimi në gjuhën polake u publikua në vitin 2024. Ajo zhvilloi metodën SERS për stabilizimin dhe rimëkëmbjen nga trauma, si dhe konceptoi kuadrin teorik të Sindromës së të Mbijetuarve të Përdhunimit gjatë Luftës (WRSS), një model pionier që trajton pasojat afatgjata të dhunës seksuale në konfliktet e armatosura. Aktualisht jeton dhe ushtron veprimtarinë e saj profesionale në Nju Jork.