Panajot Zoto: PËRTEJ BOTËS MATERIALE

Shënime  kritike  për krijimtarinë e  Marjeta Rrapaj, në librin  “Regëtima  pulëbardhash”

Nga Panajot   Zoto-

Marjeta  Shatro  Rrapaj punon prej vitesh si mësuese e gjuhës shqipe në shkollën  9 vjeçare “Adem Sheme”, Sarandë. Ka një krijimtari të  pasur në poezi dhe prozë, e përfshirë kjo në disa libra në më pak se 15 vite krijimtari.  Libri “Regëtima pulëbardhash”, të cilit  i kushtoj këto shënime, është  një tregues i qartë i përfaqësimit denjësisht të kësaj  autoreje në “shtëpinë” e krijuesve sarandit  dhe më gjerë. Në prozën e saj  ndeshet misticizmi i karaktereve,thellësia e mendimit dhe mesazhet jetësore që përcjell te lexuesi.

 “Regëtima pulëbardhash” nuk është  një libër vetëm  me  TREGIME, sikundër  shënohet në kopertinë, poshtë titullit.  Është diçka  mikst, një libër ku gjejmë, nga njëra anë,  llojshmërinë e teksteve letrare dhe, në anën tjetër, llojshmëri  të gjinisë së prozës,ku spikat tregimi i shkurtër, skica letrare  dhe eseja.

 I gjithë spektri i krijimtarisë përbën një mozaik të tekstit rrëfyes  në të tre dimensionet e tij: letrar, joletrar dhe të kombinuar...  Disa  tekste (ato janë në pakicë) si: ZHGËNJIMI,KEQARDHJA,  PLAKU I AZILIT, MËSUESJA E RE, deri  dhe novela e vetme  me titull:  NËN DRITËN E HËNËS,  bazohen te fakti dhe përgjithësisht kanë një  funksion faktik , dhe unë i klasifikoj në tekste  rëfyes të kombinuar (letrar dhe joletrar).Janë  kryesisht  tregime me përvojë personale,ku spikat stili i thjeshtë, që të mban pezull e të  zhyt në kurthe befasues dhe e mbajnë lexuesin të mbërthyer pas faqeve të tij.

Edhe në këto  tekste autorja ka përdorur mjeshtërisht përshkrimin, aty këtu me paragrafe meditues dhe argumentues. Le të marrim si shembull tekstin KEQARDHJA, ku autorja  , si e thotë  edhe vetë, shpreh keqardhjen për “rininë e plakur”, që  e vret kohën  duke lozur me telefonat në dorë. Është një detaj  social ,një vëzhgim i realitetit të përditshëm në se mund ta themi kështu,pra  një  fakt.Megjithatë nuk mungon përshkrimi i lokalit ku ndodhen të rinjtë, si :” Hodhi vështrimin përreth dhe vuri re që salla ishte plot me të rinj, I gjithë ai mjedis lundronte nën smogun e duhanit”.

    Vlera e një libri nuk përcaktohet dhe as konsiderohet nga madhësia fizike dhe numuri i faqeve por nga cilësia ,nga kënaqësia  estetike që përfton lexuesi pas leximit të tekstit letrar. I vogël,i vogël (në numur faqesh) , libri për të cilin po flasim, por  me peshë të rëndë, do thoshja, sepse  në të gjen këtë kënaqësi ,thuajse  në shumicën e teksteve, ku stili  konçiz, gjuha  e pasur, e zhdërvjelltë dhe plot figuracion, struktura  e përgjithshme e thjeshtë  e çdo njërit prej tyre, të  nxit dëshirën për lexim dhe të  zhyt në botën e shprtit njerëzor.Këto tekste  bazohen te trillimi dhe luajnë pikërisht funksionin  estetik dhe artistik që ka një tekst rrëfyes letrar. Në  të gjitha tekstet e këtij libri: tregime, ese, skica letrare (nuk po i përmend si tituj)  autorja  ka ditur e mundur të krijoj një imazh të besueshëm mendor për çka dashur të thotë  dhe këtë e bën përmes  shpiegimit e përshkrimit të hollësishëm të personazhit, objekteve dhe vendëndodhjes së tyre, situatave  që  zhvillohen, etj.

  Në  një  numur të konsiderueshëm të teksteve letrare të këtij libri  dallojmë anën eveçantë të stilit të autores  e cila  përpiqet, dhe shumë herë ia ka aritur, t’i trajtojë artistikisht pyetje të tilla të mëdha mbi qënien njerëzore që lidhen  me  jetën, vdekjen , shpirtin, kohën, pafundësinë dhe marëdhëniet e njeriut me universin apo me hyjnitë.  Në tekstet: NË KËRKIM TË VETES, AI ËSHTË LYPËSI I VOGËL I QTETIT TONË, AJO, PORTRETI, GJATËSI MENDIMESH, etj. autorja  nuk kufizohet vetm te përshkrimi i realitetit të dukshëm , ajo përpiqet të depërtojë në kuptimet e fshehta dhe filozofike të ekzistencës, çka e realizon përmes meditimit, simbolikës,pyetjeve ekzistenciale etj.

“Shpirti i njeriut ka një aftësi të çuditshme që të arsyetojë në çaste kulmore, Dëshpërimi i thellë në agoninë e monologut të zi për vdekjen diskuton të gjitha tezat e mundshme. Logjika përzihet me përpëlitjen dhe pluskon në stuhinë e përzishme të mendjes”- totë autorja në  skicën “Në kërkim të vetes”, Ose :“Pasoi një heshtje, ku dy vështrimet mbeteshin  të fiksuar tek ajo imagjinatë që sillte të tjera imazhe..”- te “Gjatësi mendimesh”,ku edhe titulli  është një metaforë e  bukur. Dhe më tej te teksti (tregimi) ‘AJO’ që trajton temën e  emancipimit, shprehet  mendimi filozofik: “Ajo  ëndëronte dhe të tjerët e shihnin si vullkan të fjetur, me krater të hapur, në çdo moment për të shpërthyer e djegur  metastazën kohë....”

   Ajo që desha, veçanërisht, të  theksoja  lidhet me  faktin se në përgjithësi krijimtaria  e Marjetës  ka një karakter metafizik ku shpesh krijimi  modernist mplekset me atë filozofik. Në tekstet e saj, qofshin tregime ,ese, skica... nuk  gjen emra konkret si personazhe. Ata janë  imagjinar. Autorja përdor  përemrat: ‘Ajo’, ‘Ai’, etj. të cilët jemi ne,kushdo prej nesh si qënie sociale, që do të thotë se lexuesi  në brendësi të narativës gjen veten, përqas përvojën sociale me ato që sjell autorja në tekstet e saj. Kur përmenda togfjalshin “ karakterin metafizik në prozën e Marjetës”, kisha parasysh faktin  që ajo nuk mbetet në përshkrimin fizik të personazhit apo objektit. Ajo përpiqet të kuptojë, të depërtojë dhe të shpreh atë që shikon përtej botës materiale,përvojës së zakonshme njerëzore dhe anës fizike të personazhit. E thënë ndryshe: futet në botën e brendshme njerëzore dhe e shikon shpirtin si forcë, energji për mbijetesë apo lëvizje. Emra personazhesh mungojnë,po ata janë aty. Autorja  është brenda tyre, është me ta, flet me gjuhën e tyre. kalon nga një gjendje  emocionale në një tjetër. Në çdo  faqe të librit  përballesh me aftësinë krijuese, ku spunto merret  nga detaje të vogla, që gëlojnë në jetën tonë të përditshme, por që  vetëm një sy i mprehtël dhe vesh i vëmendshëm prej artisti mund t’i  kap e t’i ngrejë në artin e të shkruarit. Kjo është forca e mendimit dhe  e krijimit që karakterizon  Marjetën.     

  Në pamundësi për t’u ndalur në çdo  tregim e tekst tjetër që përmban libri,kjo edhe  metodikisht e justifikuar, shkurt them se në pyllin e dendur të detajeve,në bukurinë  e  përshkrimeve  të situatave dhe ngjarjeve, në shumëngjyrshmërinë e  figurave  letrare ku mbizotëron metafora, lexuesi  zbulon anë të veçanta  të botës njerëzore, përjetime të autores  me karakter përgjithësues etj. Libri  ngjan me një fushë të mbjellë me grurë, ku : aty këtu, mes  grurit që verdhon, dallon ndonjë lulekuqe. Kjo pamje: me  kallinj  gjyrë ari  kokëvarur nga pesha, dhe lulëkuqet që gjenden aty jo rastësisht, është  jo zhgënjyese. Po përdor këtë metaforë për të dal  te fakti se  libri,brenda cilësisë të padiskutueshme ,ka edhe tekste  që çalojnë, e megjithatë nuk janë  ferra që  hidhen  poshtë,sido që të jetë janë lulëkuqe ,të pranueshme gjithsesi.