Panajot Zoto: Poet i natyrës,i stinëve dhe dashurisë

  ( Shënime  për vëllimin  poetik  “Më shkruan vjeshta”të poetit  Panajot  Boli)

Nga    Panajot   Zoto

                   Panajot   Boli  është një ndër penat më aktive  dhe të njohura  jo vetëm në  trevën më jugore të vendit  dhe në minoritetin grek të zonës ; I ardhur nga fusha e mësuesisë dhe  gazetarisë ,ai i është kushtuar  krijimiarisë letrare. Ka botuar prozë dhe poezi në dy gjuhë, shqip dhe greqisht. Vëllimi  i fundit me poezi “Më shkruan vjeshta” është libri i  dymbëdhjetë i tij. Edhe se  nuk mungojnë temat sociale në  krijimtarinë e tij, ajo dominohet nga qasja për natyrën.Boli mund të konsiderohet si poeti i  natyrës  në shumëdimesionalitetin e saj.    

1.Vëllimi në tërësi

Kur  mbaron së lexuari  vëllimin poetik  “Më shkruan vjeshta” të poetit Panajot Boli,  të mbeten  në mend , veç të tjerave, vargje  dhe  fjalë  që  e mbajnë atë të lidhur ngushtë me natyrën në  të katër stinët e vitit, dhe dashuria  si një ndjenjë  e paveçuar prej tyre. E thënë ndryshe Panajot Boli  është poet  i natyrës në shumëdimesionalen e saj: i  malit, lumit, liqenit, bimësisë  dhe i detit  , i hënës dhe diellit. Në poezitë e këtij vëllimi  lexuesi  e shikon autorin  në rrugëtim  mes malit, në prehërin e  të cilit  mbështetet  fshati i tij , përgjat luginës së lumit (Bistricë) në bisedë me lulet dhe  gjelbërimin dhe, në zbritje drejt detit kaltërosh,  ku takohet me  nereidat bukuroshe.

Libri i jep lexuesit të kuptoj  stilin  dhe  dëshirat  e autorit. Kujt i drejtohet dhe cilat janë  ëndërrat, dashuritë dhe  bota krijuese e tij. Poezia  “Më shkruan vjeshta”  është si një  paradhomë ku  qëndron muza   nga ku  marin udhë vargjet që burojnë nga shpirti lirik i autorit.

Vëllimet poetike ndryshojnë  nga njeri –tjetri për nga  tematika, idetë,nga  të konceptuar si një tërësi   apo jo, etj. Pyetjes në se vëllimin poetik “Më shkruan vjeshta” ka bosht tematik dhe ideor që i bashkon poezitë e tij  dhe,  a duket  vëllimi i konceptuar si një tërësi apo si  një grumbull poezish të veçuara?-  shkurt do i  përgjigjesha: Kemi të bëjmë me një  vëllim poetik që ka  një bosht tematik  dhe ideor  të qartë, që i bashkon poezitë. Vëllimi  është  konceptuar  si një tërësi, dhe poezitë  duken si vazhdim i njëra- tjetrës,  të para nga autori në këndvështrime të ndryshme. Për ta konkretizuar këtë  konstatim  le t’i referohemi disa  titujve për të parë se si ato interferojnë në njera- tjetrën në ngjashjmëri tematike, në një ecje si të pambarimtë.

“Më  shkruan vjeshta” në këto “Ditë që nuk ankohen”po “ Nuk e di pse trishtohem”,mbase që  “Dua të më përkund deti ”. Kujtoj “Diku, dikur një dashuri”, në këtë “Ditar të humbur”, që  “Mat vetëm shpirti”. “Nuk më le nata” e “Deti më përkund”,dhe  teksa “Numëroj petalet e trandafilit” ”Pyes Bistricën” “Pse pjergulla u kërrus” dhe pse “Hëna u vonua të dalë në fshat”.Dhe ndërsa “Vjeshta nxiton” unë kam “Kohë për të ëndërruar” në këtë mot që mban “Aromë vjeshte” dhe kur  “Qyteti lahet në shi”... etj, etj.

2.Temat dhe motivet kryesore

Dashuria për vendlindjen, për  natyrën, kujtesa dhe fëmijëria, malli dhe shpresa janë  temat kryesore.Ndërkaq  motivet  në poezitë  e tij  janë vjeshta dhe stinët, pranvera me lulet dhe deti, dashuria për profesionin e mësuesit dhe malli për nxënësit..

3.Bota  poetike  e autorit

Ai  e sheh njeriun të lidhur me natyrën dhe  gjallesat , me bimët, lulet, malin, lumin dhe detin si pjesë të jetës. Ndjenjat që dominojnë  shpirtin krijues të  tij  janë dashuria, sinqeriteti poetik, malli për të ikurit nga jeta dhe kohën e shkuar. Pasioni për natyrën dhe ndërthurjen e saj me gjithësinë, yjet, hënën dhe diellin si jetëdhënës.

4. Uni  lirik

Poezitë e këtij vëllimi  dallohen nga uni lirik. Në to flet vet autori, është   zëri i tij lirik, që ndryshon nga një poezi në tjetrën.

Do të ndalem në një karakteristikë që përbën veçanti krijuese  të këtij autori  dhe  shprehet qartë uni i tij lirik. Në poezitë : “Dua të më përkund  deti”, “Më buzëqeshje ti”, “Xheloz bëhem me valët” dhe “Të isha”,  dallojmë  pasionin dhe lidhjen  e autorit me  një figurë mitike:” Nereidat”, që  në mitologjinë e lashtë  konsiderohen nimfat detare, bijat e Nereut “Plakut të detit” dhe të Darisit. Ndërkaq  poeti në poezitë e tij, i shikon nereidat, në kuptimin simbolik,  të lidhura me detin dhe fuqinë e tij, me bukurinë dhe hirin  femëror. Në  përgjithësi në letërsi, edhe në këtë rast në poezitë e Panajot Bolit, Nereida përdoret   si figurë metaforike, si një grua  jashtëzakonisht e bukur, misterioze, e lidhur me detin.     

  Në një libër poetik  ka  disa poezi që qëndrojnë si kollona mbajtëse. Kështu ndodh  dhe me këtë vëllim. Mjafton të analizosh  disa prej  tyre që të mbrish në përfundim të vlerësimit për vlerat  artistike dhe estetike të vëllimit. Pozia  “Dua të më përkund deti”  është  ndër më të bukurat, një kollonë mbajtëse, dhe ja pse:.

Së pari. Në këtë poezi kemi një  përdorim mjaft të bukur të figurës mitologjike dhe, veçantia: një modernizim të saj.  Nereidat  nuk janë më nimfa mitologjike.  Në vargjet:

 “Nereidat të lodhura u ulën në sallonin e bukurisë

Një gotë verë pinë dhe qytetin shohin menduar”....

 poeti i sjell Nereidat nga mitologjia në jetën  bashkohore.  Ato nuk shfaqen më si  qënie  të botës së lashtë, po si gra të bukura që kanë jetuar një verë të gjallë dhe tani pushojnë.

“ Salloni i bukurisë”, “një gotë verë”, “qytetin e shohin”- këto shprehje janë elemente të jetës moderne,ç’ka nënkupton një  ndërthurrje mes mitologjikes dhe të përditshmes.

Së dyti:  Neriadat  janë personifikimi i verës dhe kjo më duket një nga çelsat më të rëndësishëm të poezisë. Vargjet:

-“ Gjithë  verës në ekstazë, me koncerte e dëfrime

 Tani çlodhen nën dritën e hënës”...

 i bëjnë Nereidat një lloj personifikimi të sezonit turistik veror.Autori i shikon ato si pjesë e gjallërisë   të ditëve verore,të koncerteve, dëfrimeve, si  pjesë e detit dhe jetës njerëzore.  Me ardhjen e vjeshtës ato “lodhen” dhe tërhiqen. Pra, Nereidat janë njëkohësisht: ‘nimfa’ mitologjike   por dhe ‘vajza të bukura’-‘ shpirti i verës’, ‘atmosfera e bregdetit’.

 Së treti: Ka edhe një element të  bukur të  ironisë së lehtë në  thënien “Salloni i bukurisë”.

Nereidat, të cilat në mitologji janë  vet mishërim i bukurisë, shkojnë në  sallon bukurie. Këtu kemi  një lloj humori të lehtë e lozonjar, sepse  një qënie mitologjike vendoset në një situatë fare të zakonshme njerëzore. Kjo e çmitizon disi figurën, dhe njëkohësisht e bën atë më të afërt dhe më simpatike.

Së katërti: Vargjet  e fundit të  kësaj poezie e ndryshojnë  marëdhënien me  nereidat. Autori shkruan:

 “Ndofta  vij edhe unë me miken time, së bashku me ju

 Të na përkund deti e të ëndërrojmë këtë natë magjike”.

 Kuptojmë  në këto vargje se si  nereiadat   bëjnë ftesë për të kaluar nga realiteti në ëndër.

 ‘Deti’, ‘hëna’,  ‘Nereidat’, ‘mikja’, ‘nata magjike’- të gjitha këto krijojnë një atmosferë romantike, ëndërrimtatre dhe  paksa fantastike.

Si përmbledhje,them se  autori  i jep një kuptim më të gjerë Nereidës.Në poezinë e tij Nereida është  figura mitologjike  e shndëruar në simbol të bukurisë, verës, detit, dëfrimit dhe ëndërrës.  Autori  e sjell nereidën në realitetin bashkohor, duke krijuar kësisoj një mitologji moderne të bregdetit, E thënë dryshe  kemi të bëjmë me një  çmitologjizim dhe  njëkohësisht rimitologjizim të nereides. Poeti  e zbret atë nga olimpi i mitologjisë ,në “Sallonin e bukurisë”dhe pastaj e rikthen në një botë poetike të magjishme

5.Gjuha poetike,figurat dhe simbolet

Gjuha që përdor autori  është e thjeshtë , konkrete dhe  në tërësinë e poezive   metaforike.Shpesh përdor   fjalë apo shprehje që përsëriten dhe  që marrin  një funksion simbolik.

Ndërkaq  figuracioni është ajo që dominon poezitë e këtij vëllimi, ku  vështrimi poetik i autorit  është i mprehte  e zhbirrues. Ai shikon me imtësi   në mjedisin që e rrethon, në shiun që  bie, në errën që fryn, në lulet  që çelin  dhe gjethet që vyshken, në sytë e gjyshit dhe ahet e nënës,në mimikën e fëmijve dhe  në grinë e detii... atë që  një sy i zakonshëm nuk  dallon dot. Autori shikon  misteret e perëndimit e të  agut mëngjezor, të detit e të lumit dhe na  sjell në poezitë e tij  vargje   estetikisht  mbreslënëse,  të veshura  me  vllon poetike  të metaforës,  simbolit, krahaimit, personifikimit etj.

Poeti  bisedon me natyrën, jeton me të. Keqardhet për gjethet që bien në vjeshtë dhe lumturohet për lulet që çelin në pranverë. Në poezinë “Nxiton vjeshta”- autori   thotë:

*Kur reja nxin në  horizont e ngrica than mëngjeset

lulen e brishtë ta mbaj në gjoks, ta ngroh me frymë

Ndërsa në poezinë  “Ti  je dielli”  shkruan:

“ Ky  top i zjarrtë më vuri në mendime qysh fëmijë,

Si  lodër seç  m’u  duk  kur më  doli përpara.

Tani harohem  shpesh në vezullimin e tij magjepsës

 Dhe  me rezet e tij mpleks  gërsheta  ëndërash të marra”.

 Ndërsa në poezinë “Dua buzëqeshjen tënde”,  vargjet metaforike  të japin një kënaqësi  estetike të veçantë.

*”Fije të shtrenjta drite i kërkova ylberit

  Dhe  iu  qasa luginës tinëz në një kënd,

 Diellin luta për një gjilpërë të florinjtë,

Të qendis këngën në portretin tënd”

Një  figurë stilistike e përdorur gjersisht nga autori është  personifikimi.  Në shumë poezi  sendeve ose kafshëve  ai  u vesh tiparet e njeriut  Ato  mendojnë, veprojnë e flasin  me autorin:’ Hëna  i buzëqesh’, ‘dielli e shikon’, ‘deti e thëret’, ‘Bistrica e fton’, etj. Po ashtu edhe thëniet:  Lumi im i mirë,  dritarja ime, mali im, muzgu im,  janë  lëndë e  kësaj figure stilistike. Në  poezinë: “dua të më përkund   deti” që analizuam më lart, edhe deti është personifikuar

Thotë autori: “Deti  im po ndien mornica nga freskia e  vjeshtës

 Me një çarçaf gri të mëndafshtë supet ka mbuluar”

Këtu  deti paraqitet si një qnie njerëzore që ndien“mornica” dhe  mbulohet me “çarçaf”.  Krijoht kështu një sistem i tërë personifikimesh: Nga njëra anë deti që –‘ ndjen’  dhe ‘ mbulohet’ dhe në anën tjetër  Nereidat që-‘ lodhen’,’ pushojnë’ ,’pinë verë’,’ sodisin qytetin’. Dhe Poeti që- dëshiron t’u bashkohet.Kjo e bën  peizazhin detar të duket si një botë njerëzore e gjallë.

Panajot  Boli   mund të konsiderohet  një poet  simbolist. Në shumë prej lirikave të këtij libri, poeti i natyrës, stinëve dhe  dashurisë, Panajot  Boli, futet në thellësi të nënvetëdijes duke zbuluar një botë me imazhe dhe përjetime emocionale. E veçanta  në poezitë e tij është ndërtimi  i strofës dhe vargut.Dominojnë vargjet  shumërokshe, sidomos 18 -20 rokshet ,me  rimë të kryqëzuar, që nuk e humbasin ritmin  brenda strofës.