Pa Kadarenë…dy vjet

Ka dy vjet që Shqipëria jeton pa praninë fizike të Ismail Kadaresë. Në të vërtetë, mungesa e tij nuk ndihet në bibliotekat e botës, ku librat vazhdojnë të flasin me të njëjtën fuqi, por në hapësirën publike shqiptare, aty ku kujtesa shpesh zëvendësohet nga zhurma e ditës. Vdekja e një shkrimtari të zakonshëm shënon fundin e një jete; largimi i një gjeniu shtron pyetjen nëse një komb është i aftë të jetojë në lartësinë e trashëgimisë së tij.

Kadareja nuk ishte vetëm autori më i madh i letërsisë shqipe. Ai ishte prova më bindëse se një gjuhë e vogël mund të prodhojë letërsi universale. Ai e çliroi letërsinë shqiptare nga kufijtë provincialë dhe e vendosi në hartën e qytetërimit evropian. Përmes tij, Shqipëria nuk u njoh si vend i krizave, por si vend që kishte lindur një klasik të letërsisë botërore. Ai nuk kërkoi kurrë të ishte ambasador; letërsia e bëri të tillë.

Historia ka një ligj të heshtur: mbretërit ndërtojnë pallate, ndërsa shkrimtarët ndërtojnë kujtesën. Pallatet shemben, kujtesa mbetet. Sot askush nuk udhëton në Spanjë për të kujtuar mbretin që sundonte kur jetonte Servantesi; njerëzit shkojnë për autorin e “Don Kishotit”. Po kështu, emrat e sundimtarëve që bashkëjetuan me Danten, Shekspirin apo Gëten mbeten shënime në tekstet historike, ndërsa shkrimtarët vazhdojnë të banojnë në ndërgjegjen e njerëzimit. Ky është pushteti i vetëm që nuk rrëzohet nga koha.

Prandaj është e pakuptueshme që një shtet, i cili nuk humbi rast të fotografohej pranë arkivolit të Kadaresë, humbi më pas edhe kujtesën për të. Në korrikun e vitit 2024 u premtua një varr monumental dhe një nderim i denjë. Ishte një premtim solemn, i bërë përpara shqiptarëve dhe botës. Dy vjet më vonë, ai mbetet vetëm një fjali e konsumuar nga harresa politike.

Premtimet e pambajtura nuk e dëmtojnë të vdekurin. Ato rëndojnë mbi dinjitetin e atyre që i japin. Kadareja nuk pret më asgjë nga shteti shqiptar. Është shteti ai që do të mbetet përgjithmonë në borxh ndaj tij.

Mbetet një pyetje që nuk largohet: ku janë sot ata që bindën familjen se fjala e shtetit ishte garanci? Ku janë ata që kërkuan besim në emër të institucioneve? Heshtja e tyre është ndoshta pjesa më e rëndë e kësaj historie, sepse nuk është vetëm heshtje ndaj një premtimi; është heshtje ndaj përgjegjësisë.

Ndoshta historia do të kishte marrë një tjetër rrjedhë po të ishte zgjedhur një vend tjetër për prehjen e tij. Kosova, pranë memorialit të Jasharëve, ose pranë Ibrahim Rugovës, do ta kishte shndërruar varrin e Kadaresë në një pikë takimi të dy shtyllave të identitetit shqiptar: lirisë dhe kulturës. Por familja zgjodhi t’i besojë shtetit amë. Besimi ishte fisnik; zhgënjimi rezultoi po aq i madh.

Kontrasti bëhet edhe më i dhimbshëm kur sheh se sa lehtë gjenden miliona për spektakle kalimtare, për skena që çmontohen pas pak ditësh, për zhurma që harrohen sapo fiket muzika. Ndërsa mungon vullneti për të përmbushur një detyrim moral ndaj njeriut që i dha Shqipërisë prestigjin kulturor më të madh në historinë e saj moderne. Një komb nuk gjykohet nga mënyra si organizon festivalet, por nga mënyra si nderon ndërgjegjen e vet.

Sa ishte gjallë, Kadareja nuk mund të shpërfillej. Fjala e tij kishte peshë. Edhe ata që nuk pajtoheshin me të, e dinin se po përballeshin me një autoritet moral dhe intelektual që nuk mund të anashkalohej. Sot, paradoksalisht, duket sikur disa mendojnë se heshtja ndaj tij do ta zvogëlojë hijen e veprës së tij. Është një iluzion i vjetër i pushtetit. Historia nuk e ka shpërblyer kurrë.

Në këto vite kemi parë të pagëzohen rrugë, sheshe, institucione e monumente me emra të panumërt, disa të merituar e disa krejt të rastësishëm. Për Kadarenë, njeriun që e bëri gjuhën shqipe të lexohej në dhjetëra gjuhë të botës, nuk ka ende një projekt kombëtar në lartësinë e veprës së tij. Nuk është mungesë fondesh. Është mungesë vizioni.

Megjithatë, kjo nuk ia prek lavdinë. Asnjë neglizhencë shtetërore nuk mund ta zbresë Kadarenë nga vendi ku e ka vendosur letërsia botërore. Ai tashmë u përket bibliotekave të njerëzimit. Emri i tij do të vazhdojë të lexohet kur shumë emra pushtetarësh të jenë kthyer në fusnota.

Pyetja nuk është çfarë humbi Kadareja nga ne. Pyetja është çfarë humbasim ne duke mos qenë në gjendje ta nderojmë siç duhet. Kombet nuk maten vetëm nga ekonomia, ushtria apo infrastruktura. Ato maten edhe nga mirënjohja. Sepse mirënjohja është forma më e lartë e qytetërimit.

Europa i ka ruajtur gjithmonë figurat tona më të mëdha kur ne kemi hezituar t’i pranojmë në madhështinë e tyre. Edhe Kadareja është pjesë e atij panteoni evropian ku letërsia nuk pyet për kufij, qeveri apo mandate. Ai është bërë tashmë pronë e kulturës universale.

Prandaj, dy vjet pas largimit të tij, nuk duhet të pyesim se ku është monumenti i Kadaresë. Monumenti i tij ekziston prej kohësh dhe quhet vepër. Duhet të pyesim veten nëse jemi ende një shoqëri që di të përkulet përpara madhështisë, apo një shoqëri që e harron sapo mbaron ceremonia.

Sepse një komb nuk varfërohet vetëm ditën kur humbet gjeniun e tij. Varfërohet shumë më tepër ditën kur fillon të jetojë sikur ai të mos ketë ekzistuar kurrë.