Nexhbedin Basha: Një lexim letraro-artistik...

Një lexim letraro-artistik i vlerësimeve, parathënieve dhe kritikave letrare në një libër

"HALIL RAMA, KRIJUESI QË NGRITI FJALËN NË KULT TË MEMORIES KOMBËTARE"

Nga Nexhbedin Basha

KRIJIMTARIA E HALIL RAMËS NË SYTË E KRITIKËS DHE TË STUDIUESVE - Një vend të veçantë zë parathënia e dr. Mujo Buçpapajt, studiues, botues dhe kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, e cila i jep këtij botimi një hyrje të rëndësishme në planin letrar dhe kritik.

FJALA QË U BË KUJTESË….

Pas botimit të librit “Dibra dhe dibranët në Panteonin e Vlerave”, vepra tërhoqi vëmendjen e shkrimtarëve, poetëve, studiuesve, kritikëve letrarë dhe personaliteteve të tjera të jetës publike e kulturore. Vlerësimet e tyre për librin dhe krijimtarinë e Halil Ramës më nxitën të mendoj se këto shkrime nuk duhej të mbeteshin të shpërndara në gazeta, revista e portale, por të përmblidheshin në një botim të veçantë.

Kështu lindi ideja për librin:

“HALIL RAMA – KRIJUESI QË NGRITI FJALËN NË KULT TË MEMORIES KOMBËTARE”.

Në këtë botim kam synuar të mbledh vlerësimet, parathëniet, analizat dhe kritikat letrare të 22 personaliteteve të njohura të botës akademike, letrare, kulturore dhe publicistike, të cilët, në kohë dhe rrethana të ndryshme, janë ndalur në krijimtarinë dhe veprimtarinë e Halil Ramës, “Mjeshtër i Madh”.

Leximi i këtyre shkrimeve më bëri përshtypje për larminë e qasjeve dhe këndvështrimeve. Disa autorë janë përqendruar te poezia dhe publicistika, të tjerë te dokumentimi historik, portreti njerëzor, vendlindja, trashëgimia kulturore dhe vetëdija kombëtare. Secili sjell formimin, përvojën dhe ndjeshmërinë e vet, duke ndriçuar një aspekt të veçantë të universit krijues të autorit.

Krahas tyre, në këtë libër përfshihet edhe studimi im kritik, “Halil Rama – ‘Mjeshtri’ që e kthen fjalën në ortek drejt rrënjëve të identitetit”, në të cilin jam përpjekur të shqyrtoj më gjerësisht veprën e tij, temat, portretet dhe vlerat letrare e dokumentare. Kështu, botimi sjell gjithsej 23 këndvështrime mbi krijimtarinë e Halil Ramës.

Një vend të veçantë zë parathënia e dr. Mujo Buçpapajt, studiues, botues dhe kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, e cila i jep këtij botimi një hyrje të rëndësishme në planin letrar dhe kritik.

Ky libër nuk synon të japë një gjykim përfundimtar mbi krijimtarinë e Halil Ramës, por të ruajë dhe të bëjë të njohura mendimet e atyre që e kanë lexuar, studiuar dhe vlerësuar. Rëndësia e tij qëndron te shumëllojshmëria e zërave, të cilët, nga këndvështrime të ndryshme, krijojnë një mozaik vlerësimesh për rrugën krijuese të autorit, lidhjen e tij me Dibrën, historinë, njerëzit dhe kujtesën kombëtare.

Për mua, ky botim është një dëshmi leximi, vlerësimi dhe respekti për krijimtarinë e Halil Ramës, por edhe një përpjekje për të ruajtur historinë e pritjes dhe të interpretimit të veprës së tij.

Sepse një vepër merr jetë nga autori, por fiton një dimension tjetër përmes leximit, analizës dhe vlerësimit që i bëjnë të tjerët.

23 KËNDVËSHTRIME MBI KRIJIMTARINË E HALIL RAMËS

Për ta bërë më të kuptueshme larminë e mendimeve të mbledhura në këtë botim, 23 shkrimet janë organizuar në 13 çështje tematike. Kjo ndarje synon të zbulojë lidhjet ndërmjet vlerësimeve, por edhe veçantinë e secilit autor. Çdo këndvështrim sjell një dritë të vetën mbi universin krijues të Halil Ramës, duke e parë atë herë përmes poezisë, herë përmes publicistikës, historisë, vendlindjes, portretit njerëzor dhe vetëdijes kombëtare.

FJALA QË BËHET KUJTESË KOMBËTARE

Dr. Mujo Buçpapaj – “Halil Rama, krijuesi që ngriti fjalën në kult të memories kombëtare”

Në parathënien e tij, dr. Mujo Buçpapaj e vendos krijimtarinë e Halil Ramës në një rrafsh të gjerë kulturor dhe kombëtar. Vetë formulimi i titullit shpreh një vlerësim me peshë: fjala e autorit nuk mbetet vetëm mjet komunikimi apo shprehje artistike, por ngrihet në një formë të ruajtjes së memories kolektive. Ky këndvështrim i jep librit një pikënisje domethënëse, sepse e sheh krijuesin në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me historinë, njerëzit dhe identitetin. Parathënia shërben kështu si një portë hyrëse drejt gjithë mozaikut të vlerësimeve.

Rajmonda Maleçka – “Halil Rama, kur fjala bëhet kujtesë dhe letërsia dëshmi e identitetit kombëtar”

Rajmonda Maleçka e ndërton këndvështrimin e saj mbi një lidhje të fuqishme ndërmjet fjalës, kujtesës dhe identitetit. Në këtë vështrim, letërsia nuk është vetëm krijim estetik, por edhe dëshmi që ruan gjurmët e një kohe, të një vendi dhe të një përkatësie. Titulli i shkrimit përmban një ide thelbësore: fjala fiton jetë të gjatë kur shndërrohet në kujtesë, ndërsa letërsia merr funksionin e një dëshmitareje të identitetit kombëtar. Ky vlerësim e afron krijimtarinë e Halil Ramës me përgjegjësinë e autorit ndaj historisë dhe trashëgimisë.

GAZETARIA DHE PUBLICISTIKA SI THEMEL I FORMIMIT KRIJUES

Shefqet Meko – “Libri i 18-të – Halil Rama, tregimtar publicistik i së vërtetës”

Shefqet Meko ndalet te një prej tipareve të rëndësishme të krijimtarisë së Halil Ramës: aftësia për ta kthyer realitetin në rrëfim publicistik. Cilësimi “tregimtar publicistik i së vërtetës” përmban një vlerësim të dyfishtë. Nga njëra anë, thekson përgjegjësinë e gazetarit ndaj faktit dhe së vërtetës; nga ana tjetër, vë në dukje aftësinë rrëfimtare për t'i dhënë ngjarjes ngjyrë, ritëm dhe përjetim njerëzor. Kështu, publicistika shfaqet jo si një kronikë e thatë, por si një formë shkrimi ku dokumenti dhe rrëfimi plotësojnë njëri-tjetrin.

Dr. Selman Mëziu – “Halil Rama, gazetar dhe shkrimtar në përsosje, përshkrues emocional dhe kronikan me shumë vlera”

Dr. Selman Mëziu e sheh Halil Ramën në ndërthurjen e dy përmasave: gazetarit dhe shkrimtarit. Shprehja “në përsosje” nënkupton një proces krijues të vazhdueshëm, ndërsa cilësimet “përshkrues emocional” dhe “kronikan” evidentojnë aftësinë për të bashkuar vëzhgimin e realitetit me ndjeshmërinë ndaj tij. Ky këndvështrim është i rëndësishëm sepse nuk e kufizon autorin në rolin e dëshmitarit të ngjarjeve, por e paraqet edhe si interpretues të përvojave njerëzore. Në këtë ndërthurje qëndron një nga veçoritë e publicistikës së tij.

Prof. dr. Fatmir Terziu – “Fjalë për Halil Ramën”

Shkrimi i Prof. dr. Fatmir Terziut përfaqëson një tjetër zë vlerësues në këtë mozaik. Titulli i thjeshtë dhe i hapur, “Fjalë për Halil Ramën”, i jep autorit hapësirë për të ndërtuar një portret përmes reflektimit dhe vështrimit personal. Në kontekstin e librit, ky shkrim merr rëndësi si pjesë e dialogut kritik rreth krijimtarisë së Ramës. Vlerësimi i tij duhet lexuar në raport me përvojën e autorit dhe me mënyrën se si ai e afron lexuesin me figurën krijuese që ka në shqyrtim. Kështu, shkrimi pasuron larminë e mendimeve për autorin dhe ndihmon në plotësimin e portretit të tij letrar e njerëzor. Ai bëhet pjesë e një vështrimi më të gjerë mbi rrugëtimin krijues dhe kontributin e Halil Ramës.

POEZIA DHE MAGJIA E FJALËS ARTISTIKE

Emmy Krosi – “Halil Rama, zbritje në terrenin e fjalës magjike, siç është poezia”

Emmy Krosi e vendos poezinë në qendër të vështrimit të saj, duke përdorur një metaforë tërheqëse: “terreni i fjalës magjike”. Kjo shprehje sugjeron një hyrje në hapësirën ku fjala çlirohet nga përdorimi i zakonshëm dhe fiton ngarkesë figurative, ritëm e ndjeshmëri. Poezia, në këtë kuptim, nuk është thjesht formë shkrimi, por një përvojë estetike që kërkon depërtim në kuptimet e fshehta të fjalës. Këndvështrimi i Krosit e orienton lexuesin drejt anës lirike të krijimtarisë së Halil Ramës dhe drejt fuqisë së saj për të zgjuar përjetime.

Preç Zogaj – “‘Magjia e fjalës’ e Halil Ramës në librin e tij të 20-të”

Preç Zogaj e përqendron vëmendjen te magjia e fjalës dhe te vazhdimësia e një udhe krijuese që ka arritur në librin e njëzetë. Në këtë titull bashkohen dy ide: fjala si fuqi artistike dhe libri si dëshmi e një pune të gjatë krijuese. Vlerësimi të fton të shohësh përtej numrit të botimeve, drejt përvojës që është grumbulluar në to dhe mënyrës se si autori e ka zhvilluar shprehjen e vet. Kështu, magjia e fjalës lidhet me këmbënguljen krijuese dhe me kërkimin e vazhdueshëm të një zëri letrar.

VENDLINDJA, DIBRA DHE MUHURRI SI BURIME IDENTITETI

Prof. dr. Shaban Sinani – “Për librin ‘Muhurri, histori dhe personalitete’ të Halil Ramës”

Prof. dr. Shaban Sinani e drejton vëmendjen te libri që i kushtohet Muhurrit, historisë dhe personaliteteve të tij. Vetë tema e shkrimit e vendos krijimtarinë e Halil Ramës në raport me kujtesën lokale dhe me përpjekjen për të dokumentuar njerëzit e një treve. Muhurri shfaqet si hapësirë historike dhe kulturore, por edhe si burim i identitetit të autorit. Ky këndvështrim i jep rëndësi lidhjes ndërmjet kërkimit dokumentar dhe përkatësisë, duke e parë librin si një përpjekje për të ruajtur një pasuri që përndryshe mund të zbehej në harresën e kohës.

Prof. dr. Bujar Kapexhiu – “Edhe unë jam nga Muhurri”

Titulli i Prof. dr. Bujar Kapexhiut ka një ngrohtësi të veçantë, sepse nis nga përkatësia personale. Shprehja “Edhe unë jam nga Muhurri” e shndërron vlerësimin në një akt afrimi me vendin dhe me njerëzit që ai përfaqëson. Këtu vendlindja nuk është thjesht një pikë në hartë, por një kujtesë e përbashkët që krijon lidhje mes autorit, vlerësuesit dhe lexuesit. Ky këndvështrim i jep librit një dimension emocional dhe dëshmon se historia e një treve bëhet më e gjallë kur rrëfehet edhe nga ata që e mbartin në përvojën e tyre.

Prof. asoc. dr. Hajri Mandri – “Halil Rama dhe jehona e vendlindjes”

Hajri Mandri e vendos vendlindjen në rolin e një burimi të vazhdueshëm frymëzimi. Fjala “jehonë” është domethënëse, sepse sugjeron se vendi i origjinës nuk mbetet pas në kohë e hapësirë, por vazhdon të dëgjohet në krijimtarinë e autorit. Vendlindja bëhet zë, kujtim dhe përkatësi, duke u shfaqur në temat, personazhet dhe ndjeshmërinë e tij. Ky vlerësim ndihmon të kuptohet se lidhja e Halil Ramës me Dibrën nuk është vetëm një motiv letrar, por një marrëdhënie e thellë shpirtërore dhe kulturore.

Agim Deva – “Guri themeltar i kujtesës: Dibra dhe panteoni i vlerave të Halil Ramës”

Agim Deva përdor një figuracion të fuqishëm për ta paraqitur Dibrën si gur themeltar të kujtesës. Metafora e gurit sugjeron qëndrueshmëri dhe themel, ndërsa “panteoni i vlerave” e zgjeron vështrimin drejt njerëzve, ngjarjeve dhe trashëgimisë që përbëjnë pasurinë shpirtërore të trevës. Në këtë lexim, Dibra nuk është vetëm sfond i krijimtarisë, por një nga shtyllat mbi të cilat ndërtohet universi i Halil Ramës. Këndvështrimi i Devës e afron kujtesën lokale me një përmasë më të gjerë kulturore dhe identitare.

Samet Zagradi – “Dibra në qendër të krijimtarisë së Halil Ramës”

Samet Zagradi e përcakton qartë një nga boshtet kryesore të krijimtarisë së Halil Ramës: Dibrën. Ky vështrim e sheh trevën jo si një motiv kalimtar, por si një hapësirë që ushqen kujtesën, temat dhe ndjeshmërinë e autorit. Dibra bëhet vendi ku takohen historia, tradita, njerëzit dhe përkatësia. Në këtë këndvështrim, vlera e krijimtarisë qëndron edhe në aftësinë për ta kthyer një krahinë konkrete në një botë me kuptim më të gjerë, ku lexuesi gjen gjurmë të identitetit dhe të kujtesës shqiptare.

PORTRETI PUBLICISTIK DHE NJERIU PËRTEJ BIOGRAFISË

Sakip Cami – “Të mos harrojmë, duke kujtuar dhe shkruar për njerëzit”

Sakip Cami e vendos në qendër detyrimin moral për të kujtuar dhe për të shkruar për njerëzit. Titulli i tij mbart një mesazh të drejtpërdrejtë: harresa nuk është vetëm humbje e kujtimeve, por edhe zbehje e kontributit të atyre që kanë lënë gjurmë në jetën shoqërore e kulturore. Shkrimi për njerëzit merr kështu një vlerë përtej publicistikës, sepse bëhet akt mirënjohjeje dhe ruajtjeje të kujtesës. Ky këndvështrim lidhet natyrshëm me mënyrën se si Halil Rama ndërton portrete dhe u jep zë figurave që meritojnë të mos harrohen.

Namik Selmani – “Përtej kronikës së disa jetëve”

Namik Selmani e çon vëmendjen përtej kronikës, drejt kuptimit të thellë të jetëve njerëzore. Fjala “përtej” është çelësi i këtij titulli: ajo nënkupton se një jetë nuk mund të përmblidhet vetëm në data, ngjarje dhe të dhëna biografike. Pas tyre qëndrojnë përvoja, përballje, ëndrra, sakrifica dhe vlera që kërkojnë interpretim. Këndvështrimi i Selmanit e vlerëson aftësinë e autorit për të kapërcyer kufijtë e kronikës së zakonshme dhe për ta kthyer rrëfimin e jetëve në një dëshmi me ngarkesë njerëzore.

Prof. asoc. dr. Jolanda Lila – “‘Të fitosh titullin NJERI’, një libër që i jep zë të mirës e të dobishmes”

Jolanda Lila e vendos njeriun dhe vlerat e tij në qendër të vlerësimit. Shprehja “të fitosh titullin NJERI” merr një kuptim etik e simbolik: njerëzillëku nuk është thjesht një emërtim, por një cilësi që dëshmohet përmes veprave dhe marrëdhënieve me të tjerët. Duke theksuar se libri i jep zë të mirës dhe të dobishmes, autorja nënvizon rolin e letërsisë dhe publicistikës në promovimin e vlerave pozitive. Ky këndvështrim e afron krijimtarinë e Halil Ramës me një dimension humanist, ku vlerësimi i njeriut bëhet një nga qëllimet e shkrimit.

KUJTESA HISTORIKE, DOKUMENTIMI DHE E VËRTETA

Prof. asoc. dr. Fejzulla Gjabri – “Jo vetëm testament”

Titulli i Fejzulla Gjabrit sugjeron një lexim që e kapërcen kuptimin e zakonshëm të testamentit. Fjala “testament” lidhet me trashëgiminë dhe me atë që një brez i lë brezit pasardhës, ndërsa formulimi “jo vetëm” hap mundësinë për të parë edhe funksione të tjera të krijimtarisë. Vepra mund të jetë njëkohësisht dëshmi, kujtesë, përvojë dhe mesazh për të ardhmen. Ky këndvështrim e vendos shkrimin e Halil Ramës në një marrëdhënie të gjallë me kohën: atë që ruan nga e shkuara dhe atë që përcjell te lexuesit e së nesërmes.

Prof. asoc. dr. Zaho Golemi – “Krijimtaria letrare e publicistike e Halil Ramës është ‘Testament historiko-kulturor’”

Zaho Golemi e përkufizon krijimtarinë e Halil Ramës si një testament historiko-kulturor. Ky vlerësim e zgjeron ndjeshëm kuptimin e veprës, duke e parë atë si një depozitë kujtese ku ruhen njerëz, ngjarje, përvoja dhe vlera të një kohe. Fjala “testament” nënkupton përgjegjësinë e trashëgimit, ndërsa përcaktimi “historiko-kulturor” i jep veprës një funksion dokumentues. Kështu, shkrimi letrar dhe publicistik nuk mbetet vetëm dëshmi e përjetimit individual, por merr vlerë si pjesë e kujtesës së përbashkët.

TRASHËGIMIA MUZIKORE, ARTI DHE PERSONALITETET KULTURORE

Shaqir Rexhvelaj – “‘Ringjallja’ e muzikantit Muharrem Xhediku nga Halil Rama dhe Sakip Cami”

Shaqir Rexhvelaj trajton një aspekt të veçantë të krijimtarisë dokumentuese: rikthimin në kujtesë të figurës së muzikantit Muharrem Xhediku. Fjala “ringjallje”, e vendosur në thonjëza, shpreh fuqinë simbolike të shkrimit për t'i dhënë sërish jetë publike një personaliteti artistik. Përmes kujtesës së muzikës dhe të muzikantit, krijimtaria shndërrohet në një urë ndërmjet brezave. Ky këndvështrim është i rëndësishëm sepse e zgjeron fushën e interesimit të Halil Ramës përtej letërsisë dhe publicistikës, drejt ruajtjes së trashëgimisë artistike e kulturore.

KRITIKA LETRARE DHE INTERPRETIMI I VEPRËS

Prof. dr. Eshref Ymeri – “Arti i analizave kritike të Halil Ramës”

Prof. dr. Eshref Ymeri e vë theksin te aftësia analitike dhe te arti i kritikës. Përdorimi i fjalës “art” në titull është domethënës, sepse sugjeron se analiza kritike nuk është vetëm renditje faktesh apo gjykimesh, por kërkon njohje, ndjeshmëri dhe aftësi interpretimi. Ky vlerësim e paraqet Halil Ramën edhe në rolin e lexuesit aktiv të veprave dhe të dukurive që trajton. Në këtë mënyrë, kritika bëhet një pjesë e rëndësishme e profilit të tij krijues, duke dëshmuar se fjala mund të shërbejë jo vetëm për të rrëfyer, por edhe për të zbërthyer e interpretuar kuptimet e një vepre.

NJERIU, MARRËDHËNIET NJERËZORE DHE VLERAT HUMANE

Prof. dr. Hajri Shehu – “Thelbi i marrëdhënieve njerëzore në krijimtarinë letrare e publicistike të Halil Ramës”

Prof. dr. Hajri Shehu e orienton vëmendjen drejt një dimensioni themelor të krijimtarisë: marrëdhënieve ndërmjet njerëzve. Fjala “thelbi” tregon se këtu nuk bëhet fjalë vetëm për praninë e personazheve apo të portreteve në shkrime, por për kuptimin që marrin lidhjet njerëzore brenda veprës. Këto marrëdhënie mund të shihen si pasqyrë e karakterit, e vlerave morale dhe e mënyrës se si individi qëndron përballë shoqërisë. Ky këndvështrim e afron krijimtarinë e Halil Ramës me një lexim humanist, ku njeriu nuk është thjesht objekt rrëfimi, por qendra e kuptimit të tij.

PATRIOTIZMI DHE VETËDIJA KOMBËTARE

Prof. asoc. dr. Bernard Zotaj – “Patriotizmi, vlerë e përhershme e dibranit”

Bernard Zotaj e trajton patriotizmin si një vlerë të qëndrueshme të identitetit dibran. Përcaktimi “e përhershme” i jep këtij koncepti një dimension që kapërcen kohën dhe rrethanat, duke e lidhur atdhedashurinë me traditën, karakterin dhe kujtesën e një treve. Ky këndvështrim ndihmon të kuptohet pse Dibra zë një vend të rëndësishëm në krijimtarinë e Halil Ramës: ajo nuk është vetëm vendlindje apo hapësirë tematike, por edhe burim vlerash dhe vetëdijeje kombëtare.

Shpend Topollaj – “Atdhedashuria, lajtmotiv i krijimtarisë së Ramës”

Shpend Topollaj e përcakton atdhedashurinë si lajtmotiv të krijimtarisë së Halil Ramës. Termi “lajtmotiv” nënkupton një ide që përsëritet dhe përshkon një vepër, duke i dhënë asaj unitet tematik. Në këtë lexim, dashuria për atdheun nuk është një temë e veçuar, por një fill që lidh shkrimet, portretet dhe reflektimet e autorit. Këndvështrimi i Topollajt e vë në dukje përmasën atdhetare të krijimtarisë dhe mënyrën se si ajo shndërrohet në qëndrim moral e kulturor.

NJË PANORAMË E MENDIMIT KRITIK: 23 KËNDVËSHTRIME

Nexhbedin Basha – “Halil Rama – ‘Mjeshtri’ që e kthen fjalën në ortek drejt rrënjëve të identitetit”

Në këtë panoramë përfshihet edhe studimi im kritik, i cili synon të ndjekë më nga afër arkitekturën e krijimtarisë së Halil Ramës dhe lidhjet që bashkojnë temat, personazhet, kujtesën dhe identitetin. Metafora e “ortekut” shpreh lëvizjen dhe fuqinë grumbulluese të fjalës, e cila nis nga një përvojë, një kujtim apo një figurë njerëzore dhe zgjerohet drejt një hapësire më të madhe historike e kombëtare. Në këtë lexim, rrënjët e identitetit nuk janë thjesht një temë, por një bosht që ndihmon për të kuptuar marrëdhënien ndërmjet krijuesit, vendlindjes, historisë dhe kujtesës. Studimi im përpiqet të mos mbetet në një përshtypje të përgjithshme, por të ndërtojë një interpretim të lidhur të universit krijues të autorit.

Së bashku, 23 këndvështrimet e paraqitura në këtë libër krijojnë një mozaik të gjerë mendimi. Ato ndryshojnë në formim, në gjuhë dhe në mënyrën e vlerësimit, por takohen në përpjekjen për të kuptuar e interpretuar krijimtarinë e Halil Ramës. Kjo shumësi zërash është një nga vlerat kryesore të botimit.

GJUHA, STILI DHE ARKITEKTURA KRIJUESE

Përtej temave të veçanta, vlerësimet e përfshira në këtë libër të çojnë drejt një çështjeje më të gjerë: mënyrës se si Halil Rama ndërton marrëdhënien ndërmjet fjalës artistike dhe asaj publicistike. Në njërën anë qëndron ndjeshmëria poetike, e vënë në pah nga Emmy Krosi dhe Preç Zogaj; në anën tjetër, aftësia për të rrëfyer e dokumentuar realitetin, e evidentuar nga Shefqet Meko dhe dr. Selman Mëziu. Vështrimi kritik i Eshref Ymerit dhe studimi im plotësojnë këtë tablo, duke e orientuar leximin drejt interpretimit dhe strukturës së veprës.

Këto qasje na ndihmojnë të kuptojmë se krijimtaria e Halil Ramës nuk kufizohet në një gjini të vetme. Poezia, publicistika, portreti, kronika, analiza dhe dokumentimi bashkëjetojnë në një hapësirë krijuese ku fjala merr funksione të ndryshme, por ruan një lidhje të përbashkët me njeriun, historinë dhe kujtesën. Pikërisht kjo ndërthurje përbën një nga tiparet që meritojnë të shqyrtohen në leximin e veprës së tij.

VLERA, RËNDËSIA DHE PËRFUNDIMI I STUDIMIT

Nga 23 këndvështrimet del një pamje e shumëanshme e krijimtarisë së Halil Ramës. Disa autorë ndriçojnë poezinë dhe magjinë e fjalës; të tjerë ndalen te publicistika, dokumentimi, historia, vendlindja, marrëdhëniet njerëzore dhe patriotizmi. Këto vlerësime nuk e zëvendësojnë njëra-tjetrën, por plotësojnë njëra-tjetrën, duke i dhënë lexuesit mundësinë ta shohë autorin nga kënde të ndryshme.

Rëndësia e këtij botimi qëndron në dy drejtime. Së pari, ai ruan shkrimet e 22 personaliteteve që kanë vlerësuar krijimtarinë e Halil Ramës. Së dyti, përmes studimit tim kritik, përpiqet t'i vendosë këto vlerësime në një raport interpretues, duke evidentuar temat që i bashkojnë dhe veçoritë që i dallojnë.

Ky libër nuk pretendon të jetë fjala e fundit mbi krijimtarinë e Halil Ramës. Ai është një dëshmi e leximit dhe e vlerësimit të saj në një periudhë të caktuar, një pasqyrë e mendimit të studiuesve, kritikëve, krijuesve dhe publicistëve që kanë ndier nevojën të shkruajnë për të.

Në këtë kuptim, 23 këndvështrimet nuk janë thjesht 23 shkrime të vendosura në të njëjtat kopertina. Ato përbëjnë një dialog të shumëfishtë me veprën, një dialog ku fjala e autorit takohet me mendimin e lexuesit dhe ku krijimtaria fiton një jetë tjetër përmes interpretimit.

Kështu, fjala e shkruar për Halil Ramën bëhet edhe vetë pjesë e kujtesës së krijimtarisë së tij.

SHËNIM I AUTORIT – NJOFTIM PËR PROMOVIMIN E LIBRIT

Në përmbyllje të këtij vështrimi, dëshiroj të ndaj me lexuesit edhe një lajm që lidhet me këtë nismë botuese.

Me këtë rast, ju bëj me dije se libri me titull “HALIL RAMA – KRIJUESI QË NGRITI FJALËN NË KULT TË MEMORIES KOMBËTARE”, me autor Nexhbedin Basha, do të promovohet më 21 nëntor 2026, në mjediset e Arkivit Qendror Shtetëror, në kuadër të veprimtarisë kushtuar mikut dhe kolegut tonë, Halil Rama, me rastin e shpalljes së tij “QYTETAR NDERI I DIBRËS”, titull i akorduar nga Bashkia e Dibrës.

E konsideroj këtë një rast të veçantë, sepse promovimi i këtij botimi përkon me një vlerësim të rëndësishëm për kontributin e Halil Ramës në publicistikë, letërsi e kulturë, si dhe në evidentimin dhe promovimin e vlerave historike, atdhetare e njerëzore të Dibrës.

Për mua, ky libër është më shumë se një përmbledhje vlerësimesh. Është një dëshmi respekti për krijimtarinë e një autori, por edhe një përpjekje për të ruajtur mendimin kritik dhe vlerësimet e 22 personaliteteve, krahas studimit tim, duke sjellë gjithsej 23 këndvështrime mbi veprën e tij.

Besoj se fjala e shkruar, kur buron nga vlerësimi dhe respekti, bëhet një tjetër formë e kujtesës që u përcillet brezave.