Ne vend te urimit per ditelindje- AMOS OZ


Mimoza Erebara

Një histori e shkurtër e artit hebre

Vetë ideja e konceptit "arti hebre" është diçka në të cilën duhet të ndalemi. Si e përcakton ai? A është ndonjë medium arti që përshkruan figurat ose temat hebraike? A paraqitet arti në objektet që përdoren për ceremonitë hebraike? Eshtë mjaft komplekse të kesh një kuptim të sakte të konceptit. Mbi të gjitha, ekziston një mori veprash artistike që përshkruajnë skena biblike dhe paraqesin simbole hebreje që janë bërë nga artistë jo hebrenj. Sidoqoftë, kompleksiteti i temës nuk është vetëm për shkak të problemeve të konceptualizmit, por për vetë thelbin e kulturës hebraike që nga kohërat e lashta. Kjo pjesë integrale e mënyrës së jetesës dhe rrethanave hebreje mund të ndahet në dy pjese kryesore: Perspektiva hebraike për imazhet e gdhendura Mitzva që ndalon krijimin e imazheve të gdhendura, është mbase baza e të gjithë mendimit hebre. Të gjithë e mbajmë mend historinë e viçit të artë. Kjo ngritje, thelbi mbi prezantimin, siç përshkruhet në urdhërimin e dytë, është gdhendur thellë në mënyrën e jetës dhe filozofisë hebreje, duke e bërë artin si një praktikë të ndjeshme dhe “të inatosur”rebele. Sidoqoftë, arti nuk u eleminua nga besimi hebre. Si shumë ide të tjera hebreje, ai u rregullua dhe u integrua në praktikat e saj, kështu u pranua, dhe madje u nderua, vetëm si një instrument për t'i shërbyer zotit. Bezalel, artisti dhe arkitekti i parë hebre, është mishërimi i gjallë i kësaj ideje. Ishte zot që "e mbushën me aftësi" për të ndërtuar Tabernakullin, arkën e besëlidhjes dhe të gjitha mjetet ceremoniale të kërkuara për sakrificën dhe punën e adhurimit nga priftërinjtë. Keshtu në këtë kryqëzim midis domosdoshmërisë praktike për objekte ceremoniale dhe dëshirës për të dhuruar mbi to shkëlqimin dhe respektin që meritojnë si instrumente besimi, Arti Judaik zuri rrënjë. Kjo ide e "Hiddur" -it, përkatësisht detyrimit për të zbukuruar sendet dhe instrumentet e kërkuara për "Mitzvah", duke u dhënë kështu atyre një status respekti, ishte shtytja kryesore që qëndron pas artit hebre, te cilin e gjejme ne disa pjesë të bukura dhe unike që u mbajtën nga familjet dhe kaluan për breza. Larmia e bashkësive hebraike Subjekti i dytë që kontribuon në kompleksitetin e artit hebre si një koncept, është vetë fakti që nuk mund të flitet për një "kulturë hebreje" të vetme, të njëtrajtshme. Për 2,000 vjet, shumica e komuniteteve hebraike jetuan në diasporë, të shpërndara në pothuajse çdo pikë në botë. Ky bashkëveprim me një bollëk idesh, temash dhe kulturash të huaja, krijoi një mrekulli të pasur te ideve artistike dhe stileve nëpër epoka. Arti në epokën biblike Ndalimi i krijimit të imazheve të gdhendur është paraqitur ndoshta në shembullin e tij më të rreptë në tregimin biblik dhe letërsinë Midrash që e pasoi atë. Nga Abraham, duke copëtuar idhujt e rremë në viçin e artë, vetë akti i mishërimit u perceptua si një mëkat i vdekshëm. Prandaj, në kohërat biblike, arti hebre ishte i kufizuar në krijimin e sendeve ceremoniale. Kjo ishte pika fillestare për disa nga format më karakteristike të artit hebre. Shandanët, zbukurimet për rrotullimet e Torahut, shamitë e Tallit dhe me shirita, gota vere, mbajtëset e Mezuzah dhe Tefillin, Shofars dhe shumë sende të tjera, u krijuan me kujdes me prekje artistike të përpikta dhe unike, duke i vendosur ato larg aksesorëve të përditshëm. Ornamentet e ndërlikuara të arit dhe argjendit u futën brenda sendeve. Për të theksuar rëndësinë e thelbit dhe të tekstit të shenjtë mbi estetikën e zbukurimeve, në shumë prej këtyre artikujve kishte fragmente të shkurtra hebraike të gdhendura mbi to. Kjo krijoi disa pjesë të jashtëzakonshme të kaligrafisë dhe teknika të jashtëzakonshme në një shumëllojshmëri të artikujve gjatë epokave. Integrimi i ideve greke në artin hebre Epoka klasike mund të karakterizohet, për sa i përket shoqërisë hebraike në Jude, si një epokë kundërshtimesh. Nga njëra anë, letërsia Halachic (ligji hebre), theksoi përsëri dhe përsëri rëndësinë e diferencimit, madje dhe izolimit, nga kulturat përreth. Idealizimi helenik dhe romak i imazhit, dhe i trupit të njeriut në veçanti, ishte në kontrast të plotë me thelbin e besimit hebre. Nga ana tjetër, megjithatë, bashkëveprimi i ideve ishte i pashmangshëm. Ngadalë por me siguri, arti filloi të depërtonte në muret dhe dyshemetë e sinagogës. Shumë skena të jashtëzakonshme të mozaikut janë ende të dukshme në shumë rrënoja të sinagogave së shekullit të 1 pas Krishtit në të gjithë Izraelin. Disa prej tyre përshkruajnë Yjet e Davidit dhe simbole të tjera hebreje, të tjerë paraqesin skena të famshme nga Bibla, engjëjt ose personazhet, por ndoshta pjesa më e çuditshme, u gjet në një sinagogë të lashtë në Beit Alpha - Një mozaik dysheme që përshkruan shenjat e zodiakut , dhe në mes, ajo që duket se është Helios - perëndia greke e diellit. Duket se krahas izolimit, dhe motivi i vazhdueshëm për të dalluar mënyrën e jetës hebreje nga kulturat përreth - kërkesa për të eksploruar, per te shkëmbyer mendime dhe krijuar, ka mbizotëruar dhe krijuar forma të reja të artit hebre kudo, edhe ne sinagogë. Epoka e Artë Në kohërat mesjetare, pasi u shkatërrua qendra kryesore e besimit hebre dhe komunitetet u shpërndanë nëpër botë dhe Judaizmi filloi të marrë karakterizimet e tij unike në bashkësi të ndryshme. Udhëheqësit rabinas formuan perspektiva rrënjësisht të ndryshme kur bëhet fjalë për format e lejuara të artit hebre dhe krijuan norma të ndryshme për komunitetin e tyre. Këto këndvështrime ndryshonin nga ndalimi i rreptë dhe absolut i çdo forme imazhi siç përshkruhej nga rabinet Ashkenazi të Safed, deri në epokën e artë të pasur dhe të mrekullueshme të veprave të artit hebre, të bëra nga komunitetet hebraike për shekuj në Gadishullin Iberik. Ky polarizim nuk u formua në një vakuum. Komunitetet hebraike në kombet e krishtera të Evropës ishin të rrethuar nga një kulturë që ata e vlerësuan si adhurim të idhujve dhe per kete u persekutuan. Skenat e pikturuara të krishtera dhe personazhet e skulpturës u perceptuan si idhuj të çiltër. Për të izoluar mënyrën e jetës hebreje nga ky rrethim, autoritetet hebreje morën një qasje shumë konservatore kur bëhet fjalë për formën e artit. Komunitetet Sephardike, nga ana tjetër, jetuan nën sundimin e Islamit. Megjithëse kishte pjesën e tij të persekutimeve, regjimi islam në Spanjën mesjetare ishte një nga format më progresive të qeverisjes në këtë epokë. Atëherë filloi dialogu i veçantë midis Judaizmit dhe Islamit qe krijoi ide, filozofi dhe forma të reja arti. Islami ka një qasje jashtëzakonisht të rreptë ndaj imazheve të gdhendura, dhe në disa raste, është edhe më i rreptë se sa në Judaizëm. Në këtë atmosferë arti Sephardik lulezoi. Me këto burime frymëzimi, të kombinuara me idetë e përbashkëta me studiuesit muslimanë, u formua një qasje më e butë dhe më liberale ndaj artit. Veprat e artit Sephardik u ndikuan thellësisht nga arti islam. Mikrografia e ndërlikuar dhe marramendëse, e krijuar nga fragmente nga Kurani, u zbatua në shumë artikuj të Judesë dhe u përshtat në karaktere hebraike. Këto teknika arti, të gjetura në librat e shenjtë islamikë, hapën derën për një medium të ri: për Judaizmin! - Arti kishte depërtuar në librat e Shenjte te Tevratit. Rregullime të ngadalta Këto zhvillime në Judaizmin Sephardik ishin të ngadalta dhe graduale. Për shembull, në një libër të Torahut të shekullit të 13-të, gjenden shumë zbukurime, të frymëzuara thellësisht nga arti islam, me arabesques shumëngjyrëshe dhe forma gjeometrike. Sidoqoftë, format njerëzore mungojne. Megjithëse ishin mjaft te zakonshme në veprat e mozaikut dhe pikturat në muret e sinagogës, përshkrimi i pamjeve njerëzore brenda librit të shenjtë ishte akoma i paimagjinueshëm. Vetëm një shekull më vonë, fillojme të gjejmë figura të pikturuara në Haggadah dhe në Tevrat. Por mbase arti më unik hebre u krye nga "Al-Mudachar", -"Mbetja". Pas Christian Reconquista të Spanjës nga muslimanët, shumica e hebrenjve u dëbuan nga Spanja dhe shumë komunitete u shkatërruan. Ata që u lejuan të qëndronin në Spanjë, megjithatë, kanë lënë vepra arti të jashtëzakonshme dhe të një lloji, të ndikuar thellësisht nga temat islamike, të krishtera-gotike dhe hebreje. Këto tema u përhapën më pas nga komunitetet e dëbuara në kombet e tjera të Islamit, duke krijuar shumë tipare unike në secilin komb dhe kulturë. Rilindja hebreje Kjo epokë e re e ringjalljes në shkencë, kulturë dhe art, dhe qasja e re e krijuar Humaniste pas vitesh shtypjeje nga kisha, ka pjesën e vet të ndikimit në Judaizem. Ky perceptim i ri për thelbin dhe trupin njerëzor me idenë se njeriu është krijuar në imazhin e zotit perben zemrën e krijimit artistik. Këto motive të një estetike të pastër dhe përdorimi i këtyre imazheve të bukurisë me qëllim të frymëzimit të shpirtit dhe të lavdërimit të perëndisë, u zbatuan në Judaizmin Italian. Qëndisjet e mrekullueshme dhe punimet me filigram jane në kapakët e librave të Torah. Frymëzuar nga puna e përjetshme e Michelangelos, sinagogat u mbuluan me skena biblike shumëngjyrëshe dhe si të gjalla. Një shpikje e re dhe radikale, i hapi rrugën një forme të re të artit. Shtypshkronja u miratua në komunitetet hebreje pothuajse menjëherë dhe u krijuan versione të reja, të shtypura të Torahut dhe Talmudit. Cdo botues kishte veprat e veta unike të faqeve të kopertinës. Këto vepra arti ruhen me shume xhelozi nga koleksionistët e librave hebrenj deri më sot. Për herë të parë në histori, pamjet ishin të dukshme në çdo medium të artit në kulturën hebraike. Ornamentet e hollësishme të argjendit dhe arit u krijuan në përmbylljet e librave të Torahut, duke formuar disa forma shembullore të rilindjes hebreje. Nga shandanët në artin e sinagogës, kjo epokë e çoi artin hebre në një nivel krejt të ri. Judaizmi bashkëkohor është i gjallë dhe ne rritje. Ne kemi parë se si rrethanat historike dhe kulturat përreth kanë ndryshuar perspektivën hebraike drejt artit dhe nga ana tjetër kanë ndryshuar teknikat dhe mediat në të cilat është zbatuar. Judaizmi Bashkëkohor Ne kemi parë se si rrethanat historike dhe kulturat përreth kanë ndryshuar perspektivën hebraike drejt artit dhe nga ana tjetër kanë ndryshuar teknikat dhe gjinite në të cilat është zbatuar. Kjo shumellojshmeri e pasur dhe e larmishme e copave dhe stileve bashkëvepron më në fund fuqishem ne kulturen izraelite. Ishte themelimi i shtetit të ri hebre që mblodhi kulturat hebreje, të ndara për 2 mijëvjeçarë, dhe bashkë me ta gjuhë, zakone, ide të ndryshme dhe natyrisht - forma arti.Megjithatë, shteti i ri hebre nuke mbylli dialogun rreth Judaizmit vetëm midis artistëve hebrenj. Shekulli 20 u karakterizua nga lëvizje të reja dhe radikale të artit dhe këto ligjërime u përhapën në Judaizem nga artistë të rinj dhe kuriozë hebrenj. Sot mund të gjesh shumë pop-art, Avant Garde dhe shumë pjesë të ndryshme të artit modern HEBRE. Bota jonë po bëhet gjithnjë e më laike, por prapëseprapë, në shumicën e shtëpive hebraike në Izrael, ne ende mund të gjejmë Mezuzahs mbi deren e hyrjes. Njerëzit janë akoma duke kërkuar mënyrat e tyre për të shprehur identitetin e tyre të veçantë, dhe pjesët e artit mund të jenë një medium i fuqishëm për ta arritur atë. Ata duan të ndjehen më afër rrënjëve të tyre, por gjithsesi ruajnë individualitetin e tyre. Shumëllojshmëria e stileve, temave dhe lidhjes me kulturën popullore që mund të gjesh sot në pjesët e Judaizmit, mund të jenë një instrument i rëndësishëm për unifikimin e sektorëve të ndryshëm hebrenj, dhe lejon cilindo që të gjejë gjuhen artistike që mund të shprehe identitetin e tyre. Pergatiti: Mimoza Erebara

39 views0 comments

Shkrimet e fundit

fjalaelireloadinggif.gif