Mexhid Mehmeti: POETIKË E DHEMBJES, KUJTESËS DHE ANKTHIT EKZISTENCIAL

(Vështrim gjithëpërfshirës mbi librin me poezi “Këmisha e fluturës së bardhë” të Jonuz Fetahajt)

Në krijimtarinë poetike të Jonuz Fetahajt, libri “Këmisha e fluturës së bardhë” paraqitet si një nga veprat më të ngjeshura emocionalisht dhe më të realizuara artistikisht. Ky vëllim poetik, i ndërtuar mbi përvojën e pandemisë, vetmisë, kujtesës, frikës dhe përballjes me kufirin mes jetës e vdekjes, shpalos një univers poetik të trazuar, ku njeriu modern shfaqet i zhveshur nga siguritë, duke dialoguar pareshtur me ankthin, harresën dhe ndërgjegjen.

Libri nuk është një kronikë e thjeshtë poetike e kohës së Covidit; ai është një testament shpirtëror, një metaforë e madhe e lëngimit njerëzor dhe e degradimit moral të kohës sonë.

Poeti arrin ta ngrejë përvojën personale në një nivel universal, duke e shndërruar dhimbjen individuale në simbol kolektiv.

Që në dedikimin prekës për motrën Emine, autori e vendos librin nën hijen e mungesës dhe mallit:

“Hijes së motrës – Emines

që më ndjek dhe që kurrë

s’po mund ta shlyej nga kujtesa

dhe malli...”

Ky mall i pashuar bëhet boshti emocional që përshkon pothuajse të gjitha ciklet poetike të librit.

Poetika e bardhësisë dhe e mjegullës

Cikli i parë, “Pasaporta e kujtesës”, hapet me poezinë “Mjegull”, e cila vendos menjëherë atmosferën e ankthit dhe të izolimit. Spitali, mjegulla, kolla, sirenat dhe bardhësia krijojnë një skenografi të frikshme ekzistenciale:

“Në dhomën numër tre

Të Spitalit infektiv

Pse humba nëpër mjegull

Nuk më tha

As doktor Izeti…”

Këtu bardhësia nuk është simbol pastërtie, por i zbrazëtisë, i frikës dhe i vdekjes së afërt. Poezia “Bardh” është një nga realizimet më të fuqishme minimaliste të librit:

“Mure të bardha,

Veshje të bardha

Mbathje të bardha…

Gjithçka bardh”

Përsëritja obsesive e fjalës “bardh” krijon ndjesinë e sterilitetit emocional dhe të humbjes së ngjyrave të jetës. Bardhësia te Jonuz Fetahaj nuk është dritë, por vakuum.

Në këtë cikël poeti ndërton një metaforikë të fuqishme të izolimit njerëzor. “Siluetat në dhomë”, “Maska I” apo “Anatomia e boshësisë” janë poezi ku njeriu humb identitetin dhe reduktohet në frymëmarrje, temperaturë dhe pritje.

Sidomos poezia “Anatomia e boshësisë” shfaq një përmasë filozofike e intertekstuale:

“Më nuk lexohet as

Orvelli e Ferma e Kafshëve

Niçeja ende lëngon në psikiatri…”

Këtu autori fut në dialog kulturën, filozofinë dhe tragjedinë bashkëkohore, duke krijuar një poezi me ngarkesë të madhe simbolike.

“Spitali i shpirtit” - metafora e botës së sëmurë

Cikli i dytë, “Spitali i shpirtit”, është ndër më të fuqishmit e librit. Spitali këtu nuk është vetëm institucion mjekësor, por metaforë e njerëzimit të sëmurë shpirtërisht.

Poeti ironizon kohën moderne, shoqërinë e mashtrimit dhe humbjen e heronjve:

“Mbetëm pa kohë trimash e heronjsh

Globin e ka marrë Lëngimi…”

Në shumë poezi të këtij cikli shfaqet vetmia si bashkëbiseduese e poetit. Te “Intervistë me vetminë”, ai krijon një dialog absurd me dhembjen dhe izolimin:

“Pyetjet s’i kuptoj

Kur kam dhembje

Vetëm ofshaj…”

Një dimension tjetër i rëndësishëm është ai social dhe politik. Poezia “Katërdhjetë hajdutët e Ali Babës në Kosovë” përçon revoltën ndaj korrupsionit dhe deformimit moral të realitetit shqiptar:

“Si është e mundur që Ali Baba

Me Katërdhjetë hajdutë arriti

 Në Kosovë”

Kjo ndërthurje e tragjikes me ironinë e zezë është një nga karakteristikat stilistike më të dallueshme të Jonuz Fetahajt.

Testamenti poetik i një kohe të sëmurë

Në ciklin “Testament”, poeti e afron edhe më shumë vdekjen si ide dhe si prani. Poezitë janë të mbushura me ndjesinë e përkohësisë dhe të pasigurisë ekzistenciale.

Në poezinë “Testament” shfaqet humbja e fjalës, si humbje e identitetit njerëzor:

“Deshi të flasë

E zuri belbëzimi

Asnjë rrokje nuk rrodhi”

Kjo është poezi e heshtjes së njeriut modern. Ndërsa në “Takim me lirinë”, poeti i afrohet kufirit mes jetës dhe vdekjes me një ton të zymtë, por edhe ironik:

“Nëse ikën nga vdekja

Dollinë do ta ngre

Pas dyzet ditësh”

Këtu vdekja është e pranishme, por poeti përpiqet ta sfidojë me gjuhën poetike.

Mitologjia, bibla dhe kujtesa kolektive

Një dimension tjetër i rëndësishëm i librit është ai biblik, mitologjik dhe historik.

Në ciklin “Orakulli i kujtesës”, Fetahaj ndërton një univers ku përzihen Jerusalemi, Bibla, Aleksandria, Krishti, Dexhalli, Ali Pasha, Muji e Halili, Bartolomeu dhe njeriu modern.

Poezia “Në bibliotekën e Aleksandrisë” është metaforë e shkatërrimit të dijes dhe kujtesës:

“Djalli piroman kishte hyrë

I kishte vënë flakën

Librave të Shenjta”

Ndërsa “Nuk ishte darka e fundit” është një alegori moderne e lakmisë dhe mashtrimit global:

“Donin të bënin Harta e Karta

Vetëm për Tokën e Ujin”

Kjo poezi e zgjeron horizontin e veprës përtej përvojës personale, duke e bërë libër të kohës sonë universale.

Mall, muhaxhirllëk dhe identitet

Një nga kulmet emocionale të librit është cikli “Shija e mollës së kuqe”, ku poeti rikthehet te tema e muhaxhirëve dhe kujtesës historike shqiptare.

Poezia “Shija e mollës së kuqe” është ndër më prekëset e librit:

“Mos më daltë shpirti

Pa e shijuar shijen

E Mollës së Kuqe”

Këtu “Molla e Kuqe” shndërrohet në simbol të tokës së humbur, të origjinës dhe të identitetit kombëtar. Ndërsa poezia “Na thanë muhaxhirë” bart gjithë dramën e shpërnguljes shqiptare:

“Mbollëm një Mollë në skaj të oborrit

Në Aktash…”

Këto poezi janë të mbushura me mall, dhimbje dhe kujtesë historike.

Stili poetik dhe gjuha

Stili i Jonuz Fetahajt në këtë vëllim është modern, simbolik dhe asociativ. Ai nuk rrëfen drejtpërdrejt; përkundrazi, ndërton figura, fragmente dhe imazhe që krijojnë atmosferë.

Karakteristikat kryesore të stilit të tij janë: Poezia e fragmentit ku vargu i shkurtër dhe i ndërprerë krijon ritëm nervoz dhe dramatik. Pastaj përsëritja poetike ku fjalët si “bardh”, “mjegull”, “vetmi”, “kujtesë”, “mashtrim”, “frikë”, “dhembje” etj., përsëriten si refrene obsesive.

Poeti krijon metafora origjinale: “Spitali i shpirtit”, “Anatomia e boshësisë”, “Sintaksa e mashtrimit”, “Këmisha e fluturës së bardhë” etj. Ndërkaq, gjuha e këtyre poezive është e ndërthurur, sepse e bashkon gjuhën biblike, ligjërimin filozofik, idiomën popullore dhe ironinë moderne.

Bardhësia bëhet simbol shumëkuptimësh i vdekjes, frikës, sterilitetit, por edhe i kujtesës.

“Këmisha e fluturës së bardhë” është një libër i kohës sonë që lexohet si ditar pandemie, elegji për njeriun, testament kujtese, revoltë morale, meditim filozofik dhe si lutje shpirtërore.

Jonuz Fetahaj arrin ta ndërthurë përvojën personale me fatin kolektiv të njeriut bashkëkohor. Ai shkruan për sëmundjen, por në të vërtetë flet për krizën e shpirtit njerëzor.

Ky vëllim dëshmon pjekurinë artistike të autorit dhe fuqinë e tij për të krijuar poezi me densitet të lartë emocional e simbolik. Libri mbetet një nga dëshmitë poetike të rëndësishme mbi kohën e pandemisë dhe mbi ankthin ekzistencial të njeriut modern.

Në fund, “Këmisha e fluturës së bardhë” bëhet vetë metafora e shpirtit njerëzor, i brishtë, i plagosur, i përkohshëm, por ende në fluturim drejt dritës.

Mexhid MEHMETI,

Fushë Kosovë, maj 2026