Fatmir Terziu: KONTEKSTI LIRIK, PROTAGONIZMI LIRIK, MELOSI DHE SFIDA LIRIKE TEK POEZIA E MEVLUD BUCIT

KONTEKSTI LIRIK, PROTAGONIZMI LIRIK, MELOSI DHE SFIDA LIRIKE TEK POEZIA E MEVLUD BUCIT

Poezia e  poetit Mevlud Buci përfaqëson një ndër format më autentike të vazhdimësisë së ligjërimit lirik shqiptar, ku ndërthuren memoria etnike, përvoja individuale, morali tradicional dhe vetëdija kolektive. Në tekstet poetike të tij shfaqet një univers ku figura lirike nuk mbetet vetëm subjekt emocional, por shndërrohet në bartës të kujtesës historike, të etikës sociale dhe të identitetit kulturor. Nëse poezia moderne shpesh e ka fragmentarizuar subjektin lirik, tek Mevlud Buci kemi një rikthim të “unit” poetik si zë i bashkësisë, si ndërgjegje morale dhe si simbol i një komuniteti që kërkon të mbijetojë përmes fjalës poetike. Kjo e bën poezinë e tij të lidhet me atë që kritika bashkëkohore e quan “melic poetry”, ose poezi e melosit emocional, ku ritmi, intonacioni dhe forca e ndjesisë ndërtojnë një strukturë poetike që tejkalon funksionin e thjeshtë estetik.

Sipas teorisë së Foucalt, ligjërimi poetik është një formë e prodhimit të së vërtetës, ku subjekti ndërtohet përmes gjuhës dhe marrëdhënieve të pushtetit. Në këtë kuptim, poezia e Mevlud Bucit mund të shihet si një kundër-ligjërim ndaj hipokrizisë sociale, manipulimit politik dhe deformimit moral. Ndërsa për , poezia funksionon shpesh si zbulim i traumës së fshehur kolektive; pikërisht kjo traumë shfaqet tek figurat e “akullit”, “kënetës”, “bufit”, “çakallit” apo “dredhisë së djallit”, të cilat përfaqësojnë deformimet e realitetit social dhe krizën morale të kohës.

Një nga elementet themelore të poezisë së Mevlud Bucit është konteksti lirik i lidhur ngushtë me hapësirën etnike dhe shpirtërore të Dibrës. Toponimet si Katër-Gryka, Korabi, Runja, Drini apo Lezha nuk shfaqen thjesht si elemente gjeografike, por si shenja identitare dhe semantike të kujtesës kolektive. Në poezinë “Djepi”, poeti shkruan: “Me shpirt hyjnor me rriti te votra / Me plot kenge e ninulla djepi”. Këtu djepi nuk është vetëm simbol i lindjes biologjike, por metaforë e trashëgimisë kulturore. Ai lidhet me atë që  e quan “poetika e hapësirës”, ku shtëpia, votra dhe djepi shndërrohen në qendra ontologjike të kujtesës. Konteksti lirik i poezisë së Bucitmbështetet mbi kujtesën familjare, kujtesën historike dhe kujtesën kombëtare, duke e kthyer poezinë e tij në një poezi të identitetit kolektiv.

Në poezinë e Mevlud Bucit protagonisti lirik paraqitet si figurë rezistence morale. Ai nuk është hero klasik, por një “unë” poetik që mbart dhimbjen, krenarinë, revoltën dhe besimin. Në poezinë “I perfalem Skenderbeut”, protagonisti lirik identifikohet me figurën e shqiptarit stoik: “Jam si lis, si lis kurore / Nuk me mposht asnje provokatore”. Figura e lisit përfaqëson qëndrueshmërinë dhe rrënjët etnike, duke u lidhur me konceptin e arketipit kolektiv tek . Në analizën foucaultiane, protagonisti lirik i Bucit krijon një subjekt rezistence, sepse përmes poezisë kundërshton format e manipulimit moral dhe politik. Kjo vihet re qartë në poezitë satirike si “Revan hipokrizie…” apo “Vlla me lanetin…”, ku poeti denoncon hipokrizinë, etjen për pushtet dhe degradimin etik të shoqërisë.

Një nga dimensionet më të rëndësishme të poezisë së Mevlud Bucit është melosi poetik. Poezitë e tij kanë ritëm të brendshëm oral, afër këngës popullore dhe baladës tradicionale. Në “Baladë – Dritëlavdia e shqiptarisë”, kushtuar , vihet re një tonalitet elegjiak dhe himnizues: “Qaj moj nene me lot krenie / Qaj moj nene trondite dhene”. Melosi ndërtohet përmes përsëritjes, ritmit paralelist dhe figuracionit epik, duke e afruar poezinë e tij me traditën e këngëve të kreshnikëve dhe me poetikën orale shqiptare. Sipas , ligjërimi poetik ndërtohet përmes polifonisë së zërave; tek Mevlud Buci bashkëjetojnë zëri personal, zëri epik, zëri moral dhe zëri kolektiv. Ky shumëzim zërash krijon një melos që lëviz ndërmjet elegjisë dhe revoltës.

Në poezinë “Akujt e zemres”, metafora e akullit bëhet simbol i dehumanizimit dhe i ftohtësisë morale: “Kur dritë zemra ka, akujt shkrijne”. Kjo përbën një filozofi etike ku dashuria dhe drita shpirtërore paraqiten si forca transformuese. Në interpretimin e Žižek-ut, trauma kolektive shpesh maskohet në simbole poetike, ndërsa tek Buci ajo shfaqet përmes figurave të akullit, kënetës apo djallit, të cilat përfaqësojnë shkatërrimin moral të kohës moderne.

Sfida më e madhe e poezisë së Mevlud Bucit është ruajtja e autenticitetit lirik në një kohë fragmentarizimi kulturor. Në një epokë ku poezia shpesh anon drejt hermetizmit ose eksperimentit formal, ai zgjedh komunikimin e drejtpërdrejtë me lexuesin. Kjo zgjedhje përbën një sfidë estetike dhe etike njëkohësisht. Në poezitë satirike si “Revan hipokrizie…” dhe “Dredhia e djallit…”, poeti ndërton një univers alegorik ku figurat zoomorfe përfaqësojnë deformimet politike dhe morale të shoqërisë. Bufi, çakalli, ulkonja apo kënetat nuk janë vetëm metafora folklorike; ato krijojnë një kod semiotik kritik ndaj pushtetit dhe hipokrizisë sociale. Kjo lidhet me teorinë e  mbi mitologjitë moderne, ku figurat simbolike përdoren për të zbuluar strukturat ideologjike të shoqërisë.

Simbolika tek Mevlud Buci mbështetet kryesisht mbi elemente natyrore dhe antropologjike. Akulli simbolizon ftohtësinë morale dhe urrejtjen, drita përfaqëson dashurinë dhe shpresën, Korabi madhështinë kombëtare, djepi trashëgiminë dhe identitetin, ndërsa lisi qëndresën dhe rrënjët etnike. Ky dualizëm semantik ndërmjet dritës dhe errësirës, dashurisë dhe urrejtjes, kujtesës dhe harresës, e bën poezinë e tij një poezi të ndërgjegjes.

Nga ana tjetër, poezia e Mevlud Bucit ka një dimension të fortë etik. Ajo nuk synon vetëm emocionin estetik, por edhe ndërgjegjësimin moral. Përmes figurave simbolike si akulli, drita, djepi apo Korabi, poezia e tij ndërton një univers ku estetika dhe etika bashkëjetojnë. Pikërisht kjo e bën poezinë e Mevlud Bucit jo vetëm një poezi ndjenje, por edhe një poezi të ndërgjegjes kulturore dhe historike. (Fatmir Terziu)

MEVLUD BUCI: AKUJT E ZEMRES

MEVLUD BUCI

Katër-Grykë, Dibër

AKUJT E ZEMRES

Zemra ka një akull

E ftohtë mbetet, pa ngrohtësi

Kur nganjehere fryhet si shakull

Dikush qe s’eshte njeri.

Shpirti i bardhe si pranvera

Josh si blerim i pemës

Po ziligët që nxin karriera

I veshin atij cipën e akullit zemrës.

Kur ndonjëri ne trefytyrësi

Provokator e a provokatore,

Akullin e së keqes dot s'e shkrin

Ndërsa ngre kurthe mizore...

Dallgë e prova kalon jeta

Me horra e cinikë-dredharakë

Në sy të kohës, e vërteta

Sit te drejtën e merr hak.

Se plot drama jeta ka

Plot katilë e vampirë,

Akulli që ne zemer u ra

Kurrë nuk ka për t'iu shkrirë...

Ndodh një prind te habitet

Nga paudhesite e femijes së tij,

Kur dielli i dashurisë vetëm i rritet

Po akullin e prapësive s'mundet t'ia shkrijë..

Dhe ndodh te mburret një i pozites

Se ka pushtet e pasuri

Vien koha ,e akull rrëshqitës

I bëhet karrigia per lemeri...

Në jetë te gjithe provizorë

Jemi,paçka se e mendojmë rrallë

Në vend te ftohtësise ,si dielli ne qershor,

Ta ndriçojme tjetrin perballë..

Kur dritë zemra ka,akujt shkrijne

Kur toka vlage ka, dhe blerimi vjen

Lulet e shpirtit fillojne e mbijnë

Dhe s'ka akull e te ftohtë që i mbërthen..

Jagot,Tartufët,Makbethët Kainët

Në damare s'kane gjak ,po akuj-mavi,

Po njerëzimi sa herë i kaperceu dimrat

Akujt e zemrës i shkriu me dashuri...

Baladë

Dritëlavdia  e shqiptarisë

Kushtuar te ndriturit, gjeniut te

letrave shqipe Ismail Kadare

I them Runjes, i them Benes

I them qiellit që ka rënë

Ku ti gjej unë fjalët e zemrës

Për të ndriturin– Kadarenë.

I them tokës, malësorit e labit

I them kohës, edhe melodisë

Nderroi jete  gjaku i Korabit

Pendehyjnori I tanë Arbërisë.

Pendehyjnori I tanë Arbërisë

Se u rrit në toke të iliriane

Pendelehti I finsikerise

Korife o bir tramundane

Mbahu nënë, nëna Arbërore

perthaj lotet – preke gjirin

Ke rrit birin me dritë hyjnore

Pendeviganin- Ismailin.

Me lot shpirti u la Korabi

Qielli e shkrepat puthen dheun

U trondit malesori e labi

Për këtë mal, per Kadarene.

O Homeri i kësaj toke

Le e rrit n’ at’ Gjirkoaster

N’ kohëra i ndrit çdo epokë

Pendestriki dhe zemërpastër.

Loti fort ne na përvëlon

Sikkur u nxine toka e bedanet

Jo, mor jo, n’pavdeksi rron

Rron me veprat, rron te zemrat.

U dridhen shkrepat e mali I Runjes

U dridh tolla, Dena e Vali

Vajet i nisi o nënë Ajkuna

Per kete bir me zemër të rrallë.

Qaj moj nënë me lot krenie

Qaj moj nene trondite dhene

Nj’ piedestal n’ kurorë Arbërie

Korab do të kena – Kadarenë.

Korab do të kena – Kadarenë

Shpirthyjnor e mendje thesar

Ndriçon në breza, ndrit Atdhenë

Kadare o dritë e altarë.

Je n’ kurorën e tanë Arbërore

Dritëlavdia e shqiptarisë.

Revan hipokrizie…

Bënte zhurmë gjetke në kënetë

Bufi i madh me shokët e vet …

Fliste bufi me nostalgji:

“Do t’ju dhuroj plot lumturi...!

Neser me postet shtetërore

Do ta bëj kënetën madhështore!

Në lendine qeshi tërfili

U habitën fort shqipja e bilbili

Sa ligesi që dhuron jeta

Të mburret bufi tek këneta

Bën akuza pa hiç shiklet

Per t’marre frenat ne pushtet!

Don t’ja nxijë driten jetës

N’ballë t’marrezise me leqnore të kënetës…

Bën plot turpe, n’udhë marrzie

Ben revan hipokrizie…

Vlla me lanetin…

U zemerua fort nje çakall

Foli gjetke në rreze të shkrepës

Botë e mjerë t’i je në hall

Na shkukon ky bufi i kënetës…

Ë çuditshme … plot çmenduri

Kur një buf kërkon pushtetin

Nje i zhytur në plot hajduteri

Hipokrit, shpifacak – vlla me lanetin…

Dredhia e djallit…

Nje mjeshter i mirë me kavall

U qortua nga një avdall

Ti o mjeshter, o mjeshter kavalli

Pa degjo pak c’te thote avdalli:

Në këtë botë, botë të ligësise…

Kane fituar mjeshtrat e dredhisë…

Unë jam mjeshter, mjeshter kavalli

E di ku eshte shtrigaa dhe djalli…

E di kush janë bijtë e altarit…

Dredharaket mbrojnë bijte e djallit

E tha ulkonja perballe çakallit

Na ka pushtuar dredhia e djallit…

Djepi…

Pas 9-te motrave linda une

Per jeten, kohen e fisin prelud

Prinderit e mi cajne ne fortune

Ma kishin lene emrin Mevlud.

Nena ime shume fisnike te votra

E vuajtur nen Runjen tek shkrepi

Me shpirt hyjnor me rriti teo votra

Me plot kenge e ninulla djepi.

Dhe une me shpirtin bash si zalli

Dhe une I rritur nen Runje tek shkrepi

Per Kohen e brezat kam dallge malli

O njerez kurre s’do harruar djepi.

I perfalem Skenderbeut…

E kam zemren qelibar

E kam shpirtin si thesar

E kam kengen drite vetetime

Mal e kam une krenarine.

E kam forcen si dallge deti

Kam qendresen posi shkrepi

E kam zerin-ze kushtrimi

Bash si Buna, bash si Drini…

I kam shoket drit ne sy

E kam genin dritbardhesi

Jam si lis, si lis kurore

Nuk me mposht asnje provokatore.

I kam rrenjet tek lisnaja

E leshoj zerin tek orgaja

E puth token plisat e dheut

I perfalem Skenderbeut…

Besatini

Skenderbeu leshon zanin tan Arbnise

Te gjithe prisat zon trimnie e shqiptarise

N’Lezhen ton bejme kuvend n’toke Iliriane

Te bashkuar vllazen t’nje nane.

U mblodh n’Lezhe e tan Arberi

Te bashkuar nje kunore e tan Arberi

Qysh prej shekujsh na prin nje shqipe ne beteja

Krah per krah si pllumba drite

Ndegjoi bota ndegjoi koha, Korabi e Drini

N’Lezhen tone me 2 mars Besatini