I fundmi i Kavalioteve



(Novele shqiptare , nga Sotir Andoni)

Zhanri letrar I noveles , eshte i livruar pak , ne letersine shqipetare , mbase per faktin se zhvillon nje fabul midis tregimit , qe pervec , i shkurter , i permbahet vetem nje linje , te nje fabule komplekse . Novela mund te quhet nje roman i vogel .

Rilindasit e zhvilluan mjaftushen novelen . Keshtu u vijua dhe ne kohen e realizmit socialist . Shkrimtari Sotir Andoni , ka shkruar vetem novela , duke perfshire , ne kete grup dhe tregimet , qe ne te gjitha rrastet , jane relativisht te gjate , ne hapesire dhe ne kohe . Simbas gjykimit tim amator ,autori Andoni , eshte novelisti me i shquar shqiptar , ne te gjitha kohrat . Me kupotoni drejt , flas , per novele te tipit klasik , perjashtuar tregimin dhe romanin , ku livrusit jane te shumte .

Per te vertetuar mendimin tim , per novelistin Sotitr Th. Andoni , kam sjelle 3 novela te tij te botuara, ne nje liber te vetem , me titull “ Tregime “ , botuar ne vitin 1995 , ne shtypshkronjen “A. Z. çajupi “ te SHB.” Naim Frasheri “ .

Novela kryesore , e ketij vellimi , titullohet “ I fundmi i Kavalioteve “, qe do ta komentoj me poshte . Kur lexova kete novele , qe eshte vetem 110 faqe , me pushtoi nje gjendje emocionale krejt e justifikushme. U miqesova me personazhet , jetova me ta dhe u trondita pa mase , nga zgjidhja , qe i ka dhene autori , jetes te protogonistit Kavalioti , ketij heroi , qe u martirizua nga Diktatura .

Ne perfundim te leximit , sado i forte te jeshe emocionalisht , dublon te shumevuajturin Filip Kavalioti , kete sportist te famshem , ne futboll dhe atletike , qe kishte siguruar trofe te merituara , per Klubin “Skenderbeu” te Korces , nje nga klubet e fameshme te Shqiperise sportive , me histori afer shekullore .

Ngjaria e noveles , vendoset ne historine e dy familjeve tregetare korcare . Sina , eshte nje familje barone e vendosur , prej kohesh ne Vjene dhe eshte e shquar , per pasuri edhe ne shtetin austriak . Familja e dyte eshte me origjine , nga Voskopoja e fameshme , me mbiemrin Kavalioti , ish ortake e Sineve . Sot , kjo famile , ka vetem nje trashegimtar te mbiemrit , sportistin e shquar, ne disa sporte , Filip Kavalioti .

Eshte viti 1938 . Ne bote paten filluar ethet e luftes se dyte boterore . Hitleri me antisemitizmin e cfrenuar kishte filluar te cvendosej drejt lindjes dhe Austria e Sineve jetonte ditet e tmerrshme te ankthit . Ankthi nuk ishte thjesht , per luften fizike dhe te pasurise , se sa fakti , qe ne familjen Sina , jetonte nje izrailite me emrin Ericha , ishte shoqe e vajzes, Zana Sina dhe bije e nje bizesmeni izraelit , qe ndante tregetine me baronin Gjergj Sina . Familja izraelite e Eriches , jetonte ne Itali , nen friken patollogjike te etheve antisemite, Hitler _ Musolin . Ishte me e sigurte Ericha , te miku Sina , se sa famila e Eriches , qe rrezikohej nga te dy krahet .

Gjuetia hitlarine , ndaj izraeliteve shenonte kulme , ne Europe , ku po beheshin funksionale kampet e inkuizicionit , nga me te egrit , qe ka njohur historia , per te mos thene me i egri , sepse kryhej ne nje kohe me shtet te fuqishem dhe me tekniken dhe policine , me moderne te kohes . E tere makina shteterore , ishte vene ne sherbim , te grumbullimit te izrailiteve , nga te gjitha moshat dhe nga te gjithe vendet e Europes . Antisemitizmi , ishte shndruar ne nje pandemi hitleriane , ku askush nuk kishte force ta kundershtonte sado pak .

Gjergj Sina , ne pallatin e tij , ne Vjene , na jepet , duke cfletuar gazetat , por me peshen e vuajtjes se pa pare , per te ruajtur Erichen , vajzen e mikut dhe partnerit . Si do tja dilte kesaj aventure , ballas me shtetin e armatosur deri ne dhembe , per sejcilen familje , qe do t’u gjendej i fshehur , qofte dhe nje izraelit ivetem . Kishte mundesi , qe familjet , qe strehonin , keta fatkeqe , te denoheshin , si dhe individet , qe metonin t’i fshehnin . Ne keto mendime te turbullta lexoi ne gazeten sportive se i vetmi vijus i familes Kavaloti , po korrte fitore , ne disa dege te sportit , duke bere emer te madh si portier dhe shuter i skuadres “Skenderbeu “ . Ky lajmm , ja davariti disi mendimet , per rrezikun iminent , qe e priste nga fshehja e Eriches .

Gjeti menyren dhe u lidh me Kavalotin sportist , qe vinte nga familja ortake me Sinet e Korces . Per te shuar mallin , me Kavalotet ortake , ftoi te vinte ne Vjene , ne pallatin , Sina , djalin e miqve , Kavalote .

Ne asnje rrast , Tregetari Sina , nuk e largonte mendimin si mund te siguronte rujajtjen e Eriches . Brenda pallatit , ne krah te dhomes se miqve , hapi nje dere , duke krijuar nje dhome normale , per jetese , por me dere te maskuar nga jashte . Dera nuk binte fare ne sy , kur kaloje , neper koridor dhe aq me pak nga miqte , qe mund te bujshin , ne familjen e madhe . Dera hapej vetem nga brenda dhe brenda saj , do te ishte vetem Ericha , qe plaku Sine e donte sa dhe vajzen e tij , Zanen .

Punet kishin marre per mbare , sepse Filip Kavalati , kishte cuar telegram se do te vinte , per vizite ne pallatin e Sineve , ne Vjene . Ishin gezime te medha , qe i largonin plakut , mendimet e tmerreshme te pandemise antisemite hitleriane . I largohejj disi mendimi nga hekurat e policise , nga kontrollet e shtepise , nga Ericha , qe e poarfytyronte te shoqeruar me SSet , ecte duke qare dhe mbante koken pas , per t’u dhene lamtumiren bamiresve te medhej . Plaku e pat thene disa here , se nuk do te jetonte asnje minute , pasi Ericha te perfundonte ne duart e hekurta te SS –ve speciale , furnizusit e krematurimeve , me njerez te pa fajshem te kesaj toke .

Filip Kavaloti , me kamijonin e tij “Fiat “ , u nis per ne Vjene , me nje gezim te pa treguar ne zemer dhe ne gjithe qenien e tij . Do te takonte ortaket tradicionale te familjes . Do te rikujtonte para ardhesit tregetare Kavaloti , qe nuk jetonin fizikisht , por jetonin ne zemren e Filipit aq dhe ne zemren e ortakut Gjergj Sina , qe gjithsesi zhvillonte traditen tregetare , ne Vjenen , qe per te dy familet tregetare ishte dhe mbeti atdheu i dyte i pa tjetersuar .

Filipi parkoi kamjonin , diku afer pallatit te Sineve dhe brofi ne dere te sallonit , ku Gjegj Sina clodhesh dhe mendonte , per gjithcka te kaluar dhe per te care kete mynxyre , qe i kanosej Europes , botes dhe tregetise se tij familjare , qe e kishte vene me gjak dhe me djerse . U perqafuan disa here dhqiptarisht me Filipin . Po bisedonin , per sportin , kur ne dere u duk djali i Gjergj Sines , Karlo Sina , mjeku I famshem neurokirug i Vjenes . Afersisht Ishin moshatare me Filipin dhe kishin pasur femijeri te perbashket , por jeta i pati ndare ne profesione , ne venbanime , natyrisht dhe ne menyren e jeteses . Karl ishte martuar dhe kishte femije . Filipi vijonte udhetimin e gjate te beqanirse . Shoqeria e jetes sporive , eshte aq e ngushte , tregoi Filipi , sa besohet qe nje shoqerim e tille , mund te farketohet , vetem ne lufte

Sotir Andoni

Filipin e vune per te fjetur ne dhomen e miqve te vecante . Te tre prisnin me padurim diten , per te biseduar dhe per te argetuar Filipin me kuriozitet e Vjenes , te kultures , te shoqerise dhe si qender te Diaspores shqiptare , me histori te gjate per disa dekada .

Filipi i shtrire , midis atij komoditi te rehatshem , ju largua gjumi . I dukej nje enderr takimi I familjes Sina . Solli nder mend te kaluaren e jetes si pinjoll I nje familje te madhe voskopojare .Erdhi ne nje bote tjeter , krejt te ndryshme nga menyra e jeteses , nga niveli ekonomik . Karakterizohej nga shoqeria e hapur . Nuk i largoonte do t nga syte takimet e ndaries me shoket sporiteste te skuadres “Skenderbeu “ . Ishte shume emocionale , ndarja me Agaraj , qendersulmusi , ishte shoku me i ngushte , por vetem diten e ndaries i tregoi se ishte blere nga klubi i famshen turk dhe do te loste me Fenerbacene e fameshme . Ky lajm i Agarajt , nuk ishte kaq i thjeshte , sepse Filipi , kishte te trasheguar dy dyqane ne Stamboll , dhe i dha shokut te ngushte dokumentin e pronesise , per gjat kohes , qe do te jetonte ne Stamboll .

Duke perjetuar keto enderra , u hap dera e pa dukshme dhe u cfaq engjelli Erricha . Ne menyren me miqesore i tregoi cila ishte dhe si mbrohej nga familja e miqve te perbashket . Ishin tre famile te bashkuara nga interesat tregetare dhe po nga keto interesa te ndaheshin ne tre pika te ndryshme te Europes te perfshire nga ethet e luftes hitleriane . Filipit , kujtimet , per te kaluaren ju eklipsuan . Filloi te mendoi , per fatkeqesine , qe e priste , kete engjell , ne se do te binte ne dore te te SS-ve . Mbrojtia e saj konsiderohej e brishte , perballe uraganit antisemit hitlerian .

Rrjeti i spiunazhit hitlerian punonte pa pushim . Ne nje prej diteve , ne pallatin e Sineve , ja behu skuadra e SS –ve , qe ekzekutonte vendimet e arestimit te izdraeliteve . Komandanti i skuadres ishte nje oficer i rekurtuar ne Vjene . Nen urdherijn e komandit u krye kontrolli rutine dhe komandanti dha urdher , te largohej skuadra e SS-ve . Komandanti vjenez , falnderoi Dr. Karlon , per nje operación te rrezikut te larte , qe kishte realizuar , per te shoqen e vjenezit dhe fal , kesaj nderhyrje , cifti u be me femije . U shpreh kjo mirnjohje e jashtzakonshme dhe premtoi se femijen do ta njohi me femijet Sina , per te kaluar keto situata te renda jetesore , per te gjitha moshat e shoqerise vjeneze .

Ne nje nga mengjeset e atyre diteve , Gjergji dhe Karli i spjeguan mikut te dashur , Filip , strehimin klandestimn te Eriches dhe pamundesine , per ta derguar ne Itali , ku e priste nje famile tjeter mike , qe mundet te komunikonte me familjen biollogjike te Erriches .

Filipi , si njeri i zgjidhjeve te shpejta praktike , hodhi mendimin , qe vajza mund te udhetonte me kamjonin e tij . I vetmi ndryshim ishte se do te ndryshonte intinerari i levizjes , qe do te kryente Filipi , per ne Atdhe . Keshtu u vendos . Ericha dhe Filipi , do te udhetonin , per ne Itali . Aty do te ndalej Ericha dhe Filipi do te vijonte udhen tokesore , per ne Korcen e dashur te skuadres se futbollit , qe ishin njerzit e familjes se madhe te Filip Kavaliotit , ketij sportisti multilateral , te njohur , ne rajon dhe me gjere . Arriten mire ne Venecia.

Fatkeqesite ndjekin njera tjetren . Kryetari mik I familes izdrailete te Eriches , ne Venecia , kishte vdekur . Askush nuk e njifte Erichen , qe ishte rritur ne Vjene . Hidherimi ishte i shumeanshem . Erricha mbetej e ekspozuar , nga perndjekja hitleriane . Vete Filipi mbetej ne Italine e pa njohur . Famila e Sinjeve do te merrte nje plage te rende , kur te mesonte kete ngjarje , qe ishte e perafert me ekspozimin ndaj SS-ve .

Aty , ne kamjonin e Filipit , dy te rinjte i dhane fjalen e beses dhe u martuan , nje ortodoks , me nje vajze izraleite , qe te dy fete nuk do ta pranonin , ne kushte normale . Dasma u krye nga miqte dhe te afertit , ne Korcen e kultures , te tregetisedhe te solidaritetit njerezor . Nusja Eriche shkelqeu me fustanin e bardhe dhe stolite me te cilat ishte mbuluar .

Dasma u be madheshtore , simbas zakonit shqiptar . Fustani i bardhe , buka e dasmes , kenget karakteristike . Kumbari I dasmes , dihej se do te ishte Agaraj , miku per koke I Filipit .

Kjo dasme ishte nje sfide , per te harruar jeten klandistene te Eriches , ne Vjenen e pushtuar nga Hitleri .Dukej se fitoi jetea mbi vdekjen dhe torturen .

Lufta boterore mbaroi . Per pak kohe , Korca ndryshoi me shpejtesine e c’do parafytyrimi. U vendos nje pushtet , qe njifej ne Rusi , ne Jugosllavi e gjetke. Pushteti i ri kishte nevoje te nguteshme , per para dhe pasuri . Filluan arestimet dhe sukrestimet e pasurive te tregetareve korcare dhe kudo ne Shqiperi . Shteti krijoi nje rrjet te dendur spiunazhi , te ngjashem me ate hitlerian , per ndjekjen e izdraeliteve.

Syte u drejtuan nga nusja e ardhur nga Vjena, sic ndodhi me c’do tregetar , ne Korce dhe ne Shqiperi . Dihej , qe ishte dere e pasur , nga ku kish ardhur , por dhe ku jetonte , te Kavallotet , ish tregetare me ze . Arrestimet ishin standart . Pergjoheshin nga spiune vullnetare dhe me pushtet . Me ket linje u arrestua Filip Kavalioti , per agjitacion e propagande . Familja e Filipit pat ndihmuar luften . Filipi kishte luftuar ne rreshtat partizane , por nevoja e shtetit per para , i cvleresonte te tera keto fakte .

Pas nje hetusije antinjerezore , Filipi u denua 10 vjet burg politik.Autori i noveles , na i ka spjeguar me hollesi praktiken hetuse , per te arritur te burgimi politik . Ai trup atleti , u tret nga torturat e paraburgimit . Burgu polititik ! I akuzuari mund te kishte vrare nje e me shume njerez .Mund te kishte vjedhur 2 e me shume magazina . Keto ishin me pak ose nuk quheshin fare , perpara akuzes fikse “Agjitacion e propagande “, qe vazhdonin , me “Armik i popullit “ . Keto tortura i provoi ne trup Filip Kavaloti , nga disa hetuse , qe ne vend te zemres , kishin nje macok .

Autori i noveles , permend disa hetus dhe spiune, por njerin e jep me emrin e vertete , quhej Skender Toshkezi . Te tjeret jane emra te letrarizuar.

E tmerrshme eshte lufta me arme , me topa , mitrolza , por e temerrshme ihte lufta ne gjueti te izrailiteve dhe baraz me te lufta , per cpronesimet e tregetareve dhe qe lidhej me kampin e punes se detyruar te Vlocishtit , qe ngjasonte si vellezer siameze , me Golashin stalinist , ne mos me keq .

Ne kete kamp te punes se detyruar te burgosurit punonin ne uje dhe lluce . I vetmi mjet pune ishte lopata . sforcimi fizik i kalonte parashikimet e puntorit me rezistent . Pervec veshtiresive te punes , u shtohej pickimi nga ushunjezat , qe nuk shqiteshin , pa u ngopur me gjak njeriu . Kjo pune e tmerrshme , qe vetem pune nuk mund te quhej ,e dobesuan shume trupin herkuljan te Filipit . Ai moralisht mbahej mire . Me Erichen shkembenin mesazhe me sinjalet Mors , qe kur nuk kishin leter i adoptonin me penj te qepjes , pike , vize etj . Filipi , qe kishte pare rrjetin e spiunazhit hitlerian , e dallonte fare mire spiunazhin monist . Ishin te ngjashem , nga menyra perfekte e funkasionimit .

E porosiste Eriken , qe te mos fliste , per pakenaqesite dhe per pasurite , qe trashegonte . Ne kete vazhde te kujdesit , e porositi te mos i besonte askujt . Informatori ndodhet kudo , si dhe ne Vjenen e kohes , kur jetonte atje . Bota ishte e mbeshtjelle me rjeten e zeze te spinazhit .

Ericha , me nje grua kontrabandiste , mundi te kalonte neper liqenin e Shkodres , me nje gomone . Vijuan kerkesat e saj , per familjen biollogjike , qe u muar vesh se kishte perfunduar ne kampet e cfarrosjes .

Filipi vijonte te torturohej , nen peshen e kerkeses te floronjve te familjes , sado , qe masat u burgut , u lehtesuan disi , kampi i punes se detyruar mbeti po ai . Mbasi i plotesoi vitet e burgut , u dha vendimi i lirimit , por evaziv . Filipi dolli ne teren te hapur dhe midids te tjereve , takoi mikun Agaraj . U cmallen. Agaraj i tha se pasuria e dyqaneve te tij ne Stamboll , ishte shumfishuar . Me ato te ardhura u pasurua dhe vete Agaraj . E siguroi Filipin , per te arthmen ekonomike te tij dhe Filipi i dha nje porosi : Te takonte Erichen dhe ti , mundesonte adoptimin e nje femijve nga te motrave te tij , qe jetonin ne Stamboll.

Mbas shume peripecipish , Agaraj mundi ta takonte Erichen , bashke me motren e tij dhe femijen e mitur , Gjergj , qe mori adoptimin ligjor nga Ericha . Filipi , mundi te vizitoi Korcen dhe Voskopojen , ku ishte rritur , por ju largua syrit publik . Me sa duket pati nje tejlodhje nervore , flinte ne pyje dhe ne kisha. U kthye Agaraj dhe kerkoi takimin e domosdoshem me Filipin , per t’i thene se porosia ishte plotesuar . Ata kishin nje djale te adoptuar dhe jeta do fillonte nga fillimi . Kerkesa u be masive , ne pyje dhe ne Kisha . Ne kishen e fameshme te Voskopojes u gjet trupi pa jet i Filip Kavalotit.

Zgjidhja , qe i ka dhene autori eshte tragjike , por e tille ishte ajo jete ku ligjin e bente spiunlleku i ngjitur ne pushtet . Novela e Andonit , pershkruan me vertetesi jeten plot vuajtje te izrailiteve dhe pasanikeve te pjeses lindore te regjimit . Kampi i puneve te detyrar i Vlocishtit , kam pasur dieni se ishte me i tmerreshmi i gjithe te tjerreve , ne Shqiperi .

Keneta e Maliqit , ndryshe nga te tjerat , qe komunikonin , me detin , kjo komunikonte me lumin . Zbatusi i projektit , ish i burgosuri Inxh . Abdul Sharra , u var ne litar , gjoja , per sabotim . Te ashtuquajturat , “Vepra te socializmit “ , jane lare me gjak me shume se me djersen e popullit shqiptar te martirizuar . Eshte shume i vonuar monumenti i Inxh. Sharres , ne qytetin e Maliqit , aty ku I moren jeten hienat e stalinizmit te eger .

Novela e mjeshtrit , Andoni , nuk eshte thjesht nje vlere e cmuar letrare , por evokon ndjenjen humane te popullit shqiptar , qe sakrifikoim edhe veten , per te shpetuar sa me shume izrailite , nga cmenduria kostante e Hitlerit . Te dy kombet jemi te vonuar , persa kohe kjo novele , nuk do te jete e perkthyer ne ebraishte .

Illo Foto, NY- Mars 2021

63 views1 comment