Fjala e Lirë: Kur kujtohet Aleks Buda

Fjala e Lirë: Kur kujtohet Aleks Buda

7 shtatori është një datë e veçantë për Elbasanin. Më 7 shtator 1910 lindi Aleks Buda. Qyteti që i dha atij dritën e parë nuk do ta mbante gjatë vetëm si bir të vetin. Buda do të largohej prej Elbasanit për të hyrë në një hapësirë shumë më të gjerë: atë të historisë, albanologjisë, kulturës dhe mendimit shkencor shqiptar. Por, ndoshta, Elbasani mbeti gjithmonë në një cep të atij formimi, siç mbeten qytetet e fëmijërisë te njerëzit që më vonë bëhen pjesë e historisë. Për Aleks Budën është shkruar shumë. Është shkruar për historianin, akademikun, studiuesin e Mesjetës, për njeriun që mori pjesë në ndërtimin e historiografisë shqiptare të shekullit XX. Është folur për punën e tij në “Historinë e Shqipërisë”, për studimet mbi Skënderbeun, për Rilindjen Kombëtare, për etnogjenezën e shqiptarëve, për publicistikën dhe për kontributin në institucionet e para të konsoliduara të shkencës shqiptare.

Por një njeri nuk matet vetëm me librat që shkruan. Ndonjëherë matet edhe me njerëzit që nuk i la të humbnin. Këtu kujtesa e Aleks Budës merr një tjetër ngjyrë. Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria hyri në një periudhë ku biografia mund të bëhej më e rëndësishme se aftësia, ku një emër i vendosur në vendin e gabuar mund të mbyllte një derë pune, një laborator, një bibliotekë, një jetë të tërë profesionale. Shkenca nuk ecte gjithmonë vetëm mbi terrenin e dijes; shpesh duhej të kalonte edhe përmes filtrave të politikës. Në këtë klimë del emri i Hasan Cekës. Arkeologu që do të bëhej një nga themeluesit e arkeologjisë shqiptare kishte një problem biografik në sytë e regjimit të ri. Emri i tij ishte shfaqur në regjencën kuislinge dhe, për këtë arsye, ekzistonte rreziku real që ai të përfundonte në burg ose të ndëshkohej rëndë. Kjo nuk është thjesht një çështje biografike; është një prej atyre nyjeve ku historia njerëzore dhe historia politike takohen në një pikë të vetme. Dhe aty, sipas dëshmisë së transmetuar nga familja e Aleks Budës, ndërhyri Buda. Ai propozoi që Hasan Ceka dhe Skënder Anamali të angazhoheshin si specialistë në fushat e tyre dhe të merrnin pjesë në punën që lidhej me ngritjen e institucioneve të dijes dhe muzeologjisë shqiptare. Në këtë mënyrë, njerëzit që mund të ishin vënë në shënjestër të përndjekjes u kthyen në njerëz të nevojshëm për shtetin dhe shkencën.

Kjo është pjesa e Aleks Budës që nuk gjendet lehtë në titujt e librave. Dhe ndoshta është ndër më njerëzoret, sepse një historian që ruan vetëm dokumentet e së kaluarës është studiues. Një historian që kupton se edhe e ardhmja e një njeriu mund të varet nga një fjalë e tij, bëhet diçka tjetër. Hasan Ceka nuk u bë thjesht një emër i shpëtuar nga një listë. Ai vazhdoi punën. Dhe puna e tij u bë pjesë e asaj arkeologjie shqiptare që më vonë do të lidhej me emrat e Selim Islamit, Skënder Anamalit, Frano Prendit e studiuesve të tjerë. Institucionet shqiptare të arkeologjisë dhe historisë do të ndërtoheshin pikërisht nga një brez që, pavarësisht kufizimeve të kohës, kërkonte të vendoste mbi tryezë dëshmi për lashtësinë dhe vazhdimësinë historike të vendit.

Edhe vetë dokumentet e kohës e vendosin Aleks Budën pranë këtij brezi. Ai ishte ndër emrat e lidhur me “Historinë e Shqipërisë”, vëllimi i parë i së cilës doli më 1959 dhe ku figurojnë, krahas tij, Frano Prendi, Hasan Ceka, Injac Zamputi, Kristo Frashëri, Selim Islami, Skënder Anamali dhe studiues të tjerë.

Më vonë, Buda do të merrte përsipër edhe detyra të tjera të mëdha të kulturës shqiptare. Ai ishte pjesë qendrore e projektit të “Historisë së Shqipërisë”, ndërsa emri i tij lidhet edhe me drejtimin shkencor të veprave enciklopedike dhe me studime të shumta mbi historinë mesjetare, Rilindjen Kombëtare dhe figurën e Skënderbeut.

Në vitin 1962, kur u botua në Tiranë “Rrethimi i Shkodrës” i Marin Barletit, përkthyer nga Henrik Lacaj, Buda shkroi një hyrje të gjerë prej 18 faqesh. Nuk ishte një rast i izoluar. Ishte pjesë e përpjekjes për t'i kthyer burimet e vjetra në objekte të reja të studimit shqiptar.

Por sot, kur përmendet Aleks Buda, ndoshta duhet të bëjmë një pauzë përtej bibliografisë.

Duhet të kujtojmë edhe njeriun.

Njeriun që jetoi në një kohë kur fjala e një intelektuali mund të kishte pasoja. Njeriun që e kuptoi se një specialist nuk mund të gjykohej vetëm nga dosja e tij politike. Dhe, nëse dëshmia për Hasan Cekën është e saktë, njeriun që përdori peshën e emrit të vet për të krijuar një hapësirë ku një tjetër të mund të vazhdonte të punonte.

Kjo e bën 7 shtatorin më shumë se një përvjetor lindjeje. E bën një ditë kujtese, sepse Elbasani nuk i dha Shqipërisë vetëm poetë, shkrimtarë, gjuhëtarë e njerëz të kulturës. I dha edhe njerëz që ndërtuan mënyrën se si vendi do të lexonte të kaluarën e vet. Aleks Buda ishte njëri prej tyre, dhe ndoshta trashëgimia më e bukur e një studiuesi nuk është vetëm ajo që shkruhet në fund të një libri. Është ajo që mbetet gjallë pasi libri mbyllet. Ndonjëherë edhe një jetë e shpëtuar nga heshtja. Pikërisht aty, në atë hapësirë të padukshme mes historisë dhe njeriut, Aleks Buda vazhdon të kujtohet, më 7 shtator, në Elbasan, dhe përtej tij.