Fejzulla Berisha: Tri nivelet e subjektivitetit ndërkombëtar të Republikës së Kosovës

Fejzulla Berisha: Tri nivelet e subjektivitetit ndërkombëtar të Republikës së Kosovës në dritën e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore

Qasje teorike, juridike dhe diplomatike

Shkruan:Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

Një nga zhvillimet më të rëndësishme të së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore është transformimi i konceptit tradicional të subjektivitetit ndërkombëtar. Nëse në të drejtën klasike subjektiviteti konsiderohej një kategori pothuajse absolute dhe e lidhur ngushtë me njohjen universale dhe anëtarësimin në Organizatën e Kombeve të Bashkuara, e drejta ndërkombëtare e shekullit XXI ka evoluar drejt një qasjeje më fleksibile, funksionale dhe pluraliste.

Doktrina moderne, jurisprudenca ndërkombëtare dhe praktika diplomatike dëshmojnë se subjektiviteti ndërkombëtar nuk paraqet më një status “gjithçka ose asgjë”, por një proces gradual dhe të diferencuar të pjesëmarrjes në rendin juridik ndërkombëtar.

Në këtë kontekst, pozita e Republikës së Kosovës përbën një nga rastet më karakteristike të së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore dhe mund të shpjegohet përmes tri niveleve të subjektivitetit:Subjektiviteti de facto;Subjektiviteti i pjesshëm de jure;Subjektiviteti i plotë universal.

I. Evolucioni i konceptit të subjektivitetit ndërkombëtar në të drejtën bashkëkohore

Në të drejtën klasike, vetëm shtetet sovrane konsideroheshin subjekte të së drejtës ndërkombëtare.

Megjithatë, pas vitit 1945, me krijimin e Organizatës së Kombeve të Bashkuara, u paraqitën zhvillime të reja:organizatat ndërkombëtare fituan personalitet juridik ndërkombëtar;individi u bë bartës i të drejtave ndërkombëtare përmes sistemit të të drejtave të njeriut;lëvizjet çlirimtare kombëtare u trajtuan si subjekte të kufizuara;entitetet me status të veçantë fituan kapacitete të pjesshme juridike.

Si rezultat, koncepti klasik i subjektivitetit absolut u zëvendësua me konceptin e subjektivitetit funksional dhe të diferencuar.

Sipas Ian Brownlie:“Subjektiviteti juridik ndërkombëtar nuk është një kategori uniforme, por një shkallë e ndryshme pjesëmarrjeje në rendin juridik ndërkombëtar.”

Rosalyn Higgins thekson:“Pyetja nuk është kush është subjekt i së drejtës ndërkombëtare, por çfarë të drejtash-detyrimesh (kompetencash) posedon një entitet i caktuar.”

Kjo qasje përfaqëson themelin teorik mbi të cilin mund të shpjegohet edhe pozita juridike e Republikës së Kosovës.

II. Kalimi nga teoria klasike drejt teorisë funksionale të subjektivitetit

Në të drejtën klasike dominonin dy teori:

1. Teoria konstitutive

Sipas kësaj teorie, shteti bëhet subjekt i së drejtës ndërkombëtare vetëm pasi të njihet nga shtetet e tjera.Kjo teori është mbështetur nga:Oppenheim;Lauterpacht;Anzilotti.

Megjithatë, në të drejtën bashkëkohore kjo teori nuk konsiderohet më e mjaftueshme.

Po të zbatohej në mënyrë absolute, atëherë ekzistenca e një shteti do të varej nga vullneti politik i shteteve të tjera, gjë që do të binte ndesh me parimin e barazisë sovrane.

2. Teoria deklarative

Sipas kësaj teorie:Shteti ekziston në momentin kur plotëson kushtet e përcaktuara në Konventën e Montevideos (1933).Kjo teori është përkrahur nga:Hans Kelsen;Georg Jellinek;Ian Brownlie.

Megjithatë, edhe teoria deklarative nuk shpjegon plotësisht realitetin bashkëkohor.

3. Teoria funksionale bashkëkohore

Doktrina moderne ka zhvilluar teorinë funksionale të subjektivitetit.

Sipas saj:subjektiviteti ndërkombëtar është i ndryshueshëm, relativ dhe i shkallëzuar.

Ai varet nga:kapaciteti traktator;pjesëmarrja në organizata ndërkombëtare;marrëdhëniet diplomatike;njohjet ndërkombëtare;ushtrimi efektiv i sovranitetit.Prandaj, subjektiviteti nuk është një kategori binare, por një proces progresiv.

III. Subjektiviteti de facto në të drejtën bashkëkohore

Në të drejtën moderne, ekzistenca efektive e shtetit ka rëndësi themelore.Konventa e Montevideos nuk është zëvendësuar nga asnjë instrument tjetër universal.Prandaj, katër elementet e saj mbeten kriteret themelore të shtetësisë.

Republika e Kosovës disponon:Popullsi të përhershme;Territor të përcaktuar;Qeveri efektive;Kapacitet për të hyrë në marrëdhënie me shtetet e tjera.

Kjo do të thotë se, sipas standardeve të së drejtës bashkëkohore, Kosova gëzon subjektivitet të plotë de facto.

IV. Kontributi i jurisprudencës ndërkombëtare

Një moment kyç për zhvillimin e konceptit modern të subjektivitetit ishte vendimi i vitit 1949 në çështjen:“Reparation for Injuries Suffered in the Service of the United Nations”nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë.Gjykata deklaroi:“Subjektet e së drejtës ndërkombëtare nuk janë domosdoshmërisht identike për sa i përket natyrës dhe shkallës së të drejtave të tyre.”Ky formulim revolucionar rrëzoi konceptin klasik të subjektivitetit absolut.

Ai krijoi bazën për konceptin modern të subjektivitetit të diferencuar.

V. Subjektiviteti i pjesshëm de jure si kategori e së drejtës bashkëkohore

Në praktikën moderne ekzistojnë shumë shtete dhe entitete që ushtrojnë subjektivitet të pjesshëm.Shembuj të tillë janë:Taivani;Palestina;Selia e Shenjtë.Këto subjekte:lidhin marrëveshje ndërkombëtare;marrin pjesë në organizata ndërkombëtare;mbajnë marrëdhënie diplomatike;ushtrojnë përgjegjësi ndërkombëtare.Pikërisht në këtë kategori vendoset edhe Republika e Kosovës.

VI. Nga universaliteti drejt pluralizmit juridik ndërkombëtar

Në të drejtën klasike anëtarësimi në OKB konsiderohej pothuajse sinonim i shtetësisë.E drejta bashkëkohore ka treguar se kjo qasje nuk është e qëndrueshme.

Zvicra:Zvicra u bë anëtare e OKB-së vetëm në vitin 2002.

Megjithatë, askush nuk e vinte në dyshim shtetësinë e saj.

Dy Koretë:Koreja e Jugut dhe Koreja e Veriut u pranuan në OKB vetëm në vitin 1991.

Dy Gjermanitë:Republika Federale e Gjermanisë dhe Gjermania Lindore ekzistonin si shtete shumë kohë përpara anëtarësimit në OKB.

Kjo praktikë ka prodhuar një parim të ri:OKB-ja nuk krijon shtetet; ajo i pranon ato.

VII. Koncepti i subjektivitetit ndërkombëtar të diferencuar

Në doktrinën më moderne është zhvilluar koncepti i:“Differentiated International Legal Personality”ose“Graduated International Personality”.Sipas kësaj teorie:subjektiviteti ndërkombëtar nuk fitohet menjëherë dhe në mënyrë uniforme, por kalon nëpër faza të ndryshme të konsolidimit.Kjo teori mbështetet nga:James Crawford;Malcolm Shaw;Antonio Cassese;Rosalyn Higgins;Ian Brownlie.

Prandaj, Republika e Kosovës nuk mund të vlerësohet sipas kritereve të shekullit XIX, por sipas standardeve të shekullit XXI.

VIII. Kosova si shembulli më tipik i subjektivitetit progresiv

Në dritën e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore, Republika e Kosovës paraqet:një shtet me subjektivitet të konsoliduar de facto;një shtet me subjektivitet të avancuar de jure;një subjekt në proces të universalizimit të plotë.Kjo pozitë përputhet me evolucionin modern të së drejtës ndërkombëtare.

E drejta ndërkombëtare bashkëkohore është larguar nga formalizmi klasik dhe ka kaluar drejt një sistemi më fleksibil, funksional dhe pluralist.

Në këtë rend të ri juridik ndërkombëtar, subjektiviteti nuk paraqet më një kategori absolute, por një proces dinamik të pjesëmarrjes në jetën juridike ndërkombëtare.

Prandaj, nga perspektiva e doktrinës moderne, jurisprudencës së Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dhe praktikës diplomatike bashkëkohore, Republika e Kosovës paraqet një shembull paradigmatik të subjektivitetit ndërkombëtar të diferencuar dhe progresiv, ku ekzistenca shtetërore është juridikisht e konsoliduar, ndërsa universalizimi i plotë i subjektivitetit juridik mbetet pjesë e zhvillimit të mëtejshëm të marrëdhënieve ndërkombëtare.

Ky është një nga shembujt më karakteristikë të transformimit të së drejtës ndërkombëtare nga modeli klasik vestfalian drejt rendit juridik pluralist të shekullit XXI.