Fejzulla BERISHA: Rëndësia e 22 Korrikut në të Drejtën Ndërkombëtare

Opinioni Këshillues i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 Korrikut 2010 – Një Pikë Kthese në Historinë Juridike të Kosovës

(Rikonceptimi i shtetësisë, sovranitetit dhe subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës në dritën e së drejtës ndërkombëtare dhe jurisprudencës së GJND-së.)

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Rëndësia e 22 Korrikut në të Drejtën Ndërkombëtare

Data 22 korrik 2010 përfaqëson një moment historik në zhvillimin e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore, pasi Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë (GJND), si organi kryesor gjyqësor i Kombeve të Bashkuara, shpalli opinionin e saj këshillues mbi përputhshmërinë e Deklaratës së Pavarësisë së Republikës së Kosovës të datës 17 shkurt 2008 me normat dhe parimet e së drejtës ndërkombëtare.

Ky opinion përbën një nga aktet më të rëndësishme juridike të fillimit të shekullit XXI, sepse trajtoi një çështje themelore të rendit ndërkombëtar: raportin ndërmjet sovranitetit shtetëror, integritetit territorial, vetëvendosjes së popujve dhe krijimit të subjekteve të reja shtetërore.

Rëndësia e tij nuk qëndron vetëm në interpretimin e një çështjeje konkrete, por edhe në ndikimin që pati mbi mënyrën se si kuptohet procesi i shtetformimit në kushtet e krizave të thella politike, kushtetuese dhe humanitare.

Për herë të parë, një organ gjyqësor universal i sistemit të Kombeve të Bashkuara shqyrtoi në mënyrë të drejtpërdrejtë nëse një deklaratë pavarësie e shpallur në një territor nën administrim ndërkombëtar ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare.

Shpërbërja e Jugosllavisë dhe kriza kushtetuese e Kosovës

Procesi i shpërbërjes së ish-Federatës Socialiste të Jugosllavisë në fillim të viteve 1990 krijoi një vakuum të thellë juridik dhe politik në rajonin e Ballkanit. Ky proces ndryshoi strukturën e mëparshme federale dhe solli në sipërfaqe çështje të pazgjidhura mbi statusin politik, juridik dhe kushtetues të njësive federale dhe të krahinave autonome.

Kosova, e cila sipas Kushtetutës së vitit 1974 kishte një pozitë të avancuar autonome brenda sistemit federativ jugosllav, u përball me ndryshime të thella pas vitit 1989, kur autonomia e saj kushtetuese u reduktua në mënyrë të njëanshme nga autoritetet e Serbisë.

Kjo ndërhyrje në rendin kushtetues të Kosovës krijoi një krizë të rëndë politike dhe juridike, duke cenuar mekanizmat e vetëqeverisjes dhe përfaqësimit institucional të popullsisë së Kosovës.

Në analizën e së drejtës ndërkombëtare, kjo periudhë paraqet një përplasje ndërmjet parimit klasik të sovranitetit territorial dhe zhvillimit të konceptit modern të vetëvendosjes së popujve.

Konflikti i viteve 1998–1999 dhe ndërhyrja e komunitetit ndërkombëtar

Përshkallëzimi i konfliktit në Kosovë gjatë viteve 1998–1999 e transformoi çështjen e Kosovës nga një problem i brendshëm politik në një çështje të rendit ndërkombëtar.

Shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut, kriza humanitare dhe rreziku i destabilizimit rajonal krijuan reagimin e komunitetit ndërkombëtar dhe angazhimin e strukturave euro-atlantike.

Ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999, e pasuar nga Marrëveshja Teknike-Ushtarake e Kumanovës, solli tërheqjen e forcave serbe nga Kosova dhe krijoi kushtet për një administrim të ri ndërkombëtar.

Ky zhvillim shënoi një kthesë historike, sepse çështja e Kosovës kaloi nga një konflikt i brendshëm në një çështje të menaxhuar nga mekanizmat kryesorë të sigurisë ndërkombëtare.

Rezoluta 1244 (1999) e Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe administrimi ndërkombëtar

Me miratimin e Rezolutës 1244 (1999), Këshilli i Sigurimit i Kombeve të Bashkuara vendosi një regjim të veçantë juridik ndërkombëtar për Kosovën.

Rezoluta krijoi një administrim të përkohshëm ndërkombëtar përmes Misionit të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) dhe vendosi praninë ndërkombëtare të sigurisë përmes KFOR-it.

Ky dokument ndërkombëtar kishte dy funksione themelore: së pari, garantimin e paqes dhe sigurisë; së dyti, krijimin e kushteve për zhvillimin e institucioneve demokratike dhe përcaktimin e statusit të ardhshëm politik të Kosovës.

Megjithatë, Rezoluta 1244 nuk përcaktoi një zgjidhje përfundimtare të statusit të Kosovës dhe nuk vendosi një rezultat të detyrueshëm përfundimtar mbi të ardhmen e saj politike.

Pikërisht kjo hapësirë juridike do të bëhej një nga çështjet kryesore të shqyrtimit nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë në vitin 2010.

Deklarata e Pavarësisë së 17 Shkurtit 2008, procedura para GJND-së dhe analiza juridike e Opinionit të 22 Korrikut 2010 – 

Deklarata e Pavarësisë së Republikës së Kosovës e datës 17 shkurt 2008 përfaqëson aktin kulmor të një procesi të gjatë historik, juridik dhe diplomatik, i cili u zhvillua përmes disa fazave të rëndësishme: transformimit kushtetues, konfliktit të armatosur, ndërhyrjes ndërkombëtare, administrimit të Kombeve të Bashkuara dhe ndërtimit institucional.

Ky akt nuk mund të analizohet si një deklaratë e izoluar politike, por si rezultat i një realiteti të ri juridik dhe politik të krijuar pas vitit 1999.

Pavarësia e Kosovës u shpall mbi bazën e argumentit se procesi i negociatave për statusin përfundimtar kishte dështuar dhe se një zgjidhje e qëndrueshme kërkonte krijimin e një rendi të ri politik të bazuar në demokraci, mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe sundimin e ligjit.

Deklarata e Pavarësisë shprehte vullnetin politik të institucioneve përfaqësuese të Kosovës për krijimin e një shteti të pavarur dhe demokratik, të angazhuar për respektimin e standardeve ndërkombëtare dhe për bashkëpunim me komunitetin ndërkombëtar.

Pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës, çështja u paraqit para sistemit të Kombeve të Bashkuara përmes iniciativës së Republikës së Serbisë.

Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, përmes Rezolutës 63/3 të vitit 2008, i kërkoi Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë një opinion këshillues mbi pyetjen:

“A është në përputhje me të drejtën ndërkombëtare shpallja e njëanshme e pavarësisë nga institucionet e përkohshme të vetëqeverisjes së Kosovës?”

Ky proces para GJND-së kishte rëndësi të veçantë, sepse Gjykata nuk duhej të vendoste mbi çështjen e njohjes së Kosovës si shtet, por vetëm mbi ligjshmërinë e aktit të shpalljes së pavarësisë sipas normave të së drejtës ndërkombëtare.

Kjo dallim juridik ishte themelor: Gjykata nuk krijoi shtetin e Kosovës dhe as nuk vendosi detyrim për njohjen e tij, por analizoi nëse shpallja e pavarësisë ishte në kundërshtim me ndonjë rregull ekzistues të së drejtës ndërkombëtare.

Opinioni Këshillues i GJND-së i 22 Korrikut 2010: Analiza juridike dhe rëndësia ndërkombëtare

Opinioni Këshillues i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i datës 22 korrik 2010 përbën një moment të rëndësishëm në zhvillimin e jurisprudencës ndërkombëtare mbi vetëvendosjen dhe krijimin e shteteve të reja.

Gjykata analizoi nëse Deklarata e Pavarësisë së Kosovës kishte shkelur ndonjë normë të së drejtës ndërkombëtare, duke shqyrtuar parimet themelore të Kartës së Kombeve të Bashkuara, Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit dhe praktikën ndërkombëtare.

Mungesa e një ndalimi të përgjithshëm ndaj deklaratave të pavarësisë

Një nga përfundimet më të rëndësishme të GJND-së ishte se e drejta ndërkombëtare e përgjithshme nuk përmban një ndalim të përgjithshëm për shpalljen e deklaratave të pavarësisë.

Gjykata konstatoi se shumë deklarata pavarësie kanë ekzistuar gjatë historisë moderne dhe se vetë akti i shpalljes së pavarësisë nuk përbën automatikisht shkelje të së drejtës ndërkombëtare.

Ky interpretim përbën një zhvillim të rëndësishëm juridik, sepse konfirmon se ndryshimet politike dhe territoriale duhet të analizohen në bazë të rrethanave konkrete historike dhe juridike.

 Interpretimi i Rezolutës 1244, doktrina “sui generis”, sovraniteti i Republikës së Kosovës, njohja ndërkombëtare 

Një nga çështjet kryesore të shqyrtimit nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë ishte marrëdhënia ndërmjet Deklaratës së Pavarësisë së Kosovës dhe Rezolutës 1244 (1999) të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara.

Gjykata vlerësoi se Rezoluta 1244 krijoi një regjim të përkohshëm administrimi ndërkombëtar dhe vendosi një kornizë politike për procesin e përcaktimit të statusit të ardhshëm të Kosovës, por ajo nuk përmbante një dispozitë që ndalonte në mënyrë të drejtpërdrejtë shpalljen e pavarësisë.

Ky interpretim juridik ishte me rëndësi të veçantë, sepse konfirmoi se administrimi ndërkombëtar nuk nënkuptonte ruajtjen e përhershme të një statusi të papërcaktuar politik.

Gjykata theksoi se Rezoluta 1244 duhet të kuptohej në tërësinë e saj dhe në kontekstin historik në të cilin ishte miratuar, duke marrë parasysh zhvillimet e mëvonshme politike dhe institucionale.

Doktrina “Sui Generis” dhe karakteri i veçantë i rastit të Kosovës

Rasti i Kosovës është trajtuar në diplomacinë ndërkombëtare si një rast sui generis, pra si një situatë me karakteristika të veçanta historike, juridike dhe politike që nuk mund të krahasohen në mënyrë automatike me raste të tjera.

Veçantia e Kosovës buron nga kombinimi i disa faktorëve të rëndësishëm:shpërbërja e rendit kushtetues jugosllav dhe kriza e statusit politik të Kosovës;konflikti i armatosur dhe kriza humanitare e viteve 1998–1999;ndërhyrja ndërkombëtare dhe administrimi i drejtpërdrejtë nga Organizata e Kombeve të Bashkuara;ndërtimi i institucioneve demokratike nën mbikëqyrjen ndërkombëtare;dhe dështimi i procesit negociator për një zgjidhje të pranueshme ndërmjet palëve.

Prandaj, pavarësia e Kosovës duhet të kuptohet si rezultat i një procesi unik historik dhe juridik, e jo si një formulë automatike që mund të zbatohet në çdo situatë tjetër ndërkombëtare.

Sovraniteti i Republikës së Kosovës në dritën e së drejtës ndërkombëtare

Sovraniteti i Republikës së Kosovës paraqet një proces të vazhdueshëm të konsolidimit juridik, institucional dhe diplomatik.

Në kuptimin modern të së drejtës ndërkombëtare, sovraniteti nuk kufizohet vetëm në kontrollin territorial, por përfshin edhe aftësinë e një shteti për të ndërtuar institucione funksionale, për të garantuar të drejtat e qytetarëve dhe për të marrë përgjegjësi në marrëdhëniet ndërkombëtare.

1. Sovraniteti i brendshëm

Sovraniteti i brendshëm i Republikës së Kosovës shprehet përmes funksionimit të institucioneve kushtetuese, legjislative, ekzekutive dhe gjyqësore.

Pas shpalljes së pavarësisë, Kosova ndërtoi një rend kushtetues të bazuar në parimet e demokracisë, ndarjes së pushteteve, mbrojtjes së të drejtave dhe lirive themelore dhe sundimit të ligjit.

Ky proces institucional është një element themelor për legjitimitetin e një shteti në sistemin ndërkombëtar bashkëkohor.

2. Sovraniteti i jashtëm dhe subjektiviteti ndërkombëtar

Sovraniteti i jashtëm lidhet me aftësinë e Republikës së Kosovës për të vepruar si subjekt i pavarur në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Opinioni i GJND-së i vitit 2010 nuk vendosi për njohjen e Kosovës si shtet, por ai krijoi një bazë të fuqishme juridike për argumentin se krijimi i saj nuk ishte në kundërshtim me të drejtën ndërkombëtare.

Ky konstatim ndikoi në procesin e njohjeve ndërkombëtare dhe në afirmimin e pozitës së Kosovës në sistemin ndërkombëtar.

Perspektiva e integrimit ndërkombëtar të Republikës së Kosovës

Konsolidimi i plotë i sovranitetit shtetëror lidhet me integrimin e Kosovës në organizatat dhe strukturat kryesore ndërkombëtare.

Anëtarësimi në Organizatën e Kombeve të Bashkuara mbetet një objektiv strategjik për afirmimin universal të subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës.

Integrimi euro-atlantik dhe evropian përfaqëson një proces të rëndësishëm për forcimin e sigurisë, demokracisë, zhvillimit ekonomik dhe sundimit të ligjit.

Për këtë arsye, konsolidimi i shtetësisë kërkon jo vetëm njohje ndërkombëtare, por edhe ndërtim të vazhdueshëm institucional dhe diplomaci aktive.

22 Korriku 2010 si trashëgimi juridike dhe diplomatike

Opinioni Këshillues i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i datës 22 korrik 2010 mbetet një nga momentet më të rëndësishme në zhvillimin e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore.

Ai konfirmoi se e drejta ndërkombëtare nuk përmban një ndalim të përgjithshëm ndaj deklaratave të pavarësisë dhe se proceset e shtetformimit duhet të analizohen duke marrë parasysh rrethanat konkrete historike, juridike dhe politike.

Republika e Kosovës përfaqëson një rast të veçantë të transformimit nga një territor nën administrim ndërkombëtar në një subjekt shtetëror me institucione demokratike dhe aspirata për integrim të plotë në rendin ndërkombëtar.

Në këtë kuptim, 22 korriku 2010 mbetet një datë me rëndësi të veçantë juridike dhe diplomatike, jo vetëm për historinë e Kosovës, por edhe për zhvillimin e së drejtës ndërkombëtare mbi vetëvendosjen, sovranitetin dhe krijimin e shteteve të reja në shekullin XXI.