Fejzulla BERISHA: RREZIKU I KOMPETENCËS SË SIMULUAR

KUR AUTORITETI FLET PA DIJE: RREZIKU I KOMPETENCËS SË SIMULUAR

Kur njeriu që nuk di bindet se di, ndërsa institucioni i jep atij të drejtën të vendosë, padija nuk mbetet më personale — ajo bëhet çështje publike

Nga Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Ka diçka thellësisht shqetësuese në jetën publike kur një person që mban një funksion shtetëror ose publik paraqitet me sigurinë e atij që di gjithçka, ndërkohë që në të vërtetë nuk e zotëron çështjen për të cilën flet. Të mos dish është njerëzore. Të kërkosh sqarim, këshillë ose ekspertizë është shenjë përgjegjësie. Por të mos dish dhe, megjithatë, të simulosh se di, sidomos kur ke në dorë autoritet publik, është një dukuri që mund të marrë përmasa shumë më të rënda.

Në jetën private, një njeri mund të gabojë pa shkaktuar pasoja të mëdha për të tjerët. Në jetën publike, situata ndryshon rrënjësisht. Një ministër, deputet, gjyqtar, zyrtar i lartë, drejtues institucioni apo bartës tjetër i pushtetit nuk flet vetëm në emrin e vet. Ai perceptohet si përfaqësues i institucionit që drejton. Fjalët e tij mund të ndikojnë në vendimmarrje, në opinionin publik, në besimin qytetar dhe në vetë funksionimin e shtetit.

Prandaj, kur padija mbështetet mbi autoritetin e funksionit, ajo nuk është më vetëm padije individuale. Ajo mund të shndërrohet në problem institucional.

Problemi nuk është të mos dish, por të pretendosh se di

Një nga dallimet më të rëndësishme në jetën publike është dallimi ndërmjet mungesës së dijes dhe simulimit të dijes.

Askush nuk mund të dijë gjithçka. As profesori, as juristi, as politikani, as administratori, as diplomati, as gazetari. Një person serioz e pranon këtë kufizim. Ai thotë: “Nuk e di; duhet ta verifikoj.” Ose: “Për këtë çështje duhet të konsultohem me ekspertët.”

Kjo nuk e dobëson autoritetin. Përkundrazi, e forcon atë.

Autoriteti i vërtetë nuk buron nga pretendimi se di gjithçka, por nga aftësia për të dalluar çfarë di, çfarë nuk di dhe çfarë duhet të mësojë para se të marrë një vendim.

Problemi fillon kur ndodh e kundërta. Personi nuk e njeh çështjen, por flet sikur e njeh. Nuk e ka lexuar normën juridike, por interpreton ligjin me siguri absolute. Nuk e njeh historinë e një problemi, por jep gjykime përfundimtare. Nuk ka njohuri profesionale, por zhvillon qëndrime kategorike. Dhe, më shqetësuesja, nuk e pranon mundësinë se mund të jetë gabim.

Këtu lind fenomeni i simulimit të kompetencës.

Në pamje të parë, ai mund të krijojë përshtypjen e një personi të sigurt dhe të vendosur. Por siguria në të folur nuk është domosdoshmërisht shenjë e dijes. Një person mund të flasë me shumë siguri dhe të jetë krejtësisht i gabuar.

Kur autoriteti institucional përdoret për të mbuluar mungesën e kompetencës

Një rrezik i veçantë paraqitet kur personi që simulon dijen ka autoritet publik.

Pozita institucionale i jep fjalës së tij një peshë që nuk do ta kishte një qytetar i zakonshëm. Prandaj, një deklaratë e gabuar e një qytetari është një gjë, ndërsa një deklaratë e gabuar e një zyrtari që merr vendime është diçka krejt tjetër.

Në një shtet demokratik, funksioni publik nuk është dekor. Ai është përgjegjësi.

Kush merr autoritet nga shteti duhet të jetë i vetëdijshëm se autoriteti i tij shoqërohet me detyrimin për kompetencë, përgjegjshmëri, integritet dhe verifikim të fakteve.

Nuk mjafton të kesh një post për të qenë i aftë për çdo çështje.

Një zyrtar mund të jetë kompetent në një fushë dhe krejtësisht i papërgatitur në një tjetër. Kjo është normale. Ajo që nuk është normale është që ai të mos e pranojë këtë dhe të përpiqet ta kompensojë mungesën e dijes me tonin e autoritetit.

Kjo krijon një situatë paradoksale: sa më i madh autoriteti formal i personit, aq më të mëdha mund të jenë pasojat e padijes së tij kur ajo maskohet si kompetencë.

Tragjikomedia e autoritetit që nuk e kupton se është ekspozuar

Ekziston edhe një aspekt tjetër, pothuajse tragjikomik.

Personi që simulon dijen shpesh mendon se po i bind të tjerët. Ai mendon se mënyra e sigurt e të folurit, përdorimi i termave të mëdhenj dhe pozita që mban do t’i japin atij pamjen e kompetencës.

Por shumë shpesh ndodh e kundërta.

Ai mendon se po dëshmon se di; ndërsa të tjerët e kuptojnë se nuk di.

Ky është momenti kur autoriteti fillon të humbasë besueshmërinë.

Publiku mund të mos e kundërshtojë menjëherë. Mund të heshtë. Mund të mos dëshirojë konflikt. Mund të mos ketë mundësi ta kundërshtojë. Por heshtja e publikut nuk do të thotë domosdoshmërisht pajtim.

Në shoqëritë moderne, informacioni qarkullon shpejt. Një deklaratë e pasaktë mund të verifikohet. Një interpretim i gabuar mund të krahasohet me ligjin. Një pretendim historik mund të përballohet me dokumentet. Një deklaratë politike mund të analizohet nga ekspertët.

Prandaj, autoriteti nuk mund ta zëvendësojë dijen për një kohë të gjatë.

Mund ta shtyjë momentin e përballjes me të vërtetën, por nuk mund ta eliminojë atë.

Kompetenca nuk matet me volumin e zërit

Në diskursin publik ekziston një keqkuptim i rrezikshëm: se personi më i sigurt në të folur është domosdoshmërisht personi më kompetent.

Nuk është kështu.

Dija nuk matet me volumin e zërit, me arrogancën e deklaratës apo me shpejtësinë e përgjigjes. Ajo matet me argumentin, faktin, burimin, arsyetimin dhe aftësinë për të dalluar të vërtetën nga opinioni.

Në veçanti, në çështjet juridike dhe kushtetuese, nuk mjafton të thuash: “Ligji thotë kështu.” Duhet të tregosh se cili ligj, cili nen, cili parim, cili standard dhe cili interpretim juridik e mbështet atë qëndrim.

Në diplomaci nuk mjafton retorika. Duhet njohur e drejta ndërkombëtare.

Në administratë nuk mjafton urdhri. Duhet respektuar ligji.

Në politikë nuk mjafton deklarata. Duhet përgjegjësi për pasojat e saj.

Në akademi nuk mjafton titulli. Duhet dije.

Prandaj, titulli nuk është kompetencë, posti nuk është dije dhe autoriteti nuk është argument.

Dija kërkon edhe modestinë për të thënë: “Nuk e di”

Një nga shenjat më të qarta të kulturës institucionale është aftësia për të pranuar kufijtë e dijes.

Një zyrtar që thotë “nuk kam informacion të mjaftueshëm, do ta verifikoj” është më i besueshëm se ai që jep menjëherë një përgjigje të gabuar vetëm për të mos u dukur i paditur.

Kjo është një çështje jo vetëm e etikës personale, por edhe e kulturës së administrimit të shtetit.

Në institucionet serioze, askush nuk pritet të dijë gjithçka. Përkundrazi, funksionon një sistem këshillimi, ekspertize, verifikimi dhe përgjegjësie kolektive.

Por kur drejtuesi i institucionit e sheh konsultimin si dobësi, atëherë lind një problem serioz.

Ai mund të rrethohet nga njerëz që nuk guxojnë ta kundërshtojnë. Kështu krijohet një rreth i mbyllur i vetëbesimit të rremë, ku drejtuesi dëgjon vetëm atë që dëshiron të dëgjojë.

Në këtë pikë, padija individuale mund të kthehet në padije institucionale.

Kur mungesa e dijes prodhon vendime të gabuara

Pasoja më e rëndë e këtij fenomeni nuk është se një zyrtar duket keq në televizion apo në një konferencë.

Pasoja e vërtetë është kur padija ndikon në vendimmarrje.

Një vendim i gabuar administrativ mund të dëmtojë qytetarin. Një interpretim i gabuar juridik mund të cenojë të drejtat. Një deklaratë e papërgjegjshme diplomatike mund të dëmtojë interesat e shtetit. Një analizë e gabuar ekonomike mund të çojë në politika të gabuara. Një vlerësim i papërgatitur i sigurisë mund të krijojë pasoja shumë më të rënda.

Prandaj, shoqëria nuk duhet ta shohë simulimin e dijes si një ves të padëmshëm personal.

Kur personi që nuk di ka autoritet të vendosë, problemi nuk është më se ai nuk di. Problemi është se ai vendos sikur di.

Ky është kufiri ku padija shndërrohet në rrezik publik.

Demokracia kërkon autoritete që mund të kontrollohen

Një demokraci funksionale nuk ndërtohet mbi besimin e verbër te personat që mbajnë poste. Ajo ndërtohet mbi institucione, ligj, transparencë, kontroll dhe përgjegjësi.

Autoriteti publik duhet të jetë gjithmonë i kontrollueshëm.

Kjo nënkupton që qytetarët, mediat, akademia, opozita, institucionet e drejtësisë dhe shoqëria civile duhet të kenë mundësi të pyesin:

Çfarë po thotë ky zyrtar?Mbi cilat fakte mbështetet?Cili është burimi?Cila është baza ligjore?A është konsultuar ekspertiza?A mund të verifikohet ajo që po pretendohet?

Këto nuk janë pyetje armiqësore ndaj autoritetit. Përkundrazi, janë mekanizma të domosdoshëm për ta mbrojtur autoritetin publik nga keqpërdorimi.

Sepse në demokraci autoriteti nuk është imun ndaj kritikës.

Përkundrazi, sa më i lartë autoriteti, aq më e madhe duhet të jetë përgjegjësia për të argumentuar dhe për t’u llogaridhënë.

Media ka një rol të veçantë

Në këtë kontekst, media serioze ka një përgjegjësi të veçantë.

Gazetaria nuk duhet të jetë vetëm përcjellëse e deklaratave të zyrtarëve. Ajo duhet të jetë edhe verifikuese e tyre.

Nëse një autoritet publik deklaron diçka, gazetari nuk duhet të mjaftohet me pyetjen: “Çfarë tha?” Duhet të shtojë pyetjen themelore: “A është e vërtetë ajo që tha?”

Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një kohë kur rrjetet sociale kanë krijuar një hapësirë ku opinioni shpesh paraqitet si fakt, ndërsa siguria në të folur ngatërrohet me ekspertizën.

Publiku ka nevojë për një media që ndan faktin nga opinioni, dijen nga pretendimi dhe kompetencën nga simulimi i kompetencës.

Një shoqëri që nuk e bën këtë rrezikon të krijojë një realitet ku ai që flet më fort perceptohet si ai që di më shumë.

Dhe kjo është e rrezikshme.

Një shoqëri serioze duhet të shpërblejë dijen, jo simulimin

Çdo shtet ka nevojë për njerëz të aftë në institucionet e tij. Por nuk mjafton të emërohen njerëz me tituj dhe funksione. Duhet krijuar një kulturë ku kompetenca vlerësohet dhe padija nuk maskohet.

Nuk duhet të jetë turp të thuash: “Nuk e di.”

Turp është të japësh një përgjigje që nuk e di vetëm për të ruajtur një imazh të rremë.

Nuk është dobësi të kërkosh këshillën e ekspertit.

Dobësi është të refuzosh ekspertizën vetëm sepse ke frikë se ajo do të tregojë se nuk e njeh çështjen.

Nuk është humbje autoriteti të korrigjosh një gabim.

Humbje autoriteti është të vazhdosh ta mbrosh një gabim pasi faktet e kanë rrëzuar atë.

Përfundim: më mirë një “nuk e di” i ndershëm se një “e di” i rremë

Në fund të fundit, problemi i një shoqërie nuk janë njerëzit që nuk dinë gjithçka. Një shoqëri e shëndoshë e pranon se dija është e kufizuar dhe se askush nuk është i pagabueshëm.

Problemi fillon kur mungesa e dijes maskohet me arrogancën e autoritetit.

Personi publik që nuk di dhe e pranon këtë, mund të mësojë.

Personi publik që nuk di dhe kërkon ekspertizë, mund të korrigjohet.

Por personi publik që nuk di, nuk e pranon se nuk di dhe merr vendime sikur di, është shumë më i rrezikshëm.

Sepse ai nuk e përdor vetëm padijen e vet. Ai e përdor edhe autoritetin që i është besuar.

Prandaj, duhet ta themi qartë:

Nuk ka asgjë të turpshme të mos dish. E turpshme është të pretendosh se di atë që nuk e di. Por kur këtë e bën një person me autoritet publik, çështja nuk është më thjesht morale apo intelektuale — ajo bëhet çështje e përgjegjësisë shtetërore.

Një shtet serioz nuk ka nevojë për njerëz që simulojnë se dinë. Ka nevojë për njerëz që dinë, për njerëz që pranojnë kur nuk dinë dhe, mbi të gjitha, për institucione që nuk lejojnë që padija e një individi të shndërrohet në vendimmarrje publike.

Sepse autoriteti pa dije është vetëm pushtet i veshur me siguri; ndërsa autoriteti i mbështetur në dije, përgjegjësi dhe integritet është themeli i një institucioni të besueshëm.

Dhe këtu qëndron dallimi ndërmjet një zyrtari që vetëm mban një post dhe një autoriteti që e meriton postin.