Fejzulla BERISHA: KOSOVA NUK DUHET TË HYJË NË ASNJË TUNEL PA DALJE

KOSOVA NUK DUHET TË HYJË NË ASNJË TUNEL PA DALJE: NJOHJA DE JURE DHE ULËSJA NË OKB JANË GARANCIA E VETME

Një analizë nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare, marrëdhënieve ndërkombëtare, së drejtës evropiane dhe së drejtës kushtetuese

Nga:Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Në historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare ekzistojnë momente vendimtare kur shtetet përballen me zgjedhje që përcaktojnë jo vetëm të tashmen, por edhe fatin e tyre për brezat që do të vijnë. Republika e Kosovës ndodhet pikërisht në një moment të tillë historik. Dialogu me Serbinë nuk është thjesht një proces teknik apo diplomatik për normalizimin e marrëdhënieve ndërmjet dy vendeve. Ai është një proces që prek drejtpërdrejt themelet e shtetësisë së Kosovës, pozitën e saj në rendin ndërkombëtar, sigurinë kombëtare, integritetin territorial dhe perspektivën e saj afatgjatë si shtet sovran dhe i barabartë në bashkësinë ndërkombëtare.

Për këtë arsye, Kosova duhet të jetë jashtëzakonisht e kujdesshme në çdo hap që ndërmerr në këtë proces. Çdo marrëveshje e ardhshme duhet të bazohet mbi parime të qarta dhe të panegociueshme: njohjen faktike dhe juridike të Republikës së Kosovës nga Serbia, respektimin e sovranitetit dhe integritetit territorial të saj, si dhe garanci konkrete dhe të zbatueshme për anëtarësimin e Kosovës në Organizatën e Kombeve të Bashkuara.

Sovraniteti nuk është objekt negociatash

Në teorinë moderne të shtetit dhe në të drejtën ndërkombëtare, sovraniteti konsiderohet atributi themelor i ekzistencës shtetërore. Ai nuk mund të jetë objekt pazari politik, sepse vetë ekzistenca e shtetit mbështetet mbi të.

Karta e Kombeve të Bashkuara e vendos parimin e barazisë sovrane të shteteve si një nga shtyllat themelore të rendit juridik ndërkombëtar. Sipas këtij parimi, çdo shtet gëzon të drejta dhe detyrime të barabarta pavarësisht madhësisë, fuqisë ekonomike apo potencialit ushtarak.

Prandaj, çdo marrëveshje që do të impononte detyrime shtesë mbi Kosovën pa njohjen reciproke të shtetësisë së saj do të krijonte një marrëdhënie juridikisht të pabarabartë dhe politikisht të paqëndrueshme. Një situatë e tillë do të binte ndesh jo vetëm me frymën e së drejtës ndërkombëtare, por edhe me vetë parimin e vetëvendosjes së popujve, mbi të cilin u ndërtua procesi i pavarësisë së Kosovës.

Përvoja historike e diplomacisë botërore

Historia e diplomacisë ndërkombëtare tregon qartë se paqja afatgjatë është ndërtuar mbi bazën e njohjes së realiteteve politike dhe juridike, jo mbi mohimin e tyre.

Gjermania Perëndimore dhe Gjermania Lindore

Marrëveshja Themelore e vitit 1972 ndërmjet dy Gjermanive konsiderohet një nga sukseset më të mëdha diplomatike të periudhës së Luftës së Ftohtë.

Pavarësisht rivalitetit ideologjik, të dy shtetet pranuan realitetin e ekzistencës së njëra-tjetrës. Ky akt nuk nënkuptonte heqjen dorë nga qëllimet politike afatgjata, por krijonte bazën juridike për bashkëjetesë paqësore dhe bashkëpunim ndërkombëtar.

Vetëm pas këtij pranimi u hap rruga për pranimin e tyre në Organizatën e Kombeve të Bashkuara dhe për integrimin më të gjerë ndërkombëtar.

Republika Çeke dhe Republika Sllovake

Shpërbërja paqësore e Çekosllovakisë në vitin 1993 mbetet një model i rrallë i suksesit diplomatik.

Të dy shtetet njohën menjëherë njëra-tjetrën, vendosën marrëdhënie diplomatike dhe bashkëpunuan në organizatat ndërkombëtare. Si rezultat, ato arritën të integrohen shpejt në Bashkimin Evropian dhe në strukturat euroatlantike.

Eritrea dhe Etiopia

Konflikti shumëvjeçar ndërmjet Eritresë dhe Etiopisë përfundoi vetëm kur të dyja palët pranuan ekzistencën e ndërsjellë dhe paprekshmërinë e kufijve shtetërorë.

Mësimi që del nga ky rast është i qartë: pa pranimin e realitetit shtetëror të palës tjetër nuk mund të ketë paqe të qëndrueshme.

Dy Koretë

Edhe pse ende nuk ekziston njohje e plotë reciproke, Republika e Koresë dhe Republika Popullore Demokratike e Koresë janë pranuar si subjekte të veçanta në Organizatën e Kombeve të Bashkuara që nga viti 1991.

Ky rast dëshmon se bashkësia ndërkombëtare e konsideron njohjen e realitetit politik si kusht themelor për stabilitetin rajonal.

Pse njohja de facto nuk mjafton

Në debatet politike shpesh përmendet koncepti i njohjes de facto. Megjithatë, për Kosovën kjo nuk është e mjaftueshme.

Njohja de facto nënkupton pranimin praktik të ekzistencës së një shteti, por pa efekte të plota juridike.

Njohja de jure, përkundrazi, përfaqëson pranimin formal dhe juridik të shtetit si subjekt i barabartë i së drejtës ndërkombëtare.

Përvoja ndërkombëtare dëshmon se pa njohje de jure mbeten të hapura mundësitë për kontestime të vazhdueshme, bllokime diplomatike dhe pengesa në organizatat ndërkombëtare.

Prandaj, Kosova nuk duhet të kënaqet me formula të paqarta diplomatike apo me zgjidhje gjysmake që mund të interpretohen në mënyra të ndryshme nga palët.

Organizata e Kombeve të Bashkuara – vula përfundimtare e subjektivitetit ndërkombëtar

Anëtarësimi në Organizatën e Kombeve të Bashkuara nuk është vetëm një çështje prestigji diplomatik.

Ai përfaqëson konfirmimin më të lartë juridik të subjektivitetit ndërkombëtar të një shteti.

Pa ulësen në Organizatën e Kombeve të Bashkuara, Kosova vazhdon të përballet me kufizime në pjesëmarrjen e saj të plotë në mekanizmat globalë të sigurisë, zhvillimit ekonomik, drejtësisë ndërkombëtare dhe diplomacisë shumëpalëshe.

Për këtë arsye, çdo marrëveshje e ardhshme duhet të përmbajë garanci të qarta, të shkruara dhe ndërkombëtarisht të verifikueshme se Serbia jo vetëm që nuk do ta pengojë, por do ta mbështesë anëtarësimin e Kosovës në Organizatën e Kombeve të Bashkuara.

Dimensioni kushtetues i çështjes

Nga këndvështrimi i së drejtës kushtetuese, institucionet e Kosovës kanë detyrimin të mbrojnë rendin kushtetues, sovranitetin dhe integritetin territorial të shtetit.

Çdo marrëveshje që do të cenonte këto parime do të përballej me sfida serioze kushtetuese dhe politike.

Prandaj, dialogu nuk mund të zhvillohet jashtë kornizës së Kushtetutës së Republikës së Kosovës dhe jashtë vullnetit të qytetarëve të saj.

Bashkimi Evropian dhe standardi i njohjes reciproke

Historia e integrimit evropian dëshmon se marrëdhëniet e mira fqinjësore dhe respekti reciprok për sovranitetin janë kushte themelore për stabilitetin kontinental.

Asnjë model i suksesshëm evropian nuk është ndërtuar mbi mohimin e ekzistencës së një shteti fqinj.

Prandaj, një normalizim i vërtetë ndërmjet Kosovës dhe Serbisë nuk mund të ndërtohet mbi formula të përkohshme, por mbi njohjen e plotë dhe të pakthyeshme të realitetit shtetëror të Kosovës.

Kosova nuk duhet të hyjë në asnjë marrëveshje që prodhon detyrime të reja pa marrë në këmbim njohjen faktike dhe juridike nga Serbia dhe garanci të qarta për anëtarësim në Organizatën e Kombeve të Bashkuara.

Historia e marrëdhënieve ndërkombëtare tregon se paqja e qëndrueshme ndërtohet mbi barazinë, njohjen reciproke dhe respektimin e sovranitetit të shteteve.

Çdo zgjidhje që shmang këto parime rrezikon të krijojë paqartësi të reja, tensione të reja dhe konflikte të reja për brezat e ardhshëm.

Pikërisht për këtë arsye, Kosova duhet të mbetet e palëkundur në mbrojtjen e interesave të saj shtetërore dhe kombëtare. Dialogu duhet të jetë instrument i konsolidimit të shtetit të Kosovës, jo mekanizëm i relativizimit të shtetësisë së saj. Vetëm njohja e plotë nga Serbia dhe ulësja e garantuar në Organizatën e Kombeve të Bashkuara mund të përbëjnë themelin e një paqeje të drejtë, të qëndrueshme dhe historikisht të pranueshme për Republikën e Kosovës.