Fejzulla Berisha: KOSOVA – NGA EMANCIPIMI ARSIMOR NË SHTETNDËRTIM

KOSOVA – NGA EMANCIPIMI ARSIMOR NË SHTETNDËRTIM: RRUGËTIMI HISTORIK NGA VITI 1970 DERI NË DITËT E SOTME

(𝑹𝒐𝒍𝒊 𝒊 𝒅𝒊𝒋𝒆𝒔, 𝒊𝒏𝒔𝒕𝒊𝒕𝒖𝒄𝒊𝒐𝒏𝒆𝒗𝒆 𝒅𝒉𝒆 𝒗𝒆𝒑𝒓𝒊𝒎𝒊𝒕 𝒕ë 𝒈𝒋𝒊𝒕𝒉ë 𝒈𝒋𝒆𝒏𝒆𝒓𝒂𝒕𝒂𝒗𝒆 𝒏ë 𝒑𝒓𝒐𝒄𝒆𝒔𝒊𝒏 𝒉𝒊𝒔𝒕𝒐𝒓𝒊𝒌 𝒕ë 𝒍𝒊𝒓𝒊𝒔ë, 𝒑𝒂𝒗𝒂𝒓ë𝒔𝒊𝒔ë 𝒅𝒉𝒆 𝒌𝒐𝒏𝒔𝒐𝒍𝒊𝒅𝒊𝒎𝒊𝒕 𝒕ë 𝑹𝒆𝒑𝒖𝒃𝒍𝒊𝒌ë𝒔 𝒔ë 𝑲𝒐𝒔𝒐𝒗ë𝒔)

Shkruan:Prof.Dr.Fejzulla BERISHA

Historia e Kosovës nga viti 1970 deri në ditët e sotme paraqet një rrugëtim të gjatë dhe kompleks, në të cilin ndërthuren zhvillimi i arsimit, ngritja e institucioneve, përpjekjet politike, rezistenca qytetare, lufta për liri dhe procesi i shtetndërtimit. Ky rrugëtim nuk mund të kuptohet vetëm përmes ngjarjeve politike, sepse në themel të tij qëndron zhvillimi i dijes, formimi i kuadrove profesionale dhe krijimi i një vetëdijeje institucionale.

Çdo periudhë historike e Kosovës ka lënë gjurmën e saj në ndërtimin e shoqërisë së sotme. Nga themelimi i Universitetit të Prishtinës në vitin 1970, deri te krijimi i Republikës së Kosovës si shtet i pavarur, ekziston një vazhdimësi e përpjekjeve të brezave të ndryshëm për zhvillim, dinjitet dhe përgjegjësi shoqërore.

Mirënjohja ndaj atyre që kontribuuan në këtë rrugëtim është pjesë e domosdoshme e kujtesës historike. Profesorët, studentët, arsimtarët, intelektualët, veprimtarët politikë, diplomatët, pjesëtarët e forcave të sigurisë dhe qytetarët e zakonshëm kanë dhënë kontribut në etapa të ndryshme të historisë së Kosovës.

Universiteti i Prishtinës 1970 – themeli i dijes dhe institucioneve

Themelimi i Universitetit të Prishtinës në vitin 1970 ishte një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë moderne të Kosovës. Ai shënoi një kthesë të madhe në zhvillimin arsimor dhe kulturor, duke krijuar mundësi për formimin e kuadrove shqiptare në fusha të ndryshme shkencore dhe profesionale.

Universiteti i Prishtinës nuk ishte vetëm një institucion arsimor. Ai u bë një qendër e zhvillimit intelektual, shkencor dhe kulturor. Përmes fakulteteve të tij u formuan juristë, ekonomistë, mjekë, inxhinierë, profesorë dhe specialistë të shumë fushave, të cilët më vonë luajtën rol të rëndësishëm në jetën institucionale të Kosovës.

Roli i Universitetit ishte edhe më i gjerë se funksioni akademik. Ai krijoi një brez të ri intelektualësh që kontribuuan në ruajtjen e identitetit kulturor, në zhvillimin e mendimit kritik dhe në përgatitjen e shoqërisë për sfidat historike që do të pasonin.

Kushtetuta e vitit 1974 – zhvillimi institucional i Kosovës

Kushtetuta e vitit 1974 paraqiti një etapë të rëndësishme në historinë juridike dhe institucionale të Kosovës. Ajo i dha Kosovës kompetenca më të gjera në administrim, arsim, kulturë dhe organizim institucional, duke krijuar një përvojë të rëndësishme në funksionimin e institucioneve.

Kjo periudhë ndikoi në forcimin e administratës vendore dhe në krijimin e një kulture institucionale. Kuadrot e formuara në Universitetin e Prishtinës u bënë pjesë e rëndësishme e këtij zhvillimi.

Megjithatë, krahas përparimeve institucionale, Kosova vazhdoi të përballej me sfida ekonomike dhe politike, të cilat më vonë do të shndërroheshin në çështje të rëndësishme të zhvillimeve historike të viteve tetëdhjetë dhe nëntëdhjetë.

Demonstratat e vitit 1981 – kërkesa për barazi dhe dinjitet

Viti 1981 shënoi një kthesë të rëndësishme në historinë politike dhe shoqërore të Kosovës. Demonstratat që filluan nga studentët e Universitetit të Prishtinës u shndërruan në një ngjarje me ndikim të madh, e cila pasqyroi pakënaqësitë e grumbulluara dhe kërkesat për një pozitë më të barabartë të Kosovës.

Universiteti i Prishtinës, i cili ishte krijuar si qendër e dijes dhe zhvillimit akademik, u bë edhe një hapësirë ku u shprehën shqetësimet dhe kërkesat e një brezi të ri të arsimuar. Studentët dhe intelektualët e kohës luajtën rol të rëndësishëm në artikulimin e çështjeve shoqërore dhe politike.

Ngjarjet e vitit 1981 sollën pasoja të mëdha politike. U ndërmorën masa represive ndaj pjesëmarrësve dhe pati trysni mbi jetën publike e akademike. Megjithatë, kjo periudhë mbeti një moment i rëndësishëm në zhvillimin e vetëdijes politike të shoqërisë kosovare.

Vitet 1989–1990 – ndryshimi i rendit kushtetues dhe rezistenca institucionale

Fundi i viteve tetëdhjetë solli një përkeqësim të pozitës kushtetuese të Kosovës. Me ndryshimet kushtetuese të vitit 1989, autonomia e Kosovës u kufizua ndjeshëm, duke ndryshuar balancën institucionale të krijuar gjatë periudhës së mëparshme.

Përballë kësaj situate, shoqëria kosovare u orientua drejt ruajtjes së institucioneve të saj përmes formave të reja të organizimit politik dhe shoqëror. Një rol të veçantë pati ruajtja e arsimit dhe e institucioneve kulturore.

Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut 1990 përbënte një hap të rëndësishëm në vazhdimësinë juridike dhe politike të Kosovës. Ajo shprehu aspiratën për një rend demokratik dhe për afirmimin e vullnetit politik të qytetarëve.

Pas këtij akti, miratimi i Kushtetutës së Kaçanikut më 7 shtator 1990 shënoi një tjetër moment të rëndësishëm në historinë kushtetuese të Kosovës. Ky dokument synonte të krijonte bazat e një organizimi demokratik dhe properendimor.

Referendumi i vitit 1991 dhe ruajtja e arsimit

Referendumi i vitit 1991 ishte një shprehje e vullnetit politik të qytetarëve të Kosovës për të përcaktuar të ardhmen e tyre. Ai paraqiti vazhdimësinë e përpjekjeve për një zgjidhje demokratike dhe institucionale.

Vitet nëntëdhjetë ishin një periudhë e vështirë për Kosovën. Shumë institucione publike u dobësuan ose u mbyllën për shqiptarët e Kosovës, por shoqëria krijoi forma alternative të organizimit për të ruajtur funksionet themelore.

Arsimi në gjuhën shqipe ishte një nga shtyllat kryesore të kësaj rezistence. Mësuesit, profesorët, studentët dhe familjet shqiptare treguan një përkushtim të jashtëzakonshëm për vazhdimin e procesit arsimor.

Ruajtja e shkollimit dhe e Universitetit të Prishtinës në rrethana të vështira dëshmoi se dija ishte konsideruar si një faktor themelor i mbijetesës shoqërore dhe i përgatitjes për të ardhmen.

Lufta e Kosovës 1998–1999 – kapitull vendimtar historik

Lufta e Kosovës e viteve 1998–1999 ishte një nga periudhat më të rëndësishme dhe më tragjike të historisë së saj moderne. Konflikti solli pasoja të rënda humanitare, zhvendosje të popullsisë dhe shkatërrime të mëdha.

Kriza në Kosovë tërhoqi vëmendjen e bashkësisë ndërkombëtare dhe çoi në ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999. Pas përfundimit të luftës dhe tërheqjes së forcave serbe, Kosova hyri në një fazë të re historike.

Ndërhyrja ndërkombëtare krijoi mundësinë për rindërtimin e institucioneve, kthimin e të zhvendosurve dhe vendosjen e një administrimi të përkohshëm ndërkombëtar.

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së – faza e re e rindërtimit dhe institucioneve

Tahir S. Berisha

Pas përfundimit të luftës në vitin 1999, Kosova hyri në një periudhë të re historike të administrimit ndërkombëtar. Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara krijoi bazën juridike ndërkombëtare për vendosjen e një pranie civile dhe të sigurisë në Kosovë.

Përmes Misionit të Administratës së Përkohshme të Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK), u krijuan mekanizma të rinj për administrimin publik, drejtësinë, organizimin zgjedhor dhe zhvillimin e institucioneve demokratike.

Kjo periudhë ishte një fazë e rëndësishme e përgatitjes së Kosovës për përgjegjësi më të mëdha institucionale. U krijuan strukturat e vetëqeverisjes, u zhvilluan zgjedhjet demokratike dhe u formuan institucionet vendore që më vonë do të merrnin kompetenca të plota.

Ndërtimi institucional pas luftës kërkoi jo vetëm krijimin e ligjeve dhe strukturave administrative, por edhe formimin e një kulture të re politike të bazuar në demokraci, transparencë dhe sundim të ligjit.

Plani i Ahtisaarit dhe procesi drejt statusit përfundimtar

Pas vitit 1999, çështja e statusit përfundimtar të Kosovës u bë një nga çështjet më të rëndësishme të diplomacisë ndërkombëtare. Përpjekjet për gjetjen e një zgjidhjeje politike u zhvilluan përmes negociatave ndërkombëtare.

Procesi i udhëhequr nga i dërguari i posaçëm i Kombeve të Bashkuara, Martti Ahtisaari, rezultoi me një propozim gjithëpërfshirës që trajtonte çështjet e statusit, mbrojtjen e komuniteteve, decentralizimin dhe ndërtimin e institucioneve demokratike.

Edhe pse ky proces nuk u miratua në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, ai luajti rol të rëndësishëm në përgatitjen e bazës politike dhe juridike për zhvillimet e ardhshme.

Pavarësia e Republikës së Kosovës – 17 shkurt 2008

17 shkurti 2008 përbën një nga datat më të rëndësishme në historinë e Kosovës. Në këtë ditë u shpall Pavarësia e Republikës së Kosovës, duke shënuar përmbylljen e një procesi të gjatë historik dhe politik.

Shpallja e Pavarësisë u shoqërua me angazhimin për ndërtimin e një shteti demokratik, ku sundimi i ligjit, të drejtat e njeriut dhe barazia e qytetarëve do të ishin themele të rendit të ri kushtetues.

Kushtetuta e Republikës së Kosovës, e cila hyri në fuqi në vitin 2008, vendosi bazat juridike të shtetit të ri. Ajo përcaktoi organizimin e pushtetit, mbrojtjen e lirive themelore dhe funksionimin e institucioneve demokratike.

Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë 2010

Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dha Opinionin Këshillimor lidhur me shpalljen e pavarësisë së Kosovës. Ky opinion ishte një zhvillim i rëndësishëm në aspektin juridik ndërkombëtar.

Gjykata vlerësoi se deklarata e pavarësisë nuk kishte shkelur të drejtën e përgjithshme ndërkombëtare. Ky qëndrim ndikoi në debatin ndërkombëtar dhe në procesin e afirmimit të mëtejshëm të Kosovës.

Kosova sot – sfidat dhe pritjet për të ardhmen

Republika e Kosovës sot është një shtet me institucione të veta, kushtetutë, parlament, qeveri, sistem juridik, diplomaci dhe struktura të sigurisë. Ajo ka bërë hapa të rëndësishëm në zhvillimin institucional dhe në integrimin ndërkombëtar.

Megjithatë, shtetndërtimi është një proces i vazhdueshëm. Forcimi i sundimit të ligjit, zhvillimi ekonomik, avancimi i arsimit dhe shkencës, si dhe konsolidimi ndërkombëtar mbeten objektiva të rëndësishme.

Kujtesa historike si themel i shtetndërtimit

Rrugëtimi i Kosovës nga viti 1970 deri sot dëshmon se shteti ndërtohet përmes dijes, përkushtimit dhe sakrificës së shumë brezave. Universiteti i Prishtinës, institucionet arsimore, përpjekjet politike, rezistenca qytetare dhe proceset ndërkombëtare janë pjesë e një historie të vetme.

Mirënjohja ndaj të gjithë atyre që kontribuuan në këtë rrugëtim është një përgjegjësi historike. Një shoqëri që njeh të kaluarën e saj është më e aftë të ndërtojë një të ardhme më të sigurt.

Kosova e sotme është rezultat i dijes, vizionit, punës dhe sakrificës së shumë brezave. Detyra e brezave të ardhshëm është ta ruajnë këtë trashëgimi dhe ta zhvillojnë Republikën e Kosovës mbi themelet e demokracisë, drejtësisë dhe përgjegjësisë shtetërore.

𝑷.𝑺. 𝑲𝒖𝒓 𝒇𝒍𝒂𝒔𝒊𝒎 𝒑ë𝒓 𝒆𝒗𝒐𝒍𝒖𝒄𝒊𝒐𝒏𝒊𝒏 𝒆 𝑲𝒐𝒔𝒐𝒗ë𝒔 𝒔𝒊 𝒔𝒉𝒕𝒆𝒕, 𝒏𝒈𝒂 𝒕𝒉𝒆𝒎𝒆𝒍𝒊𝒎𝒊 𝒊 𝑼𝒏𝒊𝒗𝒆𝒓𝒔𝒊𝒕𝒆𝒕𝒊𝒕 𝒕ë 𝑷𝒓𝒊𝒔𝒉𝒕𝒊𝒏ë𝒔 𝒎ë 1970 𝒆 𝒅𝒆𝒓𝒊 𝒕𝒆 𝑹𝒆𝒑𝒖𝒃𝒍𝒊𝒌𝒂 𝒆 𝒔𝒐𝒕𝒎𝒆, 𝒏𝒖𝒌 𝒎𝒖𝒏𝒅 𝒕ë 𝒎𝒐𝒔 𝒌𝒖𝒋𝒕𝒐𝒋 𝒏jë 𝒕𝒉ë𝒏𝒊𝒆 𝒕ë 𝒃𝒂𝒃𝒂𝒊𝒕 𝒕𝒊𝒎, 𝒏𝒅𝒋𝒆𝒔ë pastë-𝑻𝒂𝒉𝒊𝒓 (𝑺) 𝑩𝒆𝒓𝒊𝒔𝒉𝒂 (1920–2008), 𝒏jë 𝒂𝒕𝒅𝒉𝒆𝒕𝒂𝒓 𝒎𝒆 𝒃𝒊𝒏𝒅𝒋𝒆 𝒕ë 𝒑𝒂𝒍ë𝒌𝒖𝒏𝒅𝒖𝒓𝒂 𝒌𝒐𝒎𝒃ë𝒕𝒂𝒓𝒆, 𝒊 𝒄𝒊𝒍𝒊 𝒔𝒉𝒑𝒆𝒔𝒉 𝒕𝒉𝒐𝒔𝒉𝒕𝒆:

“𝑻ë 𝒌𝒓𝒊𝒋𝒐𝒔𝒉 𝒔𝒉𝒕𝒆𝒕 ë𝒔𝒉𝒕ë 𝒏𝒅ë𝒓 𝒑𝒂𝒔𝒖𝒓𝒊𝒕ë 𝒎ë 𝒕ë 𝒎ë𝒅𝒉𝒂 𝒕ë 𝒏jë 𝒌𝒐𝒎𝒃𝒊. 𝑷𝒐𝒓 𝒔𝒉𝒕𝒆𝒕𝒊𝒏 𝒅𝒖𝒉𝒆𝒕 𝒕𝒂 𝒛𝒉𝒗𝒊𝒍𝒍𝒐𝒔𝒉, 𝒕𝒂 𝒎𝒃𝒓𝒐𝒔𝒉 𝒅𝒉𝒆 𝒕𝒂 𝒂𝒗𝒂𝒏𝒄𝒐𝒔𝒉 𝒎𝒆 𝒖𝒓𝒕𝒊 𝒆 𝒅𝒊𝒕𝒖𝒓𝒊. 𝑨𝒊 𝒏𝒖𝒌 𝒏𝒅𝒆𝒓𝒐𝒉𝒆𝒕 𝒎𝒆 𝒊𝒏𝒂𝒕𝒆, 𝒑ë𝒓ç𝒂𝒓𝒋𝒆 𝒆 𝒃𝒂𝒋𝒓𝒂𝒌𝒕𝒂𝒓𝒊𝒛𝒎𝒂.”

Ky mesazh mbetet edhe sot një udhërrëfyes i çmuar për ndërtimin e një shteti demokratik, të fortë dhe të respektuar.