Fatmir Terziu: Kur 'arkivat' flasin…

(Petro Mejdi dhe rikthimi i vitit të madh krijues të Sadik Bejkos)

Paraqitja e Petro Mejdit nuk është thjesht një akt arkivistik. Ajo është një rikthim i kohës në vetëdijen tonë letrare. Në një epokë kur kujtesa shpesh mbështetet mbi rrëfime të pjesshme, ai zgjedh dokumentin; kur legjenda zë vendin e faktit, ai i rikthehet faksimiles; kur harresa bëhet zakon, ai hap dosjet, revistat dhe gazetat e një kohe për të dëshmuar se letërsia shqiptare ka ende shumë të pathëna. Pikërisht ky mision e bën punën e tij një shërbim të rrallë ndaj historisë së kulturës sonë. Natyrisht falenderimi i shkon hulumtuesit Petro Mejdi, i cili prej vitesh ka marrë mbi supe një mision që pak vetë do ta përballonin me kaq përkushtim, të kërkojë në arkiva, biblioteka, koleksione revistash e gazetash, të rindërtojë kronologjinë e vërtetë të krijimtarisë së shkrimtarëve dhe poetëve shqiptarë dhe t'ia kthejë kujtesës kombëtare atë që koha, ideologjia apo neglizhenca kanë tentuar ta mbulojnë.

Në pamje të parë mund të duket një punë e heshtur. Në të vërtetë është një punë monumentale. Sepse historia e letërsisë nuk shkruhet vetëm me libra. Ajo ndërtohet edhe me numra revistash, me gazeta të zverdhura nga koha, me fotografi autorësh, me datat e botimeve, me faksimile që sot kanë vlerën e dokumenteve historike. Çdo faqe që Petro Mejdi nxjerr nga arkivat është një dëshmi që i reziston harresës dhe një gur i ri në ndërtesën e kujtesës sonë kulturore. Një nga këto zbulime të çmuara është rikthimi i vitit krijues 1972 të poetit të madh Sadik Bejko. Një vit që sot lexohet jo vetëm si një kronologji botimesh, por si historia e një talenti që arriti kulmin pikërisht në çastin kur fati po përgatiste goditjen më të rëndë.

Vetë Sadik Bejko e përmbledh atë kohë me një fjali të shkurtër, por therëse: "Sikur ta dija ç'vinte më pas, nxitova." Është një fjali që sot tingëllon si profeci. Në të ka ngut, parandjenjë dhe tragjedi. Sikur poeti ta kishte ndjerë se koha e tij do të mbyllej me forcë, ai shkroi, botoi dhe krijoi me ritmin e një njeriu që kërkon t'i lërë kohës gjithçka përpara se ajo t'i mbyllë derën.

Dhe vërtet, viti 1972 ishte një shpërthim krijues.

Në numrin e parë të revistës "Nëntori", tribunës më prestigjioze të letërsisë shqiptare të kohës, u botuan katër poezi të tij: "Jeta ime ka dalë nga toka", "Dashuri", "Fshesaxhinjtë" dhe "Fushë e vjeshtës". Nuk ishte thjesht një prani në një revistë letrare; ishte shpallja e një zëri poetik që kishte gjetur individualitetin e vet.

Pasoi revista "Ylli", e cila i kushtoi një faqe të plotë me shtatë poezi dhe fotografinë e autorit. Ishte një privilegj editorial që u rezervohej vetëm krijuesve më premtues. Poezitë "Tregimi i një nëne", "Brigjet dhe breznitë", "Qershi e miturisë", "Në fejesën e motrës", "Përkulen gjethet", "Një natë" dhe "Qumësht i bardhë – Qymyr i zi" dëshmojnë një poet që lëviz lirshëm nga intimiteti familjar tek metafora sociale, nga kujtesa tek filozofia e jetës.

Edhe gazeta "Drita", tempulli i kritikës dhe letërsisë së kohës, e botoi dy herë gjatë të njëjtit vit. Në korrik me ciklin "Gurët", "Nuk mund të fle sonte", "Është deti", "Në stacionin e fundit" dhe "Lumi", ndërsa në dhjetor me poezitë "Shokëve të mi", "Ditët Everest të jetës sime", "Të isha afër me ty", "Të pres në stacionin e Tiranës" dhe "Dora e një vajze". Vetëm titulli "Ditët Everest të jetës sime" duket sot si metafora më e saktë e atij viti. Ishte, në të vërtetë, Everesti krijues i poetit.

Kulmi i këtij rrugëtimi ishte libri "Rrënjët", botuar në nëntor 1972 nga Shtëpia Botuese "Naim Frashëri". Një libër që nuk ishte vetëm debutim. Ishte shpallja e një poetike të re, me një gjuhë të pasur metaforike, me një ndjeshmëri të rrallë dhe me një kulturë artistike që do ta shoqëronte Sadik Bejkon gjatë gjithë krijimtarisë së tij.

Po atë vit, poezia e tij doli edhe nga faqja e librit për t'u bërë këngë. Në Festivalin e 11-të të Këngës në RTSH u interpretuan tre tekste të tij: "Kur dëgjojmë zëra nga bota", me muzikë dhe interpretim të Françesk Radit; "Një degë e blertë", me muzikë të Kujtim Laros; dhe "Një kujtim nga deti", me muzikë të Vasil Çunit. Ishte një prani e jashtëzakonshme në jetën artistike shqiptare.

Po, si në tragjeditë klasike, pikërisht pas kulmit vjen rrëzimi. Pas këtij viti të jashtëzakonshëm krijues, Sadik Bejko do të përballej me një nga padrejtësitë më të mëdha që mund t'i bëhen një krijuesi. Për një dekadë iu mohua e drejta e botimit. U largua nga jeta letrare. Punoi në minierë. Heshtja iu imponua administrativisht, por poezia nuk iu shua kurrë. Në vitin 1982 ai do të rikthehej me disa poezi në "Drita", duke rifituar të drejtën për të botuar.

Dhe pikërisht këtu fillon rëndësia e punës së Petro Mejdit. Po të mos ishte këmbëngulja e tij për të kërkuar, gjetur dhe publikuar faksimilet e atyre revistave e gazetave, shumë lexues të sotëm do ta njihnin vetëm historinë e ndëshkimit. Por Petro Mejdi na rikthen historinë e suksesit. Ai dëshmon se përpara censurës ishte talenti; përpara dënimit ishte poezia; përpara heshtjes ishte një vit i jashtëzakonshëm krijues që e vendoste Sadik Bejkon ndër zërat më të rëndësishëm të brezit të tij.

Në këtë kuptim, Petro Mejdi nuk bën vetëm hulumtim bibliografik. Ai kryen një akt drejtësie kulturore. Ai rikthen ekuilibrin e historisë. Ai i jep dokumentit forcën që kujtesa e rrëfyer nuk e ka gjithmonë. Faksimilet që ai publikon nuk janë thjesht riprodhime faqesh; ato janë certifikata të së vërtetës letrare. Në një kohë kur gjithçka digjitalizohet me shpejtësi dhe kujtesa rrezikon të bëhet sipërfaqësore, puna e Petro Mejdit merr përmasa edhe më të mëdha. Ai na kujton se letërsia nuk është vetëm ajo që lexojmë sot, por edhe ajo që duhet të shpëtojmë nga e djeshmja. Ai na mëson se arkivat nuk janë varreza dokumentesh, por depozita të gjalla të identitetit tonë kulturor.

Prandaj, rikthimi i vitit 1972 të Sadik Bejkos nuk është vetëm një homazh për një poet të madh. Është një homazh edhe për njeriun që e nxori atë vit nga raftet e pluhurosura dhe e vendosi sërish në duart e lexuesit. Mrekullisht poetët krijojnë historinë e letërsisë. Ndërsa hulumtues si Petro Mejdi bëjnë që ajo histori të mos humbasë kurrë.