Fatmir Terziu: ÇORRAJ, KUJTESA DHE DY BURRA QË MBARTIN HISTORI

ÇORRAJ, KUJTESA DHE DY BURRA QË MBARTIN HISTORI

Prof. Dr. Fatmir Terziu

„Mjeshtër i Madh“

Adham Prifti dhe Ilirian Zhupa në një fotografi ku e shkuara, arti dhe përkatësia takohen në heshtje. Eh, heshtje… a thua ngjan si e tillë?  E tillë është kjo fotografi e realizuar në Çorraj, ku Adham Prifti dhe Ilirian Zhupa janë ulur pranë njëri-tjetrit, me një afërsi që nuk është thjesht miqësore, por edhe një dëshmi e një përkatësie të përbashkët, e një historie që i ka paraprirë fotografisë dhe që do të vazhdojë të jetojë përtej saj. Në pamje të parë, kemi dy burra me kapele, të ulur në një divan, në një ambient familjar, të qetë, ku mikpritja duket sikur ka lënë gjurmët e veta në çdo hollësi. Por, po ta shohim më thellë, kjo fotografi është shumë më tepër se një kujtim i bukur. Ajo është një takim i dy përvojave njerëzore, dy rrugëve krijuese dhe dy mënyrave të ndryshme për t'i shërbyer kulturës shqiptare. Njëri përmes tingullit, tjetri përmes fjalës; njëri duke i dhënë jetë melodisë, tjetri duke i dhënë peshë mendimit poetik. Dhe të dy, në një mënyrë të veçantë, e kanë Çorrajn jo vetëm si një pikë në hartën e origjinës, por si një vend ku kujtesa vazhdon të prodhojë identitet.

Adham Prifti, njeriu që e ndërtoi tingullin edhe me duart e veta

Adham Prifti është një prej atyre artistëve që nuk mund të kuptohen vetëm nëpërmjet një liste kompozimesh apo një përmbledhjeje biografike. Jeta e tij artistike ka një rrjedhë të veçantë, ku talenti, pasioni, puna praktike dhe këmbëngulja janë ndërthurur në mënyrë të natyrshme.

I lindur më 7 korrik 1951 në Ersekë, ai u rrit në një mjedis ku lëvizjet e familjes, për shkak të detyrës ushtarake të të atit, e çuan edhe në Qafë-Prush të Kukësit. Pikërisht atje, që në moshën pesëvjeçare, nisi të mësonte çiftelinë, një instrument që do të mbetej pjesë e kujtesës së tij muzikore. Më vonë, pas vendosjes në Durrës, mësoi fizarmonikën në Shtëpinë e Pionierëve, ndërsa kitarën do ta kthente në një tjetër hapësirë të shprehjes së vet krijuese.

Por një hollësi e jetës së tij meriton të ndalet veçanërisht: në vitin 1973, Adham Prifti ndërtoi vetë një kitarë elektrike, duke realizuar jo vetëm trupin prej druri, por edhe pjesët elektronike, magnetet dhe amplifikimin e tingullit. Ky fakt e nxjerr atë përtej profilit të një muzikanti të zakonshëm. Këtu kemi një artist që nuk priste vetëm instrumentin për të krijuar muzikë, por që ishte në gjendje ta ndërtonte vetë mjetin e shprehjes së tij.

Studimet në Institutin e Arteve në Tiranë, periudha e punës në Burrel, veprimtaria në Durrës dhe kompozimet e shumta për fëmijë e të rritur dëshmojnë një rrugëtim që nuk u ndërpre as nga vështirësitë dhe as nga mungesa e vëmendjes që shumë artistë përjetuan në kohën e tyre. Ai u kthye në Durrës në vitin 1984, ndërsa në vitin 1999 emigroi në Londër, ku vazhdoi të krijonte dhe të ruante lidhjen me muzikën shqiptare.

Kënga e tij "Të lutem më merr", e paraqitur në Festivalin e 45-të të Këngës në RTSH, është një tjetër dëshmi e kësaj vazhdimësie krijuese. Edhe sot, Adhami mbetet i lidhur me jetën muzikore të komunitetit shqiptar në Londër, ku muzika nuk është thjesht një profesion apo pasion, por edhe një mënyrë për të mbajtur gjallë kujtesën e përbashkët.

Në shkrimin tim të mëparshëm për të, "Adham Prifti – artisti i enigmave të artit durrsak", jam ndalur pikërisht te ky dimension i një artisti që, ndonëse jo gjithmonë u vendos në qendër të vëmendjes, nuk e braktisi asnjëherë krijimtarinë.

Ilirian Zhupa, poeti që e ka kthyer fjalën në përgjegjësi

Në anën tjetër të kësaj fotografie qëndron Ilirian Zhupa, një emër i rëndësishëm i poezisë bashkëkohore shqiptare, por edhe një personalitet që ka kaluar nëpër disa hapësira të jetës publike, kulturore dhe diplomatike.

I lindur në Tepelenë më 1957, Zhupa studioi gjuhë dhe letërsi shqipe. Përpara se të ndërtonte profilin e tij në jetën letrare dhe institucionale, punoi si minator dhe mësues në vendlindje. Kjo përvojë e hershme është një pjesë e rëndësishme e rrugëtimit të tij, sepse jeta e njeriut që shkruan nuk fillon gjithmonë në bibliotekë; shpesh ajo fillon në përballjen e drejtpërdrejtë me punën, vështirësinë dhe realitetin.

Ilirian Zhupa u shfaq në letërsinë shqipe me vëllimin poetik "Diell mbi kasketë" (1978), për të vijuar me "Poezi" (1985), "Mos më pyet ku kam qenë" (1988) dhe "Pema e ëndrrës" (1990). Më pas, me "Të gjallë dhe të vdekur" (2015), riktheu vëmendjen te një poezi e përqendruar, ku raporti ndërmjet jetës, kujtesës dhe kohës merr një domethënie të veçantë.

Vepra e tij është vlerësuar me çmime letrare, ndërsa poezitë janë përkthyer në gjuhë të ndryshme. Por Zhupa nuk është vetëm poet. Ai ka qenë gazetar në "Zëri i Rinisë", drejtues i redaksisë së poezisë, dramës dhe kritikës letrare në Shtëpinë Botuese "Naim Frashëri", bashkëthemelues i gazetës "Rilindja Demokratike" dhe i gazetës "Dita Informacion", si dhe themelues i gazetës "Populli PO" dhe Shtëpisë Botuese "Faik Konica".

Rrugëtimi i tij vijoi edhe në diplomaci, me shërbimin si Konsull i Përgjithshëm në Janinë dhe Selanik, si dhe me detyra të tjera në Ministrinë e Punëve të Jashtme, përfshirë Akademinë Diplomatike. Në vitet 1990–1998 ishte gjithashtu anëtar, koordinator dhe nënkryetar i Komitetit Shqiptar të Helsinkit.

Këto përvoja e bëjnë figurën e tij interesante jo vetëm në aspektin letrar, por edhe në raportin ndërmjet kulturës, fjalës publike, institucioneve dhe përgjegjësisë qytetare.

Megjithatë, në këtë fotografi, të gjitha këto funksione duket sikur janë lënë përkohësisht jashtë kornizës. Nuk kemi përpara poetin në tryezën e shkrimit, diplomatin në një zyrë përfaqësimi apo gazetarin në redaksi. Kemi njeriun. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron një nga bukuritë e saj më të mëdha.

Dy kapele dhe një fotografi që flet përtej kohës

Ka një element që më tërhoqi veçanërisht vëmendjen: kapelet. Të dy burrat mbajnë kapele, por ato nuk janë thjesht një hollësi veshjeje. Në këtë kompozim fotografik, ato krijojnë një lloj baraspeshe pamore, një shenjë të përbashkët të përditshmërisë dhe të përvojës. Kapelet nuk janë këtu për të krijuar një pamje ceremoniale. Përkundrazi, ato i japin fotografisë natyrshmëri, një lloj serioziteti të qetë, ku mosha, përvoja dhe identiteti nuk kanë nevojë të shpallen.

Dy fytyra të pjekura nga koha, dy qëndrime të qeta, dy burra të mbështetur pranë njëri-tjetrit. Nuk ka pozë të sforcuar, as përpjekje për të krijuar një imazh të jashtëzakonshëm. Ka thjesht një afërsi njerëzore, që në fotografi bëhet shumë më domethënëse se çdo shpjegim.

Edhe duart, të vendosura natyrshëm mbi gjunjë, duket sikur shprehin një lloj qetësie të fituar pas një jete të gjatë pune, përvoje dhe përballjesh. Njëri ka kaluar dekada në botën e tingujve, tjetri në botën e fjalëve, por të dy kanë njohur udhëtimin e njeriut që largohet nga një vend dhe vazhdon ta mbajë atë brenda vetes.

Dhe pastaj është ambienti.

Në mur, pas tyre, shohim një fotografi të vjetër familjare, të vendosur në një kornizë që duket sikur ka ruajtur për vite një kujtim të çmuar. Nuk është thjesht një zbukurim i murit. Është një dëshmi se shtëpia ka historinë e saj, se përpara njerëzve që sot ulen në atë divan kanë qenë të tjerë, se brezat nuk vijnë në një hapësirë bosh, por në një vend ku dikush ka jetuar, ka dashur, ka punuar dhe ka lënë gjurmët e veta.

Pasqyrimi në pasqyrë, dritarja me dritën që hyn nga jashtë, tryeza me mbulesën e punuar me kujdes, filxhani i kafesë dhe gotat janë hollësi që i japin kësaj fotografie një gjuhë të veçantë. Kjo nuk është një sallë pritjeje institucionale, as një mjedis i ndërtuar për të impresionuar. Është një hapësirë mikpritjeje, ku njeriu nuk vlerësohet nga funksioni që ka mbajtur, por nga prania që sjell.

Dhe këtu, pikërisht këtu, fotografia fiton një kuptim tjetër: ajo na kujton se historia nuk ruhet vetëm në arkiva, në dokumente, në libra apo në monumente. Historia jeton edhe nëpër shtëpi, në portrete të varura në mure, në kafenë e servirur për miqtë dhe në bisedat që zhvillohen mes njerëzve që kanë shumë për të kujtuar.

Çorraj, vendi ku rrënjët nuk e humbin adresën

Por Çorraj është ndoshta elementi më i rëndësishëm që i bashkon këto dy figura. Për Adham Priftin, lidhja me Çorrajn vjen përmes origjinës së të atit, ndërsa për Ilirian Zhupën, Çorraj është pjesë e rrënjëve të tij familjare dhe identitare. Në shkrimin për Adhamin kam theksuar edhe lidhjen e tij me poetin Viktor Qurku dhe me Ilirian Zhupën, si kushërinj të tij. Kjo e bën takimin e tyre më shumë se një takim miqësor: është një takim i një historie familjare që ka gjetur shprehje në dy fusha të ndryshme të kulturës shqiptare.

Çorraj, si shumë vendbanime të tjera me histori të thellë, nuk mund të matet vetëm me numrin e banorëve që ka sot, me rrugët që e lidhin me botën apo me shtëpitë që kanë mbetur të banuara. Një fshat ka edhe një hartë tjetër, të padukshme, të përbërë nga njerëzit e tij, nga ata që kanë ikur, nga ata që janë kthyer, nga ata që kanë krijuar larg dhe nga ata që, edhe pas shumë vitesh, vazhdojnë të thonë se janë prej andej.

Pikërisht për këtë arsye, takimi i dy personaliteteve të tilla në Çorraj merr një vlerë të veçantë. Adhami e ka bartur kujtesën e vendlindjes nëpërmjet melodisë, ndërsa Iliriani nëpërmjet poezisë. Njëri ka ndërtuar instrumente, tjetri ka ndërtuar vargje. Njëri ka kërkuar tingullin e duhur, tjetri fjalën e duhur. Por të dy, në fund të fundit, kanë bërë të njëjtën gjë: kanë kërkuar mënyrën për ta shndërruar përvojën njerëzore në një vlerë që mbetet.

Mesazhi i kësaj fotografie për ditët e sotme

Në një kohë kur shoqëria jonë shpesh e mat njeriun me dukjen, me pozitën, me zhurmën që krijon përreth vetes dhe me shpejtësinë e harresës, kjo fotografi vjen si një kundërpërgjigje e heshtur.

Ajo na kujton se vlera e një njeriu nuk qëndron te karrigia ku është ulur, por te gjurmët që ka lënë gjatë jetës. Nuk qëndron te titulli që mban, por te puna që ka bërë. Nuk qëndron te numri i njerëzve që e duartrokasin, por te ajo që mbetet prej tij edhe kur duartrokitjet pushojnë.

Adham Prifti dhe Ilirian Zhupa janë dy dëshmi të një brezi që ka njohur kohë të ndryshme, sisteme të ndryshme, vështirësi të ndryshme dhe hapësira të ndryshme krijuese. Janë dy njerëz që kanë kaluar nga përvoja e Shqipërisë së dikurshme në realitetin e një bote tjetër, pa e ndërprerë lidhjen me gjuhën, kujtesën dhe prejardhjen e tyre.

Për këtë arsye, fotografia e tyre në Çorraj nuk duhet parë vetëm si një kujtim personal, por edhe si një dokument kulturor me vlerë simbolike. Ajo na kujton se fshatrat nuk i mbajnë gjallë vetëm ata që jetojnë brenda kufijve të tyre gjeografikë. I mbajnë gjallë edhe ata që, duke krijuar larg, u japin emër, zë dhe dinjitet rrënjëve të tyre.

Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse portreti i vjetër në mur, dy kapelet, divani, drita e dritares dhe afërsia e dy burrave krijojnë një harmoni kaq të veçantë. E shkuara është në mur, e tashmja është në divan, ndërsa e ardhmja qëndron te ajo që këta njerëz kanë lënë dhe do të lënë pas.

Dhe unë do të doja që kjo fotografi të lexohej pikërisht kështu: jo si një çast i zakonshëm takimi, por si një faqe e vogël e historisë së Çorrajit, ku arti dhe kujtesa kanë gjetur vend në të njëjtën kornizë. Sepse një vend nuk bëhet i madh vetëm nga ajo që ndërton me gurë, por edhe nga njerëzit që nxjerr në jetë, nga mendjet që ushqen, nga artistët që rrit dhe nga kujtesa që arrin të ruajë.

Adham Prifti dhe Ilirian Zhupa, dy emra, dy përvoja, dy rrugë krijuese, por një rrënjë që nuk e ka humbur asnjëherë adresën. Çorraj nuk është vetëm vendi prej nga kanë ardhur. Është edhe një pjesë e asaj që ata janë. Dhe ndoshta kjo është fotografia më e bukur e një vendlindjeje: kur ajo nuk shfaqet vetëm pas njerëzve, por duket se jeton brenda tyre.