Fatmir Terziu: Viron Kona, shkrimtari penëartë - midis modestisë dhe vlerave

Çfarë është një portret letrar: fytyra e autorit, apo hija që lë fjala e tij te lexuesi? Te Viron Kona, këto dy pamje nuk përputhen gjithmonë, dhe ndoshta pikërisht aty nis portreti. Shkrimtari qëndron paksa mënjanë; personazhet dalin përpara, fëmijët u bëjnë pyetje, lexuesi merr fjalën. Autori nuk e mbyll krejt derën pas vetes: lë një hapësirë ku libri vazhdon të jetojë në mendjen e tjetrit.

Emërtimi “penëartë” mund të tingëllojë si medalje, por te Kona ai merr kuptim vetëm kur lidhet me punën e gjatë dhe me larminë e saj. Krijimtaria e tij përfshin tregime, novela, romane, poezi e fabula, për të vegjël dhe të rritur; një bibliografi e gjerë, por që nuk kërkon të shndërrohet vetvetiu në monument. Në një intervistë, ai e vendos cilësinë përpara numrit dhe ia lë lexuesit gjykimin përfundimtar të librit. Kështu, pena e artë nuk shkëlqen ngaqë kërkon vëmendje, por ngaqë vazhdon të shkruajë. Në vitin 2022, Kona kishte botuar librin e tij të pesëdhjetë.

Në letërsinë për fëmijë, personazhi nuk është një i rritur i zvogëluar, por një mënyrë tjetër për ta pyetur botën. Bubulinoja, me kureshtjen dhe dëshirën për të shkuar përtej së njohurës, hap një dritare drejt imagjinatës. Këtu mund të afrohet, jo të barazohet, me botët e Zhyl Vernit, me guximin lojcak të Pinokut apo me pavarësinë e Pipit Çorapegjatë. Krahasimi nuk pohon ndikim; ai tregon se si një fëmijë shqiptar mund të hyjë në të njëjtën republikë të imagjinatës ku lexuesit e vegjël kanë takuar udhëtime, sprova dhe personazhe që nuk binden lehtë. “Eh, more Bubulino!” u vlerësua me çmimin UNICEF-AMC për librin më të mirë për fëmijë në vitin 2006 dhe u përkthye në suedisht. Profili i veprës së Konës përmend edhe pritjen e saj në Suedi. Por ky portret nuk mund të mbetet vetëm në dhomën e fëmijërisë. Në fabulat e tij, kafshët flasin me zërin e njerëzve; mbreti i pyllit, mburraveci dhe naivi bëhen figura të një shoqërie që i njeh mirë maskat e veta. Këtu Kona hyn në bisedë me traditën e Ezopit, por e zhvendos fabulën drejt shqetësimeve të sotme: pushtetit, mashtrimit, interesit dhe përgjegjësisë. Ironia e tij nuk është zbukurim; ajo ia heq personazhit maskën dhe ia kthen lexuesit pyetjen: po ne, cilën maskë po mbajmë? Fabulat e tij trajtojnë tema etike, shoqërore e politike dhe përdorin ironinë e satirën për të nxjerrë në pah sjellje bashkëkohore.

Dhe ja paradoksi: sa më shumë personazhe krijon, aq më pak duket se kërkon të vendosë veten në qendër. Modestia e tij nuk duhet lexuar si heshtje e veprës, por si një qëndrim ndaj saj. Kona e ka shprehur idenë se, pasi mbaron libri, fjala i takon lexuesit dhe kritikut. Kjo është një pikë ku portreti bëhet postmodern: autori nuk është pronari i vetëm i kuptimit; lexuesi e rishkruan librin përmes përvojës së vet. Edhe takimet e shkrimtarit me lexuesit e vegjël, të cilat ai i quan pjesë të procesit krijues, e bëjnë këtë marrëdhënie të dukshme. Në intervistën e vitit 2022, Kona përshkruan mënyrën si dëgjon reagimet dhe pyetjet e lexuesve.

Në një epokë kur emri i autorit shpesh bëhet reklamë më vete, Kona zgjedh t’ia besojë vlerën punës dhe jo zhurmës rreth saj. Kjo nuk e bën të padukshëm; përkundrazi, e bën të dallueshëm. Ai ngjan me një bahçevan të fjalës: mbjell personazhe, kujdeset për ta, pastaj i lë të dalin nga faqja e të provohen në jetën e lexuesit. Dhe, si në çdo kopsht, jo çdo gjë lulëzon njësoj për secilin. Pikërisht këtu nis gjykimi i lirë, jo bindja e imponuar.

Prandaj, “midis modestisë dhe vlerave” nuk është një vend ku Viron Kona qëndron i ndarë më dysh. Është ura ku takohen mënyra e tij e të qenit dhe ajo që kërkon nga letërsia: të mos bërtasë më shumë se ç’duhet, por të mbetet. Pena e artë, në fund, nuk është ajo që ndriçon autorin nga larg. Është ajo që u lë lexuesve një dritë të vogël për ta marrë me vete.