Fatmir Terziu: Romani „Nga dritarja ime” i autorit Ndue Perlala

Një ndalesë e shkurtër tek romani „Nga dritarja ime” i autorit Ndue Perlala

Romani „Nga dritarja ime”, i shkrimtarit Ndue Perlala, është një rrëfim me karakter autobiografik dhe shoqëror, në të cilin përvoja individuale shndërrohet në një dëshmi më të gjerë për fatin e një brezi shqiptarësh të përballur me tronditjet politike, pasigurinë ekonomike, emigracionin dhe përpjekjen e vazhdueshme për të ruajtur dinjitetin njerëzor. Në qendër të romanit qëndron Noli, një ish-oficer ushtarak, jeta e të cilit merr një kthesë dramatike pas aksidentit të djalit të tij, Drenit, i cili pëson një dëmtim të rëndë në syrin e majtë. Përpjekja e të atit për t'i siguruar të birit trajtimin e nevojshëm shndërrohet në një udhëtim të vështirë, ku dashuria prindërore, sakrifica dhe vendosmëria përballen me indiferencën institucionale, burokracinë dhe pasigurinë e viteve të tranzicionit.

Një nga boshtet më të fuqishme të romanit është emigracioni, jo thjesht si zhvendosje gjeografike, por si një përvojë e thellë njerëzore. Autori e paraqet kurbetin si njëkohësisht largim nga rrënjët dhe kërkim të mundësive për një jetë më të mirë. Në këtë rrugëtim, Mavrova dhe njerëzit e saj, veçanërisht familja e Stavro Makrit, marrin një rëndësi të veçantë, sepse përfaqësojnë mikpritjen, solidaritetin dhe fisnikërinë që kapërcejnë kufijtë kombëtarë.

Një dimension tjetër me rëndësi është kujtesa historike dhe identiteti arvanitas. Përmes personazheve dhe përvojave të tyre, Perlala sjell në vëmendje një trashëgimi kulturore që mbijeton përtej kufijve dhe brezave. Arvanitasit nuk paraqiten vetëm si bartës të një prejardhjeje historike, por si njerëz konkretë, me zakonet, marrëdhëniet dhe ndjenjën e përkatësisë së tyre. Në këtë këndvështrim, romani merr edhe një vlerë dokumentare e kulturore.

Në zhvillimin e mëtejshëm të subjektit, autori trajton edhe paragjykimin, racizmin, dhunën dhe përplasjen e individit me institucionet. Episodet që lidhen me Drenin dhe protestat në Greqi e rikthejnë në një formë tjetër dramën e mëparshme të familjes: në fillim babai luftonte për të shpëtuar syrin e të birit, ndërsa më vonë duhet të luftojë për të mbrojtur dinjitetin dhe emrin e tij. Kështu, plaga fizike shndërrohet edhe në një plagë shoqërore e morale.

Nga pikëpamja simbolike, titulli është çelësi interpretues i gjithë veprës. Dritarja nuk është thjesht një objekt përmes të cilit personazhi sheh botën, por një kufi i tejdukshëm midis së shkuarës dhe së tashmes, midis vendlindjes dhe kurbetit, midis asaj që njeriu ka humbur dhe asaj që vazhdon të mbajë në shpirt. Ajo është metaforë e kujtesës, por edhe e mënyrës individuale se si secili e përjeton jetën. Edhe ndërtimi narrativ mbështetet në rikthimet e kujtesës, episodet jetësore dhe ndërthurjen e rrëfimit me vargje të shkurtra që shërbejnë si hyrje simbolike në situatat e reja. Kjo i jep veprës një ritëm të veçantë dhe e afron me një rrëfim ku përvoja jetësore dhe reflektimi poetik bashkëjetojnë.

Veçanërisht domethënës është përfundimi, ku marrëdhënia e Drenit me Ritën, kujtimi i dashurisë së tyre të parë dhe dorëzimi i bllokut të vjetër të shënimeve nga Noli te i biri krijojnë një lidhje të bukur midis brezave. Fjalët e shkruara në bllok – për të mos pasur turp nga rrënjët, për të mos u ligështuar nga padrejtësitë dhe për të mos mbyllur dritaren e zemrës – përmbledhin filozofinë njerëzore të romanit.

Në përfundim, „Nga dritarja ime” është një roman për njeriun që, edhe kur historia e vendos përballë rrethanave të vështira, nuk heq dorë nga dashuria, familja, kujtesa dhe besimi te jeta. Merita e autorit qëndron në përpjekjen për ta shndërruar një përvojë familjare në një rrëfim me përmasa shoqërore, ku lexuesi mund të gjejë jo vetëm historinë e Nolit dhe të Drenit, por edhe gjurmë të përvojës së një brezi të tërë shqiptarësh.

Në thelb, ky roman na kujton se njeriu mund të largohet nga vendlindja, mund të ndërrojë gjuhën e përditshme, adresën dhe horizontin e jetës, por nuk mund të shkëputet lehtë nga rrënjët, sepse ato vazhdojnë të jetojnë në kujtesën e tij. Dhe pikërisht këtu qëndron mesazhi më i bukur i veprës: dritarja mund të hapet drejt botës, por zemra nuk duhet të mbyllet kurrë ndaj asaj që na ka bërë njerëz.