Fatmir Terziu: VAPË NË EKSPOZITË

VAPË NË EKSPOZITË

 TREGIM

Vapa kishte hyrë në qytet si një pushtues i vjetër. Nuk bërtiste, nuk kërcënonte, nuk tundte armë. Vetëm rrinte. Rrinte mbi çatitë me tjegulla të kuqe, mbi rrugët me kalldrëm, mbi qafën e njerëzve, mbi qentë që nxirrnin gjuhën dhe mbi lulet që harronin të çelnin. Edhe deti dukej i lodhur. Valët vinin ngadalë, sikur i shtynte dikush me dorë. Atë pasdite, kur termometri i farmacisë shënonte dyzet gradë në hije, në galerinë e qytetit u hap një ekspozitë. Askush nuk e kuptoi pse. Njerëzit kërkonin hije, ujë të ftohtë, akullore, jo piktura. Megjithatë, në derën e galerisë ishte varur një afishe e madhe: VAPË NË EKSPOZITË - Piktor: i panjohur.

Vetëm kaq. As emër. As biografi. As fotografi. Asnjë njeri nuk dinte kush ishte. Kureshtja është sëmundje më e fortë se vapa. Prandaj, para se të binte mbrëmja, njerëzit filluan të hynin. Galeria ishte e ftohtë. E ftohta nuk ndihej nga kondicionerët. Ajo ndërtesë ishte ndërtuar nga gurë të trashë, kur perandoritë e vjetra kishin frikë nga vera. Në sallën e parë varej një tablo gjigante. Paraqiste një burrë që mbante në shpinë një diell. Eh, mos e keqkuptoni, jo një diell simbolik. Një diell të vërtetë. Flakërues. Të rëndë.

Burri ecte zbathur mbi një rrugë të bardhë. Poshtë ishte shkruar: “Dikush duhet ta mbajë vapën.” Vizitorët qeshën. Pastaj pushuan së qeshuri. Sa më gjatë e shikonin pikturën, aq më shumë u dukej sikur djersa e burrit lëvizte. Një grua u afrua.

- A e shikoni? - pyeti.

- Çfarë?

- Djersën.

Burri pranë saj nuk foli. Edhe ai e shikonte. Piklat e djersës rrëshqisnin ngadalë, si të ishin reale, të gjalla. Në sallën tjetër ishte një pikturë edhe më e çuditshme. Një qytet i tërë rrinte ulur nën një pemë. Vetëm një pemë. Miliona njerëz. Një hije. Dhe të gjithë shtyheshin për të hyrë brenda saj. Poshtë shkruhej: “Nuk ka hije për të gjithë.” Një pensionist u afrua shumë. Pastaj edhe më shumë. Pastaj u ul në një stol.

- Kjo nuk është pikturë, - tha.

- Po çfarë është?

- Kujtesë.

Askush nuk e pyeti më tej, sepse edhe të tjerëve po u dukej e njëjta gjë. Në çdo tablo kishte diçka të njohur. Diçka që nuk e mbanin mend mirë, po e kishin jetuar.

Në sallën e tretë varej piktura më e vogël. Një gotë me ujë. Vetëm kaq. Një gotë. Asgjë tjetër. Por para saj rrinte radha. Njerëzit nuk largoheshin. Shikonin gotën për minuta të tëra. Një fëmijë pyeti të ëmën:

- Pse po e shohin?

- Nuk e di.

- Edhe unë dua.

Ai qëndroi para pikturës. Pastaj psherëtiu.

- Kam etje.

Disa qeshën. Por një grua filloi të qante. Askush nuk e kuptoi pse. Vetëm ajo e dinte. Ajo kishte kaluar një verë të tërë në spital pranë një vajze të sëmurë. Në korridoret e nxehta. Pranë dritareve që nuk hapeshin. Dhe ajo gotë me ujë ishte e vetmja gjë që i kujtohej nga ato ditë. Në fund të sallës qëndronte drejtori i galerisë. Djersinte. Më së shumti nga pyetjet. Të gjithë donin të dinin të njëjtën gjë.

Kush ishte piktori?

Ai ngrinte supet.

- Nuk e di.

- Si nuk e dini?

- M’i sollën natën.

- Kush?

- Nuk e di.

- Po si?

- Më lanë një letër.

- Çfarë shkruante?

- “Mos kërkoni emrin. Shikoni vapën.”

Njerëzit qeshnin. Pastaj futeshin në sallën tjetër. Dhe harronin të qeshnin. Atje varej tabloja më e madhe e ekspozitës. Një grua e moshuar rrinte ulur para shtëpisë së saj. Në prehrin e saj ishte vendosur një ventilator i prishur. Ajo e përkëdhelte si mace. Poshtë shkruhej: “Çdo verë ka një mik.”

Një elektricist, që kishte ardhur vetëm për të kaluar kohën, mbeti përballë saj më shumë se gjysmë ore. Kur doli, sytë i kishte të skuqur. Askush nuk e pyeti. Burrat rrallë tregojnë pse qajnë. Ndërkohë, jashtë, vapa vazhdonte. Qyteti përvëlohej, por galeria mbushej. Çdo ditë. Çdo orë. Njerëzit hynin. Dilnin. Ktheheshin përsëri. Disa sillnin miq. Disa sillnin familjen. Disa rrinin vetëm. Sikur po takonin dikë.

Në ditën e pestë ndodhi diçka e çuditshme. Një profesor historie u ndal para një tabloje që askush nuk e kishte vënë re. Në të paraqitej një rrugë bosh. Asnjë njeri. Asnjë makinë. Vetëm vapë. Vapa ishte pikturuar. Jo dielli. Jo rruga. Vetë vapa. Një dridhje ajri. Një valë transparente. Profesori mbeti i ngrirë. Pastaj tha: - Ky piktor ka bërë të dukshmen të padukshme dhe të padukshmen të dukshme.

Në sallën e fundit, atje ku drita hynte e zbutur përmes një kupole qelqi të pluhurosur, varej një tablo që i ndalte njerëzit më gjatë se të gjitha të tjerat. Në sfond shtrihej një peizazh i përvëluar vere, me ara të zverdhura dhe një horizont që dridhej nga nxehtësia. Në plan të parë rrinte një grua nudo. Nuk kishte asgjë sfiduese në qëndrimin e saj. Ishte ulur mbi një gur të bardhë, me duart mbështetur mbi gjunjë, sikur po dëgjonte diçka që vinte nga larg. Trupi i saj dukej i larë nga drita e vapës, aq sa kufijtë mes lëkurës dhe ajrit nganjëherë humbisnin.

Vizitorët afroheshin me një lloj droje. Nuk ishte lakuriqësia ajo që i mbante përpara tablosë. Kishte muze plot me nudo më të famshme. Ishte diçka tjetër. Gruaja dukej sikur mbante mbi vete gjithë vapën e verës. Ajri rreth saj valëzonte lehtë. Flokët e shpërndarë mbi supe ngjanin me fijet e arta të grurit të pjekur. Disa betoheshin se, sa më gjatë ta shihnin, aq më shumë ndienin aromën e tokës së nxehur pasditeve të korrikut.

Një mësuese vizatimi qëndroi para saj për gati një orë. Kur doli, tha vetëm një fjali që u përsërit më pas nëpër qytet: “Kjo nuk është një grua nudo. Kjo është vetë vera që ka hequr rrobat.” Askush nuk e kundërshtoi. Për herë të parë njerëzit kuptuan se piktori nuk kishte ekspozuar trupa, por stinë, jo bukuri, por kohë, jo mish, por kujtesën e nxehtë që secili mbartte nga verat e jetës së vet.

Fjala u përhap. Gazetarët erdhën. Kritikët erdhën. Profesorët erdhën. Të gjithë filluan të shkruanin. Disa e quajtën revolucion. Disa mashtrim. Disa mrekulli. Disa çmenduri. Por askush nuk largohej pa e parë.

Në fund të javës, ekspozita u bë lajm kombëtar. Më pas ndërkombëtar. Erdhën gazetarë nga larg. Kërkuan autorin. Nuk e gjetën. Kërkuan dokumente. Nuk kishte. Kërkuan nënshkrime. Asnjë. Pikturat ishin anonime. Si ëndrrat. Atëherë filluan legjendat. Dikush tha se piktori kishte vdekur vite më parë. Dikush tha se ishte një grua. Dikush tha se ishte një grup artistësh. Një plak në pazar betohej se e kishte parë.

- Si dukej?

- Si gjithë njerëzit.

- Kjo s’është përgjigje.

- Pikërisht.

Dhe qeshte. Vera po mbaronte. Ditët po shkurtoheshin. Në mbrëmje frynte një erë e lehtë. Njerëzit filluan të flisnin për vjeshtën. Një mëngjes, drejtori i galerisë gjeti një zarf. I njëjti shkrim. I njëjti dorëshkrim. Brenda kishte vetëm një fjali: “Kur të bjerë shiu, mbylleni ekspozitën.”

Ai nuk kuptoi asgjë. Por zarfin e ruajti. Kaluan tri ditë. Katër. Pesë. Dhe në ditën e gjashtë qielli u errësua. Retë mbuluan qytetin. Njerëzit dolën në dritare. Prisnin. Si dikur. Kur shiu ishte festë. Pika e parë ra mbi kalldrëm. Pastaj e dyta. Pastaj mijëra të tjera. Shiu shpërtheu. Qyteti mori frymë. Fëmijët dolën zbathur. Gratë hapën dritaret. Burrat harruan nxitimin. Edhe deti u zgjua.

Atë pasdite, drejtori mbylli ekspozitën. Siç ishte porositur. Kur njerëzit erdhën, dera ishte kyçur. Në afishe ishte vendosur një letër e bardhë. Vetëm një fjali: “Vapa mbaroi.” Ka kaluar shumë kohë. Galeria ende ekziston. Pikturat jo. Askush nuk e di ku përfunduan. Disa thonë se u shitën. Disa thonë se u vodhën. Disa thonë se nuk kanë ekzistuar kurrë. Por njerëzit e atij qyteti, sa herë që vera bëhet e padurueshme dhe ajri fillon të dridhet mbi rrugë, kujtojnë atë ekspozitë. Dhe betohen se për disa javë, në mes të zhegut më të madh, dikush kishte arritur të ekspozonte vapën.  Ta kapte. Ta varte në mur. Dhe t’u tregonte njerëzve se edhe gjërat më të padukshme kanë fytyrë, kujtesë dhe histori. Mbase prandaj askush nuk e kërkoi më emrin e piktorit, sepse, në fund, nuk kishte rëndësi kush e kishte bërë ekspozitën, rëndësi kishte se, për herë të parë, njerëzit e kishin parë vapën në sy. Dhe vapa, si çdo gjë që zbulohet, nuk u dukej më aq e frikshme.

Vitet kaluan. Galeria mbeti, pikturat u zhdukën dhe emri i autorit nuk u mësua kurrë. Por ata që e kishin parë ekspozitën kujtonin mbi të gjitha gruan e ulur në sfondin e përvëluar. Jo sepse ishte nudo, por sepse dukej sikur kishte mbetur atje për të ruajtur sekretin e vapës. Sa herë vera rikthehej e rëndë mbi qytet dhe ajri fillonte të dridhej mbi kalldrëm, njerëzve u kujtohej ajo figurë e qetë, e zhytur në dritë. Dhe u dukej sikur vapa nuk ishte më një stinë, por një grua e heshtur që rrinte ende ulur diku në fund të një tabloje, duke pritur të hapeshin përsëri dyert e ekspozitës.