Fatmir Terziu: Ku është Shqipëria tek Pax Americana?

Ka një pyetje që Shqipëria duhet t’ia bëjë vetes më shpesh, sidomos në një kohë kur bota po ndryshon më shpejt se sa diplomacia jonë po arrin ta kuptojë: Ku është Shqipëria në hartën e re të Pax Americana? Për dekada, siguria shqiptare është mbështetur te një bindje e fortë: Amerika është aleati ynë strategjik, NATO-ja është mburoja jonë dhe orientimi euroatlantik është zgjedhja jonë historike. Kjo bindje nuk është e gabuar. Përkundrazi, është një nga ato pak shtylla të politikës së jashtme shqiptare që nuk duhet të lëkunden. Por problemi fillon atëherë kur aleanca ngatërrohet me varësinë, ndërsa miqësia me pritjen që të tjerët të vendosin gjithmonë për ne.

Pax Americana nuk është thjesht një slogan për epërsinë amerikane. Është një rend ndërkombëtar në të cilin fuqia amerikane ka qenë për dekada një nga garantuesit kryesorë të sigurisë, tregtisë dhe ekuilibrave strategjikë. Por ky rend sot po përballet me tronditje të mëdha. Fuqitë e mëdha po kërkojnë hapësira të reja influence, luftërat po rikthehen në zemër të Evropës, ndërsa aleancat po maten gjithnjë e më shumë me interesin, kapacitetin dhe përgjegjësinë që secili shtet është në gjendje të mbajë. Dhe këtu lind pyetja shqiptare. A jemi vetëm një vend që kërkon mbrojtje, apo një aleat që sjell diçka në tryezë?

Shqipëria ka një pozicion gjeopolitik që shumë shtete do ta dëshironin. Jemi në Adriatik, në portën e Ballkanit Perëndimor, pranë një hapësire ku përplasen interesa evropiane, amerikane, turke, ruse dhe kineze. Jemi anëtarë të NATO-s dhe kemi një marrëdhënie të veçantë politike me Shtetet e Bashkuara. Por pozicioni gjeografik nuk mjafton. Gjeopolitika nuk shpërblen vetëm ata që ndodhen në një vend të rëndësishëm; shpërblen ata që dinë ta shndërrojnë vendndodhjen në strategji.

Shqipëria duhet të dalë nga mentaliteti i vendit që pret të jetë “nën ombrellë”. Një aleancë serioze nuk funksionon si marrëdhënia mes mbrojtësit dhe të mbrojturit. Ajo funksionon si marrëdhënie mes partnerëve. Nëse duam të kemi peshë në Pax Americana, duhet të kemi institucione të besueshme, mbrojtje funksionale, ekonomi konkurruese, porte dhe infrastrukturë strategjike, energji të sigurt, diplomaci profesionale dhe, mbi të gjitha, një shtet që di se çfarë kërkon. Nuk mund të shkojmë në tryezat ndërkombëtare vetëm me fjalinë: “Ne jemi pro-amerikanë.” Kjo është një zgjedhje politike; nuk është strategji shtetërore. Strategjia fillon kur Shqipëria mund të thotë: “Këto janë interesat tona dhe ja çfarë sjellim ne për aleancën.”

Kjo kërkon edhe një tjetër ndryshim: të mos e shohim Amerikën vetëm si një burim investimesh, ndihmash, mbështetjeje politike apo ndërhyrjeje në momentet e krizës. Amerika ka nevojë për aleatë të aftë, jo vetëm për admirues. Nëse Uashingtoni po kërkon që aleatët të mbajnë më shumë përgjegjësi për sigurinë e tyre, Shqipëria duhet ta lexojë këtë jo si kërcënim, por si mundësi për t’u rritur. Edhe Evropa duhet të jetë pjesë e kësaj formule. Nuk ka kuptim që Shqipëria ta vendosë veten përballë dilemës “Amerikë apo Evropë”. E ardhmja jonë është pikërisht në lidhjen e këtyre dy hapësirave: një Shqipëri evropiane që mbetet fuqishëm euroatlantike. Por ekziston edhe një rrezik tjetër: të mendojmë se për shkak të marrëdhënieve tona strategjike mund të bëjmë çdo gjë pa pasoja. Historia e vogël e shteteve na mëson të kundërtën. Sa më i vogël shteti, aq më e madhe duhet të jetë aftësia e tij për të lexuar kohën. Shqipëria nuk mund të ndryshojë madhësinë e saj. Nuk mund të bëhet fuqi e madhe. Por mund të bëhet shtet me rëndësi. Dhe kjo është shumë më tepër sesa të kemi një flamur shqiptar në një sallë të NATO-s.

Është të kemi porte që funksionojnë, energji që garanton pavarësi, teknologji që na bën të dobishëm, ushtri që respektohet, diplomaci që dëgjohet, drejtësi që besohet dhe ekonomi që nuk mbijeton vetëm nga konsumi, emigracioni dhe remitancat. Nëse Pax Americana po hyn në një fazë të re, Shqipëria nuk duhet të presë të shohë se çfarë do të ndodhë. Duhet të vendosë se çfarë Shqipërie dëshiron të jetë brenda këtij rendi të ri. Sepse historia nuk pyet vetëm se kush ishte aleati yt. Historia pyet edhe: Çfarë bëre ti si aleat? Dhe ndoshta kjo është pyetja më e rëndësishme që Shqipëria duhet t’ia bëjë vetes sot: A duam të jemi thjesht një vend i mbrojtur nga Pax Americana, apo një vend që di të ndërtojë peshën e vet brenda saj? Koha për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje nuk është nesër. Është tani.