Fatmir Terziu: Universi poetik i Emi Krosit

Emi Krosi ka bërë thuajse po aq sa kam bërë dhe unë analiza, kritika, studime, e ku di unë, për Tjetrin. Ndoshta dhe në kushte akoma më ndryshe, por me një zemër të madhe. Kështu në një rrjedhë të tillë u ndala të shkruaj atë që pakkush e di, se Emi Krosi është vetë poete, ndërsa ngre lart mjaft nga ata që quhen, apo vetëquhen 'lauretatë', a 'poetë të mëdhenj'… Dhe ndaj u ndala tek disa nga poezitë e Emit, pikërisht, midis qenies, shenjës dhe shpërthimit metaforik, aty pra, tek universi poetik i Emi Krosit në dritën e Heideggerit dhe Barthesit. Në këtë dritë, poezia e Emi Krosit nuk vjen si një rrëfim që kërkon të tregojë botën, por si një gjuhë që kërkon ta krijojë atë nga e para. Në këtë kuptim, ajo gjendet në një territor të rrallë poetik ku fjala nuk është më mjet komunikimi, por substancë ontologjike. Duke lexuar ciklin e poezive të saj, krijohet ndjesia se kemi përpara jo një autore që shkruan mbi kohën, dashurinë, trupin apo vetminë, por një zë që e zhvendos gjuhën në kufijtë e saj të fundit, aty ku fjala pushon së qeni emërtim dhe bëhet ngjarje.

Në filozofinë e Martin Heidegger, gjuha është “shtëpia e qenies”. Poezia, sipas tij, nuk përshkruan realitetin, por e bën të mundur shfaqjen e tij. Pikërisht kjo ndodh në poezinë e Krosit. Te vargu: “Oh kohë gërnjare, që gërhet në hone të thukëta”, koha nuk trajtohet si kategori kronologjike. Ajo antropomorfizohet, shndërrohet në një qenie të uritur, që përtyp dhe konsumon vetë substancën e ekzistencës. Kjo nuk është metaforë dekorative; është një mënyrë heideggeriane e të menduarit poetik, ku koha fiton trup dhe bëhet prani. Në të njëjtën kohë, poezia e saj i afrohet diskursit semiologjik të Roland Barthes. Barthes-i e konsideronte tekstin si një hapësirë ku kuptimet nuk mbyllen kurrë. Shenjat nuk përfundojnë në një domethënie të vetme, por prodhojnë pafundësi leximesh. Në poezinë e Emi Krosit, fjala shpesh krijon neologjizma të pazakontë: “mirazhutopi”, “zhelezhgërryer”, “veseerë”, “nataikje”, “çantëshpinë solare”, “frymëthithje”. Këto nuk janë thjesht lojëra gjuhësore. Ato funksionojnë si shenja të hapura, që nuk kanë një kuptim të fiksuar. Lexuesi detyrohet të bëhet bashkautor i tekstit, duke ndërtuar vetë urat semantike mes fragmenteve të kuptimit.

Një nga karakteristikat më të spikatura të kësaj poezie është dendësia metaforike. Metaforat nuk lindin nga ngjashmëria klasike midis dy objekteve, por nga përplasja e tyre. Kjo i afron poezitë e Krosit me poetikën surrealiste dhe postmoderne. Kur ajo shkruan: “ekuacion lakuriqësia ime në katror” apo “Pitagora u hirnua”, matematika, erotika dhe metafizika shkrihen në një trup të vetëm figurativ. Këtu metafora nuk zbukuron tekstin; ajo shpërthen strukturën logjike të gjuhës. Në këtë aspekt, poezia e saj krijon një afri të habitshme me konceptin barthesian të “kënaqësisë së tekstit”. Barthes dallonte tekstin që lexohet nga teksti që përjetohet. Poezia e Emi Krosit nuk lexohet linearisht. Ajo përjetohet si një seri goditjesh semantike. Lexuesi nuk ndjek një narrativë; ai përfshihet në një vorbull figurash ku kuptimi vazhdimisht ndërtohet dhe shembet.

Një tjetër shtresë e rëndësishme është trajtimi i trupit. Në shumë poezi, trupi nuk paraqitet si objekt sensual, por si një hapësirë kozmike. Te “Etyd”, “Mesnatë”, “Vullkani” apo “Zombi”, erotika nuk është biologji; ajo është ontologji. Trupi bëhet univers simbolesh. Kofshët janë hipotenuza, puthja është thyesë matematikore, frymëmarrja shndërrohet në eter. Kjo prirje e çon poezinë përtej erotizmit tradicional dhe e afron me konceptin heideggerian të banimit poetik në botë. Veçanërisht interesante është marrëdhënia e autores me kohën. Në poezitë e saj koha nuk rrjedh; ajo kafshon, gërryen, mallkon, qesh, dehet dhe plaket. Kjo figurë e kohës si qenie aktive krijon një tension të vazhdueshëm ekzistencial. Te “Kohë dashurie”, koha personifikohet në mënyrë paradoksale: “buzëqesh si prostitutë e vjetër”. Kemi këtu një figurë të guximshme ku nostalgjia dhe ironia bashkëjetojnë në të njëjtin imazh. Pikërisht në këto përplasje lind energjia poetike e autores.

Nga ana stilistike, Emi Krosi përdor një teknikë të veçantë që mund të quhet “fjalë-kompozitë poetike”. Ajo bashkon dy apo më shumë fjalë në një trup të vetëm leksikor, duke krijuar një efekt të ngjashëm me atë të ekspresionizmit gjerman. Këto kompozita nuk janë vetëm shpikje gjuhësore; ato krijojnë një ritëm të brendshëm dhe një muzikë semantike që e dallon menjëherë zërin e saj nga poetët e tjerë bashkëkohorë. Në sfondin mitologjik, ndonëse jo gjithmonë të shpallur drejtpërdrejt, shfaqen vazhdimisht figura arketipale: Venera, Luciferi, Hadi, Erosi, Penelopa, Kleopatra. Këto nuk përdoren si dekor kulturor. Ato shërbejnë si porta që lidhin përvojën individuale me kujtesën kolektive të qytetërimit. Në këtë pikë poezia e Krosit fiton një dimension që shkon përtej autobiografikes dhe hyn në territorin e mitit modern.

Ndërkohë, vetmia është një motiv i vazhdueshëm. Por nuk kemi të bëjmë me vetminë sentimentale. Është vetmia e qenies përballë pafundësisë. Te “Strukje”, pritja e “kalorësit blu” nuk është thjesht pritje e dashurisë. Është pritja e një kuptimi që ende nuk ka mbërritur. Kjo e bën poezinë e saj thellësisht ekzistenciale. Në esencë, poezia e Emi Krosit mund të shihet si një pikëtakim i rrallë midis ontologjisë së Heideggerit dhe semiologjisë së Barthesit. Nga Heidegger-i ajo merr idenë e gjuhës si vendbanim i qenies; nga Barthesi merr lirinë e shenjës për të mos iu bindur një kuptimi të vetëm. Në këtë bashkëjetesë lind një poezi e pazakontë, e mbushur me neologjizma, metafora të guximshme, figura të dendura dhe imazhe që nuk konsumohen në leximin e parë. Është një poezi që nuk kërkon të kuptohet menjëherë, por të banohet. Dhe pikërisht aty qëndron forca e saj më e madhe artistike: ajo e shndërron lexuesin nga spektator i fjalës në udhëtar të misterit të saj.

Po, nëse atë që cituam më lart e shtrijmë në një plan më të thellë krahasimor, mund të ndërtohen disa vektorë ndërlidhës midis poezisë së Emi Krosit, filozofisë së Heideggerit dhe teorisë së tekstit të Barthesit, duke zbuluar shtresa që zakonisht mbeten të fshehura në leximin e parë. Së pari, Heidegger e koncepton qenien si diçka që zbulohet përmes fshehjes. Në poezinë e Emi Krosit, fjala nuk e ndriçon plotësisht objektin, por e lë atë në një mjegull kuptimore. Kur lexojmë vargje si “hone mjegulloshe”, “tejkohë”, apo “hijevdekje”, kuptojmë se poetesha nuk kërkon ta shpjegojë realitetin, por ta mbajë atë në gjendjen e tij enigmatike. Pikërisht këtu takohen Heidegger-i dhe Krosi: të dy e shohin të vërtetën si një proces zbulimi të pjesshëm. Së dyti, Barthesi shpallte se autori humbet pushtetin mbi tekstin sapo ai hyn në lexim. Tek Emi Krosi, kjo ndodh natyrshëm. Neologjizmat e saj nuk kanë fjalor interpretues. Lexuesi detyrohet të ndërtojë vetë kuptimin. Fjala “mirazhutopi” mund të lexohet si utopi, iluzion, zhgënjim ose ëndërr. Teksti nuk jep përgjigje; ai prodhon mundësi.

Së treti, Heidegger flet për “hedhjen” e njeriut në botë, për ekzistencën si një gjendje të papërfunduar. Tek poezia “Klithmë”, njeriu duket i flakur në një univers ku toka është “zhelezhgërryer” dhe kujtesa endet nëpër hone. Kjo nuk është vetëm figurë poetike; është një formulim estetik i ankthit ekzistencial heideggerian. Së katërti, Barthes dallon tekstin e kënaqësisë nga teksti i tronditjes. Poezia e Emi Krosit i përket kategorisë së dytë. Ajo nuk e qetëson lexuesin. Përkundrazi, e vendos përballë përplasjeve të papritura semantike. Vargje si “Pitagora u hirnua” ose “ekuacion lakuriqësia ime në katror” e detyrojnë mendjen të dalë jashtë zakoneve të interpretimit. Së pesti, në filozofinë e Heideggerit koha nuk është matje mekanike, por mënyra si njeriu jeton qenien e vet. Në poezinë e Krosit, koha nuk numëron minuta. Ajo bëhet organizëm. Ajo gërryen, qesh, përmbys, zhvesh, plak dhe deh. Në këtë pikë, koha poetike e autores i afrohet konceptit të kohës ekzistenciale më shumë sesa kohës lirike tradicionale.

Së gjashti, Barthes e konsideron metaforën si një mekanizëm të pafund prodhimi kuptimesh. Në poezinë e Emi Krosit, metafora nuk është figurë e vetme, por një sistem i tërë gjuhësor. Thuajse çdo varg përmban një bërthamë metaforike që lind metafora të tjera. Krijohet një efekt zinxhiror ku figurat ushqejnë njëra-tjetrën. Së shtati, tek Heidegger poeti është ruajtësi i qenies. Tek Emi Krosi, poeti duket si ruajtësi i kaosit. Ajo mbledh fragmente të shpërndara të kujtesës, mitit, historisë, erotikës dhe vetmisë dhe i bashkon në një mozaik të ri estetik. Kjo është një formë moderne e banimit poetik në botë. Së teti, Barthes flet për “tekstin e shkruar” si një hapësirë ku gjuhët e ndryshme përplasen. Pikërisht kjo ndodh në poezinë “Mesnatë”. Aty bashkëjetojnë matematika, muzika, erotika dhe kimia. Hipotenuza takohet me puthjen, pentagrami me frymëmarrjen, Pitagora me lakuriqësinë. Është një tekst polifonik në kuptimin më të plotë të fjalës.

Së nënti, Heidegger e lidh poezinë me tokën dhe qiellin, me katërshen e tij të famshme: tokë, qiell, hyjni dhe vdekatarë. Në universin poetik të Emi Krosit, këta elementë rikthehen vazhdimisht. Toka është plagë dhe kujtesë; qielli është muzg dhe strehë; hyjnitë janë Venera, Erosi, Penelopa; ndërsa njeriu endet midis tyre si qenie e papërfunduar.

Së dhjeti, Barthes dhe Heidegger takohen në një pikë të përbashkët që poezia e Emi Krosit e mishëron në mënyrë të veçantë: mosbesimin ndaj gjuhës së zakonshme. Heidegger kërkonte një gjuhë që të mund të dëgjonte qenien; Barthes kërkonte një gjuhë që të çlirohej nga tirania e kuptimit unik. Emi Krosi duket se ndjek të dyja shtigjet njëkohësisht. Ajo e çon fjalën drejt kufirit ku ajo nuk është më vetëm gjuhë, por energji, tingull, vizion dhe materie poetike. Prandaj, në një lexim më të avancuar, poezia e Emi Krosit mund të përfytyrohet si një trekëndësh estetik, në njërën kulm qëndron ontologjia e Heideggerit, në tjetrën semiologjia e Barthesit, ndërsa në të tretën qëndron imagjinata e saj e pakufizuar metaforike. Pikërisht në qendrën e këtij trekëndëshi lind ajo gjuhë e rrallë poetike që nuk synon të tregojë botën, por të krijojë një botë të re brenda gjuhës.