Fatmir Terziu: Tregimi diksursiv i shkrimtarit Vasil Premçi

Takimet me librat e mirë shpesh lindin nga rastësitë më të bukura, por mbeten gjatë në kujtesë si përvoja që pasurojnë botën shpirtërore të lexuesit. Njëra prej këtyre rastësive më erdhi në vitin 2022, kur miku im, profesionisti i njohur i faqosjeve estetike, Agron Sejamini, më dhuroi vëllimin me tregime "Shiu që lag të gjallë dhe të vdekur" të shkrimtarit Vasil Premçi. Ishte një dhuratë që nuk përmbante vetëm një libër, por edhe një ftesë për të hyrë në universin krijues të një autori me ndjeshmëri të veçantë artistike. Që në kontaktin e parë, libri të tërheq jo vetëm për përmbajtjen letrare, por edhe për mënyrën dinjitoze se si është konceptuar dhe realizuar si objekt kulturor. Botuar në Tiranë në vitin 2022, ai mban vulën e përkujdesjes mjeshtërore të Agron Sejaminit, i cili, përmes një arti grafik të rafinuar dhe një faqosjeje estetike të ekuilibruar, i jep veprës një identitet të veçantë vizual. Kjo harmoni ndërmjet përmbajtjes dhe paraqitjes fizike e përgatit lexuesin për një përvojë të plotë estetike që nis përpara se të lexohet fjalia e parë. Po aq i rëndësishëm në formësimin e këtij botimi është edhe kontributi profesional i redaktorit Pandeli Koçi, puna e të cilit ndihet në qartësinë gjuhësore, në rrjedhshmërinë e tekstit dhe në ruajtjen e ritmit artistik të tregimeve. Bashkëpunimi i autorit me redaktorin dhe me mjeshtrin e artit grafik krijon një botim ku çdo element plotëson tjetrin, duke dëshmuar se letërsia cilësore kërkon gjithmonë edhe kujdes botues të denjë.

Në qendër të këtij libri qëndron, natyrisht, proza e Vasil Premçit, një rrëfimtar që ndërton tregime me ngarkesë të fortë emocionale, me vëzhgim të hollë të jetës njerëzore dhe me një gjuhë të pasur figurative. Titulli „Shiu që lag të gjallë dhe të vdekur“ është vetë një metaforë e fuqishme, që paralajmëron një univers narrativ ku kujtesa, koha, dashuria, dhimbja dhe përjetimet njerëzore bashkëjetojnë në një diskurs të ndërtuar me finesë artistike dhe me një ndjenjë të spikatur humanizmi. Një dimension të veçantë emocional i jep këtij vëllimi edhe dedikimi i autorit për prindërit e tij, Stefanin dhe Vangjelinë. Ky gjest nuk është thjesht një shenjë mirënjohjeje familjare, por një çelës interpretimi për të kuptuar burimin shpirtëror të shumë tregimeve të librit. Ai dëshmon se rrënjët njerëzore, kujtesa familjare dhe respekti për brezat që na paraprijnë mbeten themeli mbi të cilin ndërtohet jo vetëm identiteti i autorit, por edhe universi i tij letrar.

Larmia diskursive

Këta tregime ndërtojnë një diskurs narrativ të larmishëm, ku ndërthuren përvoja individuale, kujtesa historike, dashuria, lufta, mërgimi, profesioni i mësuesit, arti dhe marrëdhëniet njerëzore. Pavarësisht ndryshimeve tematike, ato bashkohen nga një bosht i përbashkët humanist, ku njeriu vendoset vazhdimisht përballë kohës, fatit dhe zgjedhjeve morale. Tituj si “Rojtari i laraskave”, “Hamdiu ha byrekë”, “Njeriu që e dehu udha”, “Patkoi i kalit” apo “Busti i vetmisë” dëshmojnë prirjen e autorit për të ngritur ngjarje të zakonshme në nivel simbolik, duke i shndërruar ato në reflektime mbi ekzistencën dhe natyrën njerëzore.

Në planin diskursiv, rrëfimi lëviz vazhdimisht midis realizmit dhe meditimit filozofik. Narratori alternon përshkrimin e ngjarjeve me komente eseistike, kujtime personale dhe dialogë që zbulojnë botën e brendshme të personazheve. Tregime si “Kujtimet e një përkthyesi”, “Nga ditari i një mësuesi”, “Kur merr një letër dashurie…” apo “Letra pa përgjigje nga Leon Tolstoi” ndërtohen mbi mekanizmin e kujtesës dhe të rrëfimit retrospektiv, duke krijuar një diskurs ku koha psikologjike mbizotëron mbi kronologjinë e ngjarjeve. Ndërkohë, në tregime si “Frynin erëra lufte…”, “Mbi dëborën e ngrirë”, “Duel i përgjakur” dhe “Dhe vdekja erdhi”, diskursi fiton tension dramatik dhe shndërrohet në një reflektim mbi dhunën, humbjen dhe qëndrueshmërinë e njeriut përballë fatkeqësive.

Një veçori tjetër e këtij cikli është prania e një gjuhe me ngarkesë të lartë figurative, ku metaforat, simbolet dhe personifikimet krijojnë një atmosferë poetike edhe në tregimet me karakter realist. Dashuria, natyra, kafshët, sendet e zakonshme dhe elementet e peizazhit marrin funksione simbolike, siç sugjerojnë edhe titujt “Dashuria fle në vesën e barit”, “Mëzi i vogël i Eseninit”, “Varri pranë qershisë”, “Shkrirja e akujve” dhe “Dëshira e çuditshme e pashait osman”. Në tërësi, diskursi narrativ i këtij grupi tregimesh dëshmon një prirje të qartë për ta shndërruar rrëfimin në një hapësirë reflektimi estetik e filozofik, ku historia individuale fiton vlera universale dhe komunikon drejtpërdrejt me përvojën shpirtërore të lexuesit.

Tregimi “Magdalena” ndërtohet si një rrëfim i kujtesës, ku fëmijëria, historia dhe dashuria e parë bashkohen në një strukturë të vetme narrative. Autori e ndërthur me mjeshtëri këndvështrimin e fëmijës me reflektimin e narratorit të rritur, duke krijuar një kontrast të vazhdueshëm mes pafajësisë së përjetimit dhe kuptimit të vonuar të ngjarjeve. Brenda atmosferës së mbyllur të Kalasë së Beratit, e cila shndërrohet në një mikrokozmos të Shqipërisë së viteve të prishjes së marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik, personazhet nuk mbeten vetëm figura individuale, por bëhen bartës të dramës së një epoke. Magdalena mishëron bukurinë, lirinë dhe ëndrrën, ndërsa piktori rus Grigori përfaqëson njëkohësisht artin, të huajën dhe tundimin e një bote tjetër. Kështu, historia personale shndërrohet në metaforë të historisë kolektive, ku edhe ndjenjat më intime ndikohen nga tensionet politike dhe ideologjike.

Vlera më e spikatur artistike e tregimit qëndron në gjuhën e pasur figurative dhe në simbolikën e shumëfishtë që e përshkon atë. Puthja e Magdalenës, e cila në vetvete është një gjest spontan lumturie, mbetet në ndërgjegjen e narratorit si shenja e parë e zgjimit shpirtëror dhe e hyrjes në botën e ndjenjave, ndërsa zhdukja e saj në fund fiton përmasa tragjike dhe mitike. Paralelizmi i krijuar mes emrit të Magdalenës dhe figurës biblike të Maria Magdalenës, si edhe aludimi për Kodikët e Purpurt të Beratit, e ngre rrëfimin përtej një historie dashurie, duke e kthyer në një meditim mbi humbjen e thesareve njerëzore e kulturore. Fundi mbetet i hapur dhe i mbështetur mbi nostalgjinë, duke lënë të kuptohet se kujtesa është e vetmja hapësirë ku personazhet dhe dashuritë e humbura mund të mbijetojnë. Në këtë mënyrë, tregimi fiton një dimension universal, sepse flet njëkohësisht për pafajësinë e fëmijërisë, dhimbjen e ndarjes dhe forcën e kujtesës për t’i rezistuar kohës.

Tregimi “Shiu që lag të gjallë dhe të vdekur” është një alegori e fuqishme mbi jetën nën diktaturë, ku frika shndërrohet në gjuhë, ndërsa heshtja në mekanizëm mbijetese. Autori ndërton me mjeshtëri atmosferën e një zyre shtetërore, ku bisedat më të zakonshme për motin nuk janë shprehje e mërzisë, por një strategji për t’iu shmangur çdo teme që mund të interpretohej politikisht. Dialogët absurdë mbi reshjet, mbi numrin e të gjallëve e të vdekurve apo mbi atë se kë lag më shumë shiu, nuk janë thjesht humor grotesk; ato përfaqësojnë deformimin e mendimit njerëzor në një shoqëri ku edhe një fjalë e pafajshme mund të kishte pasoja fatale.

Në qendër të rrëfimit qëndron protagonisti i ri, i cili përballet me një realitet që nuk e kupton plotësisht në fillim. Vetëm shpjegimi i të atit zbulon kuptimin e vërtetë të asaj sjelljeje të çuditshme: kolegët e tij nuk flasin për shiun nga pasioni për meteorologjinë, por sepse frika nga përgjimi i ka detyruar të strehohen në tema krejtësisht të padëmshme. Kjo kthesë e fundit i jep tregimit dimensionin tragjik, duke zbuluar se absurdi nuk buron nga marrëzia e personazheve, por nga një sistem që i detyron njerëzit të jetojnë nën dyshim të vazhdueshëm. Në këtë mënyrë, autori e shndërron zyrën në një metaforë të Shqipërisë së asaj kohe, ku mosbesimi kishte depërtuar deri në marrëdhëniet më të zakonshme njerëzore.

Titulli “Shiu që lag të gjallë dhe të vdekur” përmbledh simbolikisht gjithë filozofinë e tregimit. Shiu bëhet metaforë e një realiteti që nuk bën dallim mes atyre që jetojnë dhe atyre që kanë ikur, ashtu si frika dhe dhuna e sistemit që rëndonte mbi brezat njësoj. Me një stil realist të ndërthurur me groteskun dhe ironinë, autori arrin të krijojë një rrëfim që të bën të buzëqeshësh, por njëkohësisht të ndjesh peshën e një epoke ku njerëzit detyroheshin të fshihnin mendimet e tyre pas bisedave të kota. Pikërisht kjo ndërthurje e humorit të hidhur me dramën njerëzore e bën tregimin një dëshmi artistike të fuqishme për absurditetin e diktaturës dhe plagët e saj në psikologjinë kolektive.

Tregimi ”…Edhe kuajt bëjnë dashuri” është një rrëfim lirik dhe filozofik mbi plagën e dashurisë së parë, ku udhëtimi fizik i protagonistit ndërthuret me udhëtimin e tij të brendshëm. Humbja e Lorit e ka zhytur rrëfimtarin në një gjendje hutimi, aq sa humbet edhe rrugën mes maleve të Tomorricës. Ky humbje orientimi nuk është vetëm gjeografike, por mbi të gjitha shpirtërore: ai nuk di më ku po shkon, sepse është shkëputur nga pika e vetme që i jepte kuptim jetës. Autori përdor një gjuhë të pasur me figura artistike për ta shndërruar peizazhin në pasqyrë të gjendjes emocionale të personazhit, ku natyra merr pjesë në dhimbjen e tij dhe çdo re, pemë apo rrjedhë lumi fiton një domethënie simbolike.

Një nga vlerat më të mëdha të tregimit është krijimi i figurës së xha Velos, një personazh që mishëron urtësinë popullore dhe filozofinë e jetës së fituar përmes përvojës. Ai nuk është thjesht një plak fshatar, por një mentor i heshtur që e kupton menjëherë plagën e djaloshit pa pasur nevojë për shumë fjalë. Përmes bisedave të thjeshta për ushtrinë, disiplinën, kohën, jetën dhe dashurinë, ai shpreh një mençuri të rrallë, ku çdo proverb apo krahasim mbart një të vërtetë universale. Fjalët e tij se “vetëm çasti që jeton është i vërtetë” përfaqësojnë boshtin filozofik të tregimit dhe shndërrohen në një ngushëllim të heshtur për protagonistin.

Natyra në këtë rrëfim nuk shërben vetëm si sfond, por si një personazh më vete. Shelgu i artë, lumi që rrjedh, bostanët, era dhe drita e vjeshtës krijojnë një atmosferë poetike, ku bukuria dhe trishtimi bashkëjetojnë. Çdo element natyror reflekton gjendjen shpirtërore të rrëfimtarit: qielli errësohet kur ai kujton Lorin, ndërsa aroma e barit dhe freskia e dhallës së plakut rikthejnë për pak çaste ndjesinë e jetës. Kjo lidhje organike mes njeriut dhe natyrës i jep tregimit një ritëm meditativ dhe e afron atë me traditën e prozës lirike, ku peizazhi bëhet gjuhë e emocioneve.

Kulmi artistik i tregimit është skena dramatike e dyluftimit të dy kuajve. Ajo nuk paraqitet si një episod i zakonshëm nga bota shtazore, por si një metaforë e fuqishme e instinktit të dashurisë, xhelozisë dhe rivalitetit. Shpjegimi i xha Velos se beteja zhvillohet për një pelë e zhvendos rrëfimin nga niveli realist në atë simbolik, duke treguar se ligjet e dashurisë janë të njëjta për njerëzit dhe kafshët. Titulli ”…Edhe kuajt bëjnë dashuri” fiton kështu kuptimin e tij të plotë: dashuria është një forcë universale, e aftë të lindë lumturinë më të madhe, por edhe tragjedinë më të thellë.

Në fund, tregimi mbetet një reflektim i ndjerë mbi natyrën paradoksale të dashurisë së parë dhe mbi çmimin që njeriu paguan për të. Protagonisti largohet nga xha Velua me rrugën e gjetur, por jo me zemrën e shëruar. Pyetja që e përndjek – pse dashuria e parë i ngjan borës së parë që rrallë mbetet – mbetet pa përgjigje, duke i lënë lexuesit hapësirën për ta plotësuar me përvojën e vet. Pikërisht kjo aftësi për të bashkuar realizmin, poezinë, simbolikën dhe meditimin filozofik e bën tregimin një vepër me vlera të veçanta artistike, ku drama individuale shndërrohet në një të vërtetë universale për njeriun dhe fatin e tij.

Diskursi narrativ

Dy tregimet, “Lamtumirë, babuin!” dhe “Udhëtari nga aeroporti i Nju-Arkut”, ndërtojnë një diskurs narrativ që mbështetet mbi rrëfimin refleksiv, ndërthurjen e planit realist me atë filozofik dhe një narrator që nuk kufizohet vetëm në rrëfimin e ngjarjes, por ndërhyn vazhdimisht për ta interpretuar atë. Diskursi nuk është linear në kuptimin klasik; ai zhvillohet përmes asociacioneve të kujtesës, monologut të brendshëm, dialogut dhe digresioneve eseistike, duke krijuar një tekst ku ngjarja shërben si pikënisje për meditimin mbi njeriun, kohën dhe fatin.

Në “Lamtumirë, babuin!”, diskursi organizohet rreth një takimi të rastësishëm midis mësuesit të moshuar dhe ish-nxënësit të tij, tashmë gjeneral. Megjithatë, boshti i vërtetë narrativ nuk është takimi, por procesi i kujtesës. Fillimi i tregimit ka ritëm të ngadaltë, me përshkrime lirike të agimit, të cilat krijojnë një atmosferë kontemplative. Narratori kalon lirshëm nga përshkrimi i natyrës në reflektime mbi pleqërinë, vdekjen, kujtesën dhe kuptimin e jetës. Kjo lëvizje e vazhdueshme nga konkretja tek abstraktja është një tipar themelor i diskursit të autorit.

Narratori është heterodiegjetik, por me ndërhyrje të shpeshta komentative. Ai nuk ruan neutralitetin klasik, por shtron pyetje retorike (“Mos vallë edhe ata… presin të ndodhë diçka e madhe?”), jep përgjigje të mundshme dhe fton lexuesin në reflektim. Kështu krijohet një diskurs polifonik, ku zëri i narratorit bashkëjeton me mendimet e personazhit dhe me interpretimin filozofik të realitetit.

Një element i rëndësishëm diskursiv është përdorimi i dialogut si mjet karakterizimi. Dialogu midis mësuesit dhe gjeneralit nuk ka funksion vetëm informues, por zbërthen gradualisht konfliktin simbolik midis identitetit social dhe identitetit njerëzor. Gjenerali përpiqet të imponojë statusin e tij përmes gradave, dekoratave dhe emrit zyrtar, ndërsa kujtesa e mësuesit e redukton atë tek nofka e fëmijërisë – “babuin”. Në këtë mënyrë diskursi prodhon një ironi të hollë, sepse triumfi shoqëror i gjeneralit shembet përballë pafuqisë për t’u njohur nga mësuesi.

Në nivel stilistik, tregimi ndërtohet mbi metafora të dendura, krahasime poetike dhe personifikime (“errësira po vidhej rrugëve”, “agimi si një nuse e ndrojtur”). Kjo e afron diskursin me prozën poetike, duke e bërë ritmin narrativ meditativ dhe jo thjesht kronologjik.

Në “Udhëtari nga aeroporti i Nju-Arkut”, diskursi narrativ ndryshon strukturë, por ruan të njëjtën natyrë refleksive. Narratori është homodiegjetik, pjesëmarrës në ngjarje, çka i jep rrëfimit karakter autobiografik. Historia fillon me një situatë të zakonshme – një udhëtim me avion – por shndërrohet gradualisht në një rrëfim mbi frikën, dashurinë dhe fatin njerëzor.

Diskursi ndërtohet mbi teknikën e rrëfimit brenda rrëfimit. Narratori fillimisht prezanton situatën në avion dhe më pas ia lë fjalën personazhit Çirio D’Espozito, i cili rrëfen historinë tragjike të bashkëshortes së tij. Kjo krijon një strukturë të ndërthurur narrative, ku dy rrëfime zhvillohen paralelisht: udhëtimi fizik dhe udhëtimi psikologjik. Një rol të rëndësishëm luan edhe ritmi i diskursit. Përshkrimet e avionit, oqeanit dhe hapësirës ajrore alternohen me reflektime filozofike mbi vdekjen dhe frikën ekzistenciale. Narratori përdor vazhdimisht digresione kulturore, historike dhe psikologjike (Ameriko Vespuçi, Kristofor Kolombi, teoria e amplitudës, psikologjia e frikës), të cilat e zgjerojnë horizontin semantik të tregimit dhe e shndërrojnë atë në një tekst me karakter eseistik.

Diskursi karakterizohet edhe nga përdorimi i monologut të brendshëm. Narratori nuk kufizohet në dëgjimin e historisë së Çirios, por e komenton vazhdimisht atë, ndërton hipoteza, dyshon, korrigjon vetveten dhe krijon një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me lexuesin. Kjo teknikë e afron tekstin me narracionin modern, ku e rëndësishme nuk është vetëm ngjarja, por mënyra se si ajo perceptohet. Në të dy tregimet vihet re dominimi i kohës psikologjike mbi kohën kronologjike. Ngjarjet reale janë të pakta, ndërsa pjesa më e madhe e diskursit ndërtohet mbi kujtesën, përfytyrimin dhe meditimin. Koha zgjerohet përmes rikthimeve retrospektive dhe ndalet shpesh për t’u bërë objekt reflektimi filozofik.

Një tjetër veçori është prania e simbolikës. Agimi në tregimin e parë simbolizon fundin e jetës dhe shpresën njëkohësisht; nofka “babuin” bëhet metaforë e identitetit të pandryshueshëm njerëzor. Në tregimin e dytë, avioni, oqeani dhe fluturimi simbolizojnë pasigurinë ekzistenciale, ndërsa udhëtimi shndërrohet në metaforë të vetë jetës.

Nga pikëpamja pragmatike, diskursi synon jo vetëm të tregojë një histori, por të ndikojë emocionalisht dhe intelektualisht mbi lexuesin. Ai kërkon bashkëpunimin interpretues të marrësit, duke lënë hapësira për nënkuptime, ironi dhe reflektime morale. Lexuesi nuk mbetet spektator, por bëhet bashkëudhëtar në procesin e kërkimit të kuptimit të jetës, kujtesës dhe identitetit.

Në përfundim, diskursi narrativ në këto dy tregime karakterizohet nga ndërthurja harmonike e rrëfimit realist me meditimin filozofik, nga një narrator aktiv që komenton dhe interpreton ngjarjet, nga përdorimi i kujtesës si mekanizëm strukturues dhe nga një gjuhë figurative me ngarkesë të lartë poetike. Këto elemente e bëjnë narracionin shumëplanësh, modern dhe me një dimension të theksuar humanist, ku historia konkrete shndërrohet në një reflektim universal mbi njeriun, kohën, dashurinë, kujtesën dhe fatin.

Diskursi narrativ në tregimet “Lamtumirë, babuin!” dhe “Udhëtari nga aeroporti i Nju-Arkut” ndërtohet mbi një rrëfim me karakter refleksiv, ku ngjarja konkrete shërben si pikënisje për meditime mbi jetën, kujtesën, kohën dhe fatin njerëzor. Autori përdor një narrator që nuk kufizohet vetëm në rrëfimin e ngjarjeve, por ndërhyn vazhdimisht me komente, pyetje retorike dhe vëzhgime filozofike, duke krijuar një dialog të vazhdueshëm me lexuesin. Përshkrimet lirike të natyrës, të hapësirës dhe të gjendjeve shpirtërore e ngadalësojnë ritmin e rrëfimit dhe i japin diskursit një dimension poetik e meditativ.

Në “Lamtumirë, babuin!”, boshti i diskursit është përplasja mes kujtesës dhe identitetit. Takimi i mësuesit të moshuar me ish-nxënësin e tij, tashmë gjeneral, zbërthen me ironi raportin ndërmjet suksesit shoqëror dhe kujtesës njerëzore. Dialogu nuk ka vetëm funksion informues, por shërben si mjet karakterizimi dhe simbolizon pamundësinë e njeriut për t’u shkëputur plotësisht nga e kaluara. Kulmi narrativ arrihet me përshëndetjen “Lamtumirë, babuin!”, ku nofka e fëmijërisë triumfon mbi gradat dhe autoritetin, duke theksuar se identiteti i vërtetë ruhet në kujtesën e njerëzve dhe jo në titujt që fitohen gjatë jetës.

Në “Udhëtari nga aeroporti i Nju-Arkut”, diskursi ndërtohet përmes teknikës së rrëfimit brenda rrëfimit. Narratori, si pjesëmarrës në ngjarje, dëgjon historinë tragjike të Çirio D’Espozitos dhe ndërthur përjetimet e veta me rrëfimin e bashkëudhëtarit. Kjo strukturë krijon një tekst shumëplanësh, ku udhëtimi fizik me avion shndërrohet në një udhëtim psikologjik drejt frikës, dashurisë dhe sakrificës. Monologët e brendshëm, digresionet filozofike dhe simbolika e oqeanit e avionit e zgjerojnë kuptimin e tregimit, duke e ngritur atë përtej një historie personale.

Në të dy tregimet, diskursi narrativ karakterizohet nga ndërthurja e realizmit me reflektimin filozofik dhe nga përdorimi i një gjuhe të pasur me metafora, krahasime dhe personifikime. Koha kronologjike shpesh zëvendësohet nga koha psikologjike, ku kujtimet dhe përjetimet marrin përparësi ndaj rrjedhës së ngjarjeve. Përmes kësaj mënyre rrëfimi, autori e shndërron përvojën individuale në një përvojë universale, duke i ftuar lexuesit të reflektojnë mbi vlerën e kujtesës, identitetit, dashurisë dhe përkohshmërisë së jetës.

Konkluzion

Në përfundim, vëllimi me tregime Shiu që lag të gjallë dhe të vdekur i Vasil Premçit dëshmon pjekurinë artistike të një rrëfimtari që e sheh letërsinë si një mënyrë për të depërtuar në thellësitë e shpirtit njerëzor. Tregimet e tij nuk synojnë vetëm të rrëfejnë ngjarje, por të zbulojnë mekanizmat e kujtesës, të ndërgjegjes dhe të marrëdhënieve njerëzore, duke e shndërruar çdo histori në një përvojë reflektimi. Në këtë univers narrativ, njeriu mbetet gjithmonë në qendër, me dilemat, dobësitë, ëndrrat dhe dinjitetin e tij.

Një nga vlerat më të rëndësishme të këtij libri është aftësia e autorit për të bashkuar realizmin e jetës së përditshme me një dimension filozofik e poetik. Personazhet nuk mbeten thjesht bartës të një subjekti, por shndërrohen në simbole të përvojave universale. Kujtesa, dashuria, humbja, lufta, pleqëria, vetmia dhe shpresa ndërthuren natyrshëm në një diskurs narrativ që ruan ritmin e rrëfimit, por njëkohësisht i fton lexuesit të ndalet dhe të meditojë mbi kuptimin e jetës. Nga pikëpamja estetike, libri spikat për gjuhën e pasur figurative, për metaforat e gjetura me finesë dhe për një stil të rrjedhshëm, ku lirizmi dhe rrëfimi plotësojnë njëri-tjetrin. Përshkrimet e natyrës, dialogët e kursyer, monologët e brendshëm dhe reflektimet filozofike ndërtojnë një prozë që komunikon njëherazi me emocionin dhe mendimin. Kjo është një letërsi që nuk kërkon efekte të jashtme, por mbështetet te fuqia e fjalës artistike dhe te besueshmëria e përvojës njerëzore.

Po aq i rëndësishëm është edhe dimensioni kulturor i këtij botimi. Përkujdesja editoriale e Pandeli Koçit, mjeshtëria grafike e Agron Sejaminit dhe serioziteti me të cilin është realizuar çdo element i librit e bëjnë këtë vepër një botim të denjë, ku përmbajtja dhe forma ecin në harmoni. Kjo dëshmon se një vepër letrare fiton edhe më shumë vlera kur mbështetet nga profesionalizmi i të gjithë atyre që kontribuojnë në lindjen e saj.

Në tërësi, „Shiu që lag të gjallë dhe të vdekur“ është një vëllim që e pasuron prozën bashkëkohore shqipe me një zë autentik, të matur dhe thellësisht human. Ai dëshmon se tregimi mbetet një nga gjinitë më të afta për të përmbledhur dramat, paradokset dhe bukurinë e jetës në një hapësirë të shkurtër, por me jehonë të gjatë emocionale dhe estetike. Lexuesi e mbyll librin me ndjesinë se ka përshkuar jo vetëm historitë e personazheve, por edhe një pjesë të përvojës së vet njerëzore. Pikërisht për këtë arsye, vepra e Vasil Premçit meriton të lexohet, të studiohet dhe të zërë vendin që i takon në panoramën e tregimit shqiptar bashkëkohor. Ajo është një dëshmi se letërsia e mirë nuk i nënshtrohet kohës, sepse buron nga e vërteta e njeriut dhe nga aftësia e autorit për ta kthyer përditshmërinë në art. Si shiu i titullit të librit, që bie pa dallim mbi të gjallët dhe të vdekurit, edhe rrëfimet e këtij vëllimi depërtojnë në kujtesën e lexuesit, duke lënë gjurmë të qëndrueshme në ndjeshmërinë dhe mendimin e tij.