Fatmir Terziu: Tregimi dhe vetvetja

Tregimi dhe vetvetja

(Kur rrëfimi bëhet mënyra më e thellë për të kuptuar njeriun, shoqërinë dhe të vërtetën e tyre.)

Në prozën time, tregimi nuk nis gjithmonë nga një ngjarje që kërkon të rrëfehet, por shpesh nga një mendim që kërkon të kuptohet, nga një kujtim që nuk pranon të mbetet i heshtur, apo nga një hollësi e zakonshme që, sapo vendoset përballë vetëdijes njerëzore, fiton një kuptim tjetër. Më ka ndodhur që një send i thjeshtë, një takim i rastësishëm, një fjalë e dëgjuar në kalim apo një pamje e mbetur në kujtesë të bëhet pikënisja e një rrëfimi shumë më të gjerë se vetë ngjarja. Kjo, pasi ajo që më intereson në tregim nuk është vetëm ajo që ndodh, por ajo që mbetet pasi ngjarja ka përfunduar; jo vetëm ajo që personazhi sheh, por edhe ajo që nuk arrin të shohë te vetja. Në këtë hapësirë midis përvojës dhe ndërgjegjes, midis asaj që njeriu beson për veten dhe asaj që zbulon në çastet e papritura, tregimi merr një funksion tjetër: bëhet një mënyrë për të shqyrtuar vetveten pa e vendosur domosdoshmërisht atë në qendër të rrëfimit. Shpesh, ndërsa shkruaj, më intereson paradoksi më shumë se përfundimi, pyetja më shumë se përgjigjja dhe njeriu më shumë se roli që ai përpiqet të luajë në shoqëri. Mendoj se pikërisht këtu qëndron një nga mundësitë më të mëdha të prozës: të tregojë atë që nuk thuhet drejtpërdrejt, të zbulojë atë që fshihet pas një veprimi të zakonshëm dhe të bëjë që lexuesi, pa e kuptuar, të mos jetë më vetëm vëzhgues i historisë, por pjesë e gjykimit të saj.

Nga ky këndvështrim, tregimi dhe vetvetja nuk janë dy realitete të ndara. Tregimi është mënyra se si vetvetja përpiqet të kuptojë botën, ndërsa bota është prova përmes së cilës vetvetja zbulon të vërtetën e saj. Kjo më çon te një mendim që meriton të shqyrtohet më gjatë: njeriu mund të dëshirojë të çlirohet nga shqetësimet, por jo medoemos nga veprimtaria që ia krijon ato. Dhe pikërisht ky paradoks përbën një nga çelësat për të kuptuar jo vetëm krijimin letrar, por edhe vetë natyrën e tregimit. Njeriu nuk fillon ta njohë vetveten në çastin kur mëson të flasë për të, por në momentin kur guxon të rrëfejë atë që zakonisht e mban të fshehur. Në këtë kuptim, tregimi nuk është thjesht një mënyrë për të organizuar ngjarjet, për të vendosur personazhet në një hapësirë të caktuar apo për t'i dhënë kohës një rend kronologjik. Ai është një udhëtim i brendshëm, një përpjekje për të zbuluar marrëdhënien midis asaj që mendojmë se jemi dhe asaj që shfaqemi përpara të tjerëve. Ndonjëherë, njeriu rrëfen për të tjerët, por në të vërtetë përballet me veten; kërkon të shpjegojë botën, ndërsa pa e kuptuar zbulon hartën e vet të brendshme. Kështu, tregimi bëhet një pasqyrë që nuk e riprodhon fytyrën ashtu siç duket, por ashtu siç e ndien vetëdija.

Ekziston një dallim i rëndësishëm midis dëshirës për të qenë i lirë nga shqetësimet dhe dëshirës për të qenë i lirë nga vetë veprimtaria që na shqetëson. Njeriu mund të lodhet nga puna, nga shkrimi, nga përgjegjësitë, nga kërkimi i një përgjigjeje, por kjo nuk do të thotë se dëshiron të heqë dorë prej tyre. Një gazetar mund të dëshirojë të mos shkruajë një artikull të caktuar, por nuk dëshiron domosdoshmërisht të mos jetë më gazetar; një shkrimtar mund të ndiejë peshën e një tregimi që nuk po merr formën e dëshiruar, por kjo peshë është pikërisht pjesë e lidhjes së tij me krijimin. Këtu qëndron një nga paradokset e vetvetes: ne kërkojmë çlirimin nga mundimi, por jo gjithmonë nga arsyeja që na bën të pranojmë mundimin. Shpesh, ajo që na lodh është edhe ajo që na mban gjallë shpirtërisht. Prandaj, tregimi i vërtetë nuk lind vetëm nga dëshira për të thënë diçka, por edhe nga pamundësia për të heshtur përballë asaj që na ka pushtuar mendimin.

Në thelb, çdo rrëfim është një lojë midis mosdijes dhe zbulimit. Njeriu mund të kënaqet duke kërkuar, duke ndjekur shenjat, duke dyshuar dhe duke iu afruar dalëngadalë një të vërtete, por kënaqësia e kërkimit do të humbiste kuptimin nëse përgjigjja nuk do të gjendej kurrë. Është pikërisht çasti kur e panjohura kalon në njohje ai që i jep vlerë përvojës. Një objekt i fshehur, një kujtim i pambyllur, një fjalë e pathënë apo një arsye e harruar mund të bëhen qendra e një bote të tërë rrëfimore. Por çfarë ndodh kur njeriu nuk arrin ta gjejë atë që kërkon? Atëherë misteri pushon së qeni lojë dhe shndërrohet në barrë. Ai hyn në ëndrra, në mendime, në marrëdhënie, duke e kthyer të panjohurën në një prani që nuk largohet. Tregimi, në këtë pikë, merr një funksion më të thellë: ai nuk është vetëm kërkimi i përgjigjes, por edhe përpjekja për të mos u mposhtur nga pyetja.

Megjithatë, vetvetja nuk zbulohet gjithmonë përmes deklaratave të mëdha. Shpesh, ajo fshihet pas shprehjeve të zakonshme, krahasimeve të konsumuara dhe metaforave që i përsërisim pa e ditur më se çfarë kanë dashur të thonë. Gjuha, e cila duhet të jetë mjeti ynë i zbulimit, mund të shndërrohet në strehën ku fshihemi nga mendimi. Përdorim fjalë që tingëllojnë bukur, por që nuk krijojnë më asnjë pamje; përmendim histori, por kemi harruar prejardhjen e tyre; ndërtojmë krahasime, por nuk e dimë më se ku qëndron ngjashmëria. Kjo është një nga dobësitë e rrëfimit kur ai humbet lidhjen me përvojën: fjalët vazhdojnë të ecin, ndërsa mendimi mbetet pas. Prandaj, shkrimtari duhet të ketë guximin të rikthejë gjuhën në jetën e zakonshme, ta zbresë nga lartësitë e saj artificiale dhe ta provojë me sendet më të thjeshta të përditshmërisë. Një tenxhere, një palë këpucë, një copë bukë apo një gotë verë mund të shpjegojnë ndonjëherë më shumë për njeriun sesa një traktat i tërë i mbushur me terma të rëndë.

Në këtë marrëdhënie midis së zakonshmes dhe së thellës qëndron edhe fuqia e humorit. Ekziston një bindje e gabuar se çështjet serioze kërkojnë medoemos një gjuhë solemne, se mendimi i thellë duhet të ruajë një pamje të rëndë dhe se shakaja e zvogëlon rëndësinë e së vërtetës. Në të kundërtën, humori mund të jetë një nga provat më të forta të seriozitetit intelektual. Vetëm ai që e njeh mirë një ide mund ta mbrojë edhe duke e vendosur në një situatë groteske; vetëm ai që nuk ka frikë nga pyetjet mund të qeshë edhe me bindjet e veta. Një shaka e zakonshme mund të fshehë një filozofi të tërë, sepse pas saj shpesh qëndron një paradoks i madh njerëzor: ne jemi qenie që mendojmë se zotërojmë botën, por njëkohësisht varemi prej saj në mënyra nga më të çuditshmet. Njeriu mund të ulet mbi kapelen e vet dhe të qeshë me pakujdesinë e tij, por ajo pamje e vogël mund të zbulojë një të vërtetë të madhe mbi krenarinë, dobësinë dhe natyrën e tij të dyfishtë. Kështu, tregimi nuk ka pse të jetë gjithnjë solemn për të qenë i thellë. Ndonjëherë, një buzëqeshje e vendosur në vendin e duhur është më e fuqishme se një predikim i gjatë.

Por vetvetja nuk mund të kuptohet e shkëputur nga shoqëria ku jeton. Njeriu formohet përmes marrëdhënieve, përplasjeve, pritshmërive dhe kontradiktave të kohës së tij. Për këtë arsye, tregimi që merret vetëm me pamjen e jashtme të ngjarjeve rrezikon të mos shohë mekanizmat që i prodhojnë ato. Kur gjërat shkojnë keq, shoqëria kërkon zakonisht një njeri praktik, dikë që di të veprojë sipas mënyrave të njohura, dikë që premton zgjidhje të menjëhershme. Por pikërisht në çastet kur mënyrat e zakonshme dështojnë, nevojitet njeriu që mendon, teoricieni që pyet pse sistemi funksionon, pse ka pushuar së funksionuari dhe çfarë duhet ndryshuar në themel. Praktika pa mendim mund të përsërisë gabimin me një shpejtësi më të madhe, ndërsa mendimi pa guxim mund të mbetet një strehë e rehatshme e mosveprimit. Tregimi duhet t'i mbajë të dyja në marrëdhënie, sepse ai nuk është vetëm pasqyrë e realitetit, por edhe mënyrë për ta vënë realitetin në gjyq.

Në këtë gjykim, morali ka një rëndësi që nuk mund të zëvendësohet me shpjegime të pafundme. Njeriu modern ka zhvilluar një prirje të çuditshme për ta shmangur gjykimin moral, edhe kur e keqja është e dukshme. Përballë një veprimi të gabuar, ai kërkon shkaqe, rrethana, interesa, përfitime, ndikime psikologjike apo justifikime shoqërore, sikur të gjitha këto të mund ta zhdukin vetë natyrën e gabimit. Në vend që të thotë se një veprim është i padrejtë, ai përpiqet të shpjegojë se si u bë i mundur. Sigurisht, shpjegimi është i domosdoshëm, por ai nuk duhet të shndërrohet në një mënyrë për të shmangur përgjegjësinë. Tregimi i ndershëm nuk e fsheh të vërtetën pas mjegullës së rrethanave. Ai mund të kuptojë personazhin pa e shfajësuar, mund të zbulojë arsyet e një veprimi pa e quajtur të drejtë dhe mund të dëgjojë edhe zërin e atij që gabon, pa humbur aftësinë për të dalluar të drejtën nga e padrejta.

Këtu lind edhe një pyetje tjetër, që ka të bëjë me mënyrën se si një individ apo një shoqëri e vlerëson vetveten. A jemi pa disa të meta sepse kemi fituar virtytin e kundërt, apo sepse kemi rënë në një të metë tjetër që nuk e njohim? Mungesa e një gabimi nuk është gjithmonë provë e një virtyti. Një shoqëri mund të mos jetë e dhunshme sepse është bërë e drejtë, por mund të mos jetë e dhunshme edhe sepse është bërë indiferente; mund të mos jetë e korruptuar në një mënyrë të caktuar, por të jetë zhytur në një formë tjetër të pandershmërisë. Kjo është arsyeja pse tregimi duhet të shkojë përtej vetëkënaqësisë së personazheve dhe të shoqërive. Ai duhet të zbulojë atë që fshihet pas lavdërimeve që njerëzit i bëjnë vetes, pas virtyteve të shpallura dhe pas sukseseve të ekspozuara. Ndonjëherë, njeriu nuk e njeh karakterin e vet nga ajo që bën, por nga ajo që përpiqet të fshehë.

Në botën politike dhe shoqërore, kjo prirje merr forma edhe më të ndërlikuara. Politika shpesh ndërtohet mbi frikën, mbi paralajmërimet e skajshme dhe mbi bindjen se ardhja e kundërshtarit do të sjellë menjëherë shkatërrimin e gjithçkaje. Fushata të tëra ushqehen me fantazma, me katastrofa të parashikuara dhe me armiq që paraqiten si kërcënime absolute. Në vend që t'u flitet njerëzve për atë që mund të ndërtohet, u tregohet vazhdimisht ajo që mund të humbasin. Kështu, frika zë vendin e imagjinatës politike dhe qytetari mësohet të zgjedhë jo atë që dëshiron, por atë që i duket më pak e rrezikshme. Edhe vetë kërkesat njerëzore ndryshojnë gjatë këtij procesi. Njeriu nuk kërkon gjithmonë atë që dëshiron me të vërtetë, por atë që mendon se mund të marrë. Me kalimin e kohës, kërkesa fillestare harrohet, zëvendësohet nga një kompromis dhe, pas një karriere të gjatë, individi mund të harrojë edhe vetë se për çfarë kishte nisur të luftonte. Jeta publike rrezikon të bëhet një varg zgjedhjesh të dorës së dytë, ku askush nuk kujton më idealin e parë, por të gjithë mësojnë të mbrojnë atë që kanë arritur të fitojnë.

Kjo është veçanërisht e dukshme kur njerëzit që drejtojnë shoqërinë fillojnë të ngjajnë me njëri-tjetrin më shumë sesa pranojnë. Përplasjet publike mund të jenë të zhurmshme, ndërsa marrëveshjet private mund të jenë të heshtura; por pas skenës mund të ekzistojë një afërsi interesash që nuk ka shumë lidhje me dallimet e shpallura. Klasat shoqërore, privilegjet dhe rrethet e mbyllura mund të krijojnë një gjuhë të përbashkët edhe midis atyre që para publikut paraqiten si kundërshtarë. Në këtë mënyrë, politika rrezikon të bëhet një teatër ku ndryshojnë aktorët, por jo skenari. Tregimi, kur merr përsipër të zbulojë këtë mekanizëm, nuk mjaftohet me emrat e personazheve, por kërkon të kuptojë se kush e ka shkruar skenarin dhe kujt i shërben ai. Ai e zhvendos vëmendjen nga zhurma e fjalëve te heshtja e interesave.

Një nga fushat ku kjo marrëdhënie midis dukjes dhe së vërtetës bëhet më e rrezikshme është kultura e suksesit. Kohët tona janë mbushur me libra, artikuj, këshilla dhe formula që premtojnë se mund ta mësojnë njeriun të ketë sukses në çdo gjë. Suksesi është kthyer në një objekt që duhet ndjekur, ekspozuar dhe matur, sikur të ishte një mall me udhëzime përdorimi. Por çfarë është në të vërtetë suksesi? A është të kesh më shumë se të tjerët, të jesh më i dukshëm, të zotërosh më shumë pushtet apo të arrish të bësh mirë atë që ke zgjedhur? Një njeri mund të jetë i suksesshëm në grumbullimin e pasurisë, por i varfër në mendim; mund të fitojë një pozitë të lartë, por të humbasë aftësinë për të kuptuar njerëzit; mund të mbledhë duartrokitje, por të mos ketë asnjë arsye të brendshme për të qenë krenar. Suksesi, kur shkëputet nga vlera e punës dhe nga përgjegjësia morale, bëhet një fjalë e zbrazët, një mënyrë për të emërtuar rezultatin pa pyetur për rrugën që çoi deri tek ai.

Në çdo veprimtari të ndershme, suksesi ka dy rrugë të dallueshme: të bësh një punë vërtet të mirë ose të krijosh përshtypjen se ke bërë një punë më të mirë se të tjerët. E para kërkon aftësi, durim, përkushtim dhe ndershmëri; e dyta kërkon manipulim, reklamë dhe një zotësi të veçantë për ta shndërruar dukjen në zëvendësim të përmbajtjes. Në një shoqëri ku pamja merr përparësi ndaj vlerës, njeriu nuk pyet më se çfarë ka prodhuar, por se si mund ta bëjë produktin e vet të duket më i madh. Kjo vlen për politikën, për ekonominë, për artin dhe, natyrisht, për letërsinë. Shkrimtari mund të joshet të shkruajë për t'u dukur i suksesshëm, jo për të thënë diçka që ka rëndësi; mund të ndjekë kërkesat e tregut, jo nevojën e brendshme të krijimit. Në atë çast, vepra rrezikon të humbasë autonominë dhe të kthehet në një formë reklame për autorin, për botuesin apo për interesat që qëndrojnë pas saj.

Arti dhe reklama mund të përdorin të njëjtat mjete, të njëjtat ngjyra, të njëjtat fjalë dhe madje të njëjtën mjeshtëri teknike, por ndryshimi qëndron te qëllimi. Arti synon të krijojë një përvojë, të zgjojë një mendim, të lëvizë ndërgjegjen dhe të hapë një hapësirë të re ku njeriu mund të shohë botën ndryshe. Reklama, në thelbin e saj, synon të prodhojë një dëshirë dhe ta drejtojë atë drejt një përfitimi. Kur arti fillon t'i nënshtrohet vetëm logjikës së fitimit, kufiri midis krijimit dhe promovimit fillon të zhduket. Kjo nuk do të thotë se artisti duhet të jetojë jashtë botës materiale apo se vepra nuk mund të ketë vlerë ekonomike. Çështja është nëse ai mbetet zot i ndërgjegjes së vet apo bëhet shërbëtor i interesave që nuk mund t'i kontrollojë dhe që nuk mund t'i miratojë moralisht. Një vepër mund të blihet, por mendimi që ajo mbart nuk duhet të shitet bashkë me ndërgjegjen e autorit.

Në këtë pikë, tregimi dhe vetvetja takohen në një marrëdhënie vendimtare. Shkrimtari nuk është vetëm ai që krijon personazhe, por edhe ai që duhet të ruajë një distancë kritike ndaj dëshirave të veta, ndaj tundimit për t'u pëlqyer dhe ndaj nevojës për t'u pranuar. Ai duhet të pyesë veten nëse po shkruan sepse ka diçka për të thënë apo sepse dëshiron të duket si dikush që ka diçka për të thënë. Kjo pyetje nuk është e lehtë, sepse vetëdija njerëzore është e aftë të ndërtojë justifikime të shumta. Ne mund t'i paraqesim ambiciet tona si ideale, interesat si parime dhe dëshirën për lavdi si shërbim ndaj së mirës. Por tregimi i sinqertë ka një mënyrë të veçantë për të depërtuar përtej këtyre mbulesave. Ai e vendos njeriun përballë pasojave të zgjedhjeve të tij dhe e detyron të shohë jo vetëm atë që ka dashur të bëjë, por edhe atë që ka bërë në të vërtetë.

Edukimi, në këtë këndvështrim, nuk duhet të jetë vetëm grumbullim njohurish, por edhe çlirim nga lodhja shpirtërore dhe paragjykimet që bota ia imponon njeriut. Një nga qëllimet më të bukura të tij është rikthimi i asaj gjallërie që fëmija e zotëron natyrshëm: aftësia për t'u habitur, për të pyetur, për të parë diçka të zakonshme sikur të ishte hera e parë. Fëmija nuk e pranon botën vetëm sepse ajo ekziston; ai e shqyrton, e prek, e pyet dhe shpesh e vë në dyshim. Me kalimin e viteve, shumë prej nesh e humbasin këtë aftësi. Mësohemi me shpjegimet e gatshme, me përgjigjet e trashëguara dhe me kufijtë që na vendos zakoni. Edukimi i vërtetë duhet të na ndihmojë ta çmësojmë këtë lodhje të fituar, të rikthejmë kureshtjen dhe të mos e ngatërrojmë pjekurinë me humbjen e habisë. Një njeri që nuk habitet më, rrezikon të mos zbulojë asgjë të re për botën dhe, mbi të gjitha, asgjë të re për vetveten.

Po kështu, nuk duhet ngatërruar përparimi me modën e të qenit modern. Një mendim nuk bëhet më i vlefshëm vetëm sepse është i ri, as një ide më e dobët vetëm sepse ka lindur më herët. Kur dikush e përdor përkatësinë ndaj kohës së re si argument për të mposhtur kundërshtarin, ai nuk po dëshmon epërsi intelektuale, por një lloj snobizmi që e zëvendëson arsyen me pretendimin e superioritetit. Mendimi i lirë nuk ka nevojë për etiketa që ta mbrojnë. Ai duhet të qëndrojë përballë pyetjeve, kundërshtimeve dhe provave. Tregimi, si formë e mendimit, duhet të ruajë të njëjtën pavarësi: të mos bëhet rob i modës, i termave të momentit apo i dëshirës për t'u dukur në hap me çdo ndryshim. E reja ka vlerë kur sjell një zbulim, jo kur shërben si dekor për një mendim të vjetër.

Si konkluzion, marrëdhënia midis tregimit dhe vetvetes nuk mund të kuptohet pa një dimension etik. Njeriu nuk është vetëm ajo që mendon, çfarë shkruan apo çfarë arrin të fitojë. Ai është edhe ana në të cilën zgjedh të qëndrojë kur vjen çasti i provës. Mund të mos jetë gjithmonë e rëndësishme nëse kemi shkruar bukur apo keq, nëse kemi përdorur mjete të fuqishme apo të brishta, nëse kemi fituar duartrokitje apo kemi mbetur në heshtje. Por është shumë e rëndësishme se çfarë kemi mbrojtur me fjalët dhe veprimet tona, cilës të vërtete i kemi shërbyer dhe në cilën anë kemi zgjedhur të qëndrojmë. Kjo është prova që i jep kuptim jo vetëm shkrimit, por edhe jetës.

Prandaj, tregimi nuk është thjesht ajo që i ndodh një personazhi. Është edhe ajo që ndodh brenda tij ndërsa përpiqet të kuptojë çfarë i ka ndodhur. Nuk është vetëm rruga që përshkon një njeri nga fillimi deri në fund të një ngjarjeje, por edhe rruga që përshkon ndërgjegjja nga padija te njohja, nga vetëkënaqësia te dyshimi, nga dukja te përgjegjësia. Në këtë udhëtim, vetvetja nuk shfaqet si një përgjigje e përfunduar, por si një pyetje që ndryshon sa herë që guxojmë ta shqyrtojmë. Ndoshta pikërisht këtu qëndron arsyeja pse vazhdojmë të tregojmë histori: jo sepse i kemi kuptuar të gjitha, por sepse ende kemi diçka për të zbuluar.

Dhe nëse një ditë do të na duhej të zgjidhnim midis një tregimi që na bën të dukemi të suksesshëm dhe një tregimi që na detyron të jemi të ndershëm me vetveten, atëherë zgjedhja do të ishte edhe prova e fundit e karakterit tonë. Sepse njeriu mund të ndryshojë rrëfimin për të shpëtuar imazhin e vet, por vetëm e vërteta mund ta shpëtojë vetveten nga rrëfimi i rremë.