Fatmir Terziu: Shqip dhe Anglisht

(Identiteti kombëtar, dinjiteti i gjuhës dhe arti i të kuptuarit të Tjetrit)

Të jesh qytetar i botës nuk do të thotë të mos i përkasësh askund, as të heqësh dorë nga gjuha, kujtesa dhe karakteri i vendit prej nga vjen. Përkundrazi, njeriu bëhet vërtet ndërkombëtar pikërisht atëherë kur ka një identitet të vetin, kur e njeh dhe e kupton vendin ku ka lindur, kur nuk e sheh përkatësinë si një barrë që duhet ta lërë pas, por si një pasuri që mund ta ndajë me të tjerët. Bota nuk ndërtohet nga njerëz që ngjajnë me njëri-tjetrin, por nga njerëz që, duke mbetur të ndryshëm, arrijnë të kuptojnë njëri-tjetrin. Prandaj, ndërkombëtarizmi nuk është zhdukja e kombësive, as shkrirja e gjuhëve në një gjuhë të vetme, por bashkëjetesa e tyre në një hapësirë ku secila ruan zërin, historinë dhe veçantinë e vet.

Kjo është një e vërtetë që bëhet edhe më e dukshme kur vendosim përballë dy gjuhë, dy kultura dhe dy mënyra të të menduarit, siç janë shqipja dhe anglishtja. Në pamje të parë, ato mund të duken si dy mjete komunikimi që shërbejnë për të njëjtin qëllim, por në thellësi secila mbart një mënyrë të veçantë të përjetimit të jetës, të dashurisë, të dhimbjes, të humorit, të kujtesës dhe të marrëdhënieve njerëzore. Një fjalë në shqip nuk është gjithmonë e barabartë me fjalën që i përgjigjet në anglisht, sepse pas saj qëndrojnë përvoja të ndryshme, histori të ndryshme dhe ndonjëherë edhe plagë që nuk kanë të njëjtën gjuhë për t'u treguar. Përkthimi, në këtë kuptim, nuk është thjesht kalimi i një fjale nga njëra anë e fjalorit në tjetrën, por përpjekja për të bartur një botë të tërë pa ia dëmtuar shpirtin.

Shpesh, njeriu që jeton në një mjedis të huaj joshet nga pamja e jashtme e kulturës së atij vendi. Ai vëren mënyrën si flasin njerëzit, si sillen në rrugë, si ndërtojnë marrëdhëniet, si organizojnë jetën dhe, pa e kuptuar, fillon të imitojë ato që i duken më tërheqëse. Një shqiptar në Angli mund të joshet nga qetësia e komunikimit, nga përmbajtja në shprehjen e emocioneve, nga korrektësia në marrëdhëniet shoqërore dhe nga respektimi i hapësirës personale. Mund të përpiqet të flasë si anglez, të sillet si anglez, të mendojë se suksesi i tij matet me largësinë që arrin të krijojë nga mënyra e vet e mëparshme e jetesës. Por këtu fillon një keqkuptim i hollë: ai mund të përvetësojë disa zakone pa kuptuar historinë që i ka prodhuar ato, mund të kopjojë një sjellje pa njohur vlerat që e mbajnë në këmbë dhe mund të përfundojë duke humbur natyrshmërinë e vet, pa fituar domosdoshmërisht thelbin e tjetrit.

Në të njëjtën mënyrë, edhe një anglez që jeton mes shqiptarëve mund të magjepset nga ngrohtësia e mikpritjes, nga afërsia familjare, nga gatishmëria për të ndarë atë pak që ke, nga mënyra si një kafe mund të shndërrohet në një bisedë të gjatë dhe si një i panjohur mund të bëhet mik brenda pak minutash. Por, nëse ai përpiqet t'i imitojë këto sjellje vetëm në sipërfaqe, pa kuptuar se pas tyre qëndrojnë një histori e gjatë e mbijetesës, një kulturë e lidhjeve familjare dhe një traditë ku nderi i shtëpisë lidhet me nderimin e mysafirit, ai mund të përfundojë duke luajtur rolin e shqiptarit, pa e kuptuar domethënien e vërtetë të mikpritjes shqiptare. Sepse mikpritja nuk është vetëm një tavolinë e shtruar, as një gotë e mbushur, por një mënyrë për t'i thënë tjetrit se prania e tij ka vlerë.

Këtu qëndron edhe dallimi ndërmjet admirimit dhe imitimit. Të admirosh një kulturë do të thotë të pranosh se ajo ka diçka për të të mësuar, ndërsa ta imitosh verbërisht do të thotë të marrësh prej saj atë që duket më e lehtë për t'u kopjuar, duke lënë mënjanë arsyet që e kanë bërë të tillë. Një shqiptar që e admiron Anglinë nuk ka pse të heqë dorë nga shqipja, nga mënyra e vet e të menduarit apo nga kujtesa e vendit të tij. Përkundrazi, ai mund të bëhet më i vëmendshëm ndaj gjuhës së vet pikërisht sepse ka mësuar të vlerësojë një gjuhë tjetër. Dhe një anglez që e çmon Shqipërinë nuk ka pse të bëhet shqiptar për të kuptuar vlerat e saj. Ai mund të mbetet anglez dhe, pikërisht nga kjo pozitë, të bëhet një mik më i mirë i shqiptarëve.

Në këtë pikë, shqipja dhe anglishtja nuk janë më dy gjuhë që qëndrojnë përballë njëra-tjetrës, por dy dritare përmes të cilave mund të shihet e njëjta botë. Megjithatë, secila dritare ka pamjen e vet. Anglishtja ka një shtrirje të jashtëzakonshme ndërkombëtare, një prani të fuqishme në shkencë, teknologji, diplomaci, arsim dhe komunikimin global. Ajo i jep njeriut mundësinë të hyjë në një hapësirë të gjerë bashkëbisedimi dhe të jetë pjesë e një bote ku kufijtë e informacionit janë gjithnjë e më të tejdukshëm. Por kjo fuqi nuk duhet ngatërruar me epërsinë e një kulture ndaj një tjetre. Fakti që një gjuhë flitet nga miliona njerëz dhe përdoret në institucionet më të rëndësishme të botës nuk e bën atë më të pasur në shpirt sesa një gjuhë që flitet nga një popull më i vogël.

Shqipja, ndonëse nuk ka shtrirjen ndërkombëtare të anglishtes, mbart një pasuri që nuk matet me numrin e folësve. Ajo ka brenda vetes një histori të gjatë, një kujtesë të mbijetuar përmes shekujve, një folklor të jashtëzakonshëm, një traditë poetike dhe një aftësi të veçantë për të shprehur nuancat e afërsisë njerëzore. Ka fjalë që nuk përkthehen lehtë, jo sepse janë të pamundura për t'u shpjeguar, por sepse kërkojnë një përvojë që nuk mund të bartet e gjitha përmes një barazimi leksikor. Edhe anglishtja ka të tilla. Kjo është arsyeja pse përkthyesi nuk duhet të jetë vetëm njohës i dy fjalorëve, por edhe njohës i dy qytetërimeve, i dy historive dhe i atyre ndjenjave që shpesh mbeten të fshehura pas një shprehjeje të zakonshme.

Në punën time me të dyja gjuhët, (në realitet me shtatë gjuhët e tjera që flas, shkruaj dhe përkthej) kjo më është shfaqur shpesh si një përgjegjësi më e madhe sesa vetë përkthimi. Kam kuptuar se një fjali mund të jetë gramatikisht e saktë dhe, megjithatë, të jetë shpirtërisht e pasaktë. Mund të përkthehet çdo fjalë dhe prapëseprapë të humbasë ajo që autori ka dashur të thotë. Një shprehje e zakonshme në shqip mund të mbartë një ironi, një dhimbje ose një nënkuptim që nuk gjendet drejtpërdrejt në anglisht. Po kështu, një fjali angleze, e ndërtuar mbi një traditë të caktuar humori, përmbajtjeje apo distance shoqërore, mund të tingëllojë e ftohtë në shqip, nëse përkthyesi nuk arrin të kuptojë se çfarë fshihet pas saj. Kështu, përkthimi bëhet një akt përgjegjësie kulturore, sepse përkthyesi nuk bart vetëm fjalët, por edhe dinjitetin e atyre që i kanë krijuar. Por çështja e shqipes dhe anglishtes nuk lidhet vetëm me përkthimin. Ajo prek edhe një dukuri që po bëhet gjithnjë e më e zakonshme në shoqërinë shqiptare: prirjen për ta përdorur anglishten si shenjë statusi, madje edhe atje ku shqipja do të ishte më e qartë, më e natyrshme dhe më e saktë. Në disa mjedise, një fjalë angleze duket sikur i jep fjalisë një pamje më moderne, një tingull më prestigjioz dhe një autoritet që fjala shqipe, padrejtësisht, mendohet se nuk e ka. Kjo prirje nuk është shenjë e njohjes së gjuhës së huaj, por shpesh shenjë e pasigurisë ndaj gjuhës amtare. Njohja e anglishtes është pasuri. Përdorimi i saj për të mbuluar varfërinë e shprehjes në shqip është një tjetër çështje.

Nuk ka asgjë të keqe që një i ri shqiptar të mendojë, të studiojë dhe të punojë në anglisht. Përkundrazi, kjo është një mundësi e madhe, veçanërisht në një botë ku dija qarkullon përtej kufijve kombëtarë. Por do të ishte një humbje e vërtetë nëse, duke fituar aftësinë për të komunikuar në një gjuhë të madhe ndërkombëtare, ai do të humbiste aftësinë për të shprehur mendimin e vet në gjuhën e nënës. Nuk është përparim kur një njeri di të porosisë një kafe në pesë gjuhë, por nuk arrin të shkruajë një mendim të plotë në gjuhën e vet. Nuk është modernizim kur një institucion shqiptar e mbush komunikimin me terma të huaj, ndërsa nuk kujdeset të krijojë një shqipe të saktë, të pasur dhe të kuptueshme. Moderniteti nuk matet me numrin e fjalëve të huaja që përdorim, por me aftësinë për të shprehur ide të reja me qartësi dhe dinjitet.

Nga ana tjetër, edhe mbrojtja e shqipes nuk duhet të kthehet në një mbyllje ndaj botës. Gjuha nuk është një muze ku çdo fjalë duhet të ruhet nën xham, as një territor i rrethuar ku nuk lejohet të hyjë asnjë ndikim i jashtëm. Ajo është një organizëm i gjallë që zhvillohet, merr, përshtat dhe krijon. Shqiptarët kanë nevojë për anglishten, ashtu siç kanë nevojë për gjuhët e tjera, sepse çdo gjuhë e re është një mënyrë e re për të parë dhe kuptuar realitetin. Por pasurimi nuk është zëvendësim. Një gjuhë e huaj duhet të na ndihmojë të zgjerojmë shqipen, jo ta bëjë atë të duket e tepërt. Duhet të na ndihmojë të shprehim më shumë, jo të na bindë se kemi më pak për të thënë.

Në këtë marrëdhënie ka edhe një përgjegjësi të veçantë për shqiptarët që jetojnë në Britani. Ata ndodhen në një hapësirë ku dy gjuhët mund të takohen çdo ditë, në shkollë, në punë, në familje, në institucione dhe në jetën shoqërore. Fëmijët e tyre mësojnë anglishten si gjuhë të përditshme, ndërsa shqipja rrezikon të mbetet vetëm gjuha e bisedave të shkurtra familjare. Kjo nuk është një dukuri që duhet parë me frikë, por me vetëdije. Një fëmijë që rritet me dy gjuhë nuk është më pak anglez dhe as më pak shqiptar. Ai ka mundësinë të zotërojë dy mënyra të të shprehurit, dy trashëgimi dhe dy hapësira kulturore. Por kjo pasuri kërkon përkujdesje. Nëse prindërit nuk i flasin fëmijës shqip, nëse nuk i lexojnë libra shqip, nëse nuk i tregojnë histori nga vendi i të parëve, atëherë një pjesë e trashëgimisë mund të ndërpritet jo nga ndonjë ndalim i jashtëm, por nga pakujdesia e brendshme.

Dhe këtu lind një pyetje që meriton të na shoqërojë: çfarë do t'i mbetet një brezi kur të ketë mësuar të flasë rrjedhshëm anglisht, por të mos ketë më gjuhën në të cilën gjyshërit i kanë treguar historitë e tyre? Ai mund të dijë gjithçka për botën, por të mos kuptojë më një këngë të vjetër, një fjalë të urtë, një shprehje të krahinës apo një kujtim familjar. Mund të ketë qasje në bibliotekat më të mëdha, por të mos jetë në gjendje të lexojë një letër të shkruar nga gjyshi. Kjo do të ishte një humbje që nuk matet me mungesën e një fjalori, por me ndërprerjen e një lidhjeje njerëzore.

Prandaj, të jesh shqiptar në Angli nuk do të thotë të zgjedhësh midis shqipes dhe anglishtes. Nuk është e nevojshme të heqësh njërën për të fituar tjetrën. Përkundrazi, njeriu që e njeh mirë gjuhën e vet mund të mësojë më thellë edhe gjuhën e tjetrit, sepse ka një pikënisje nga ku mund të krahasojë, të dallojë dhe të kuptojë. Një anglez që e njeh mirë anglishten nuk ka pse të ndihet i kërcënuar nga shqipja; as një shqiptar nuk duhet ta shohë anglishten si rrezik. Rreziku nuk qëndron te gjuha tjetër, por te paaftësia jonë për të kuptuar se çfarë përfaqëson gjuha jonë.

Në fund të fundit, nuk bëhemi më të hapur duke u bërë kopje të të tjerëve. As nuk bëhemi më të qytetëruar duke mohuar prejardhjen tonë. Një anglez që admiron Shqipërinë, por mbetet vetvetja, mund të jetë një mik më i sinqertë i saj sesa ai që përpiqet të imitojë shqiptarët. Po kështu, një shqiptar që admiron Anglinë, por nuk e braktis shqipen, mund të jetë një përfaqësues më dinjitoz i kulturës së vet sesa ai që e konsideron gjuhën amtare si një pengesë për t'u pranuar në shoqërinë e re.

Shqipja dhe anglishtja nuk kanë nevojë të konkurrojnë për të përcaktuar se cila është më e rëndësishme. Ato kanë nevojë të bashkëjetojnë, të pasurojnë njëra-tjetrën përmes njerëzve që i flasin dhe të krijojnë ura ku ndryshimi nuk shihet si pengesë, por si mundësi. Sepse një njeri që di dy gjuhë nuk ka thjesht dy mënyra për të thënë të njëjtën gjë; ai ka dy mundësi për ta kuptuar botën. Dhe nëse arrin të mos humbasë veten në këtë udhëtim, atëherë ai nuk është as më pak shqiptar ngaqë flet anglisht, as më pak ndërkombëtar ngaqë mendon në shqip.

Të flasësh anglisht është të komunikosh me botën. Të ruash shqipen është të mos e humbasësh veten në të. Sepse bota nuk ka nevojë për një tjetër kopje të vetes, por për njerëz që sjellin në të diçka të veçantë nga historia, kultura dhe gjuha e tyre. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kuptimi më i thellë i të qenit ndërkombëtar: të kesh dyer të hapura nga të gjitha anët, por të mos harrosh kurrë derën nga ke hyrë në botë.