Fatmir Terziu: ROBIN HUDI SHQIPTAR

Më ra në dorë një libër interesant. Libri i Hazis Gjergjit. E them hapur, se natyrisht  “Myslim Peza dëshmitar dhe protagonist 1912–1939”, nuk vjen thjesht për të shtuar një tjetër titull në raftin e historisë shqiptare. Ai vjen për të hapur një derë mbi një periudhë ku Shqipëria po kërkonte veten, ndërsa njerëzit e saj përballeshin me shtetin, pushtetin, padrejtësinë, varfërinë dhe pasiguritë e një vendi ende të ri. Dhe në këtë hapësirë të trazuar shfaqet Myslim Peza. Myslim Peza si dëshmitar dhe protagonist i një kohe që ende kërkon të rrëfehet Jo si statujë, apo si figurë e ngrirë në bronz, por si njeri. Ky është ndoshta thelbi i librit.

Myslim Peza është dëshmitar i kohës, por njëkohësisht protagonist i saj. Ai nuk qëndron jashtë historisë për ta parë atë nga larg. Ai është brenda saj, në përplasjet, në frikërat, në konfliktet dhe në vendimet që e formësuan jetën e tij. Përmes rrëfimit të tij, historia zbret nga piedestali dhe hyn në jetën e përditshme. Dhe pikërisht këtu Hazis Gjergji bën zgjedhjen e tij më të rëndësishme: nuk i beson vetëm dokumentit, por as vetëm kujtesës. I vendos të dyja përballë njëra-tjetrës.

Kjo mënyrë e ndërtimit të librit i jep veprës një frymëmarrje që mungon shpesh në shkrimet historike. Historia nuk paraqitet si procesverbal i ftohtë. Ajo ka zë, tension, kujtesë dhe konflikt. Autori ndërthur burimet arkivore me dëshmitë dhe rrëfimet e Myslim Pezës, duke krijuar një mozaik ku e kaluara nuk duket më e largët, por e gjallë. Prandaj edhe epiteti “Robin Hudi shqiptar” nuk është thjesht një metaforë e bukur. Ai lidhet me mënyrën se si figura e Myslim Pezës shfaqet në raport me njerëzit e zakonshëm dhe me pushtetin.

Por këtu duhet ndalur, sepse një figurë historike nuk mund të kuptohet duke e kthyer në legjendë dhe duke harruar njeriun. Dhe libri i Hazis Gjergjit ka pikërisht këtë interes: të na afrojë me njeriun pas figurës. Myslim Peza del nga faqet e historisë së përgjithshme dhe hyn në hapësirën konkrete të Shqipërisë së Mesme. Peza, Tirana, Peqini, Shijaku, Kavaja, Ndroqi dhe krahinat përreth nuk janë thjesht emra vendesh. Ato bëhen pjesë e një harte njerëzore ku politika përkthehet në fat, ku vendimet e pushtetit prekin familjet, ku padrejtësia nuk është koncept abstrakt, por përvojë e jetuar, ku libri merr edhe një dimension tjetër, atë të historisë së parë nga poshtë. Historia nuk bëhet vetëm në pallatet e pushtetit, bëhet edhe në rrugët e fshatrave, në odat ku flitet me zë të ulët, në familjet që presin. Dhe Myslim Peza është një prej atyre figurave që e lidh këtë histori të heshtur me historinë e shkruar.

Kjo është arsyeja pse vepra e Hazis Gjergjit nuk duhet parë vetëm si një libër për Myslim Pezën. Është edhe një libër për Shqipërinë që kërkonte të bëhej shtet, ndërsa shqiptari kërkonte të gjente vendin e tij brenda këtij shteti. Në këtë pikë, libri bëhet më shumë se biografi, më shumë se dokumentacion, më shumë se kujtim. Bëhet një përballje me kohën.

Dhe çdo përballje e vërtetë me historinë kërkon një gjë që shpesh na mungon: guximin për të mos e thjeshtuar të kaluarën. Dhe kush ka pasur interes që ajo të mos kujtohet? Kjo është arsyeja pse dokumenti dhe dëshmia marrin një rëndësi të veçantë në këtë vepër. Materiali i mbledhur nga autori, burimet arkivore dhe rrëfimet e mbledhura nga vetë Myslim Peza krijojnë një raport të veçantë mes faktit historik dhe kujtesës njerëzore.

Fjala e Lirë e sheh pikërisht këtu rëndësinë e këtij libri, jo vetëm te ajo që thotë për Myslim Pezën, por te ajo që na detyron të pyesim për kohën në të cilën ai jetoi, sepse historia shqiptare nuk ka nevojë vetëm për libra që e përsërisin atë. Dhe mbi të gjitha, ka nevojë për një lexues që nuk kënaqet me përgjigjen e gatshme.

Hazis Gjergji ka zgjedhur të hyjë në këtë terren me një përvojë që ndërthur kërkimin historik me ndjeshmërinë e gazetarit. Pikërisht kjo ndërthurje e bën rrëfimin më të lëvizshëm dhe e largon nga gjuha e thatë e një raporti dokumentar.

Në fund, ajo që mbetet nuk është vetëm Myslim Peza. Mbetet pyetja për njeriun përballë kohës. Sa mund të rezistojë një individ kur përballet me një realitet që nuk e pranon? Sa larg mund të shkojë ndërgjegjja kur drejtësia mungon? Dhe kur një njeri vendos të mos pajtohet me atë që e konsideron të padrejtë, a po shkruan ai vetëm historinë e vet, apo pa e kuptuar po bëhet pjesë e historisë së një vendi? Këtu qëndron pesha e Myslim Pezës si dëshmitar dhe protagonist. Dhe këtu qëndron edhe arsyeja pse “Myslim Peza dëshmitar dhe protagonist 1912–1939” meriton të lexohet jo si një libër që i vendos pikën historisë, por si një libër që na shtyn ta rihapim atë, sepse historia nuk mbyllet kur shkruhet. Ajo fillon të jetojë kur dikush guxon ta rilexojë. Dhe në këtë rilexim, Myslim Peza nuk është vetëm një emër i së kaluarës. Është Robin Hudi shqiptar i një kohe të trazuar, një dëshmitar me kujtesë dhe një protagonist që vazhdon të na kërkojë një gjë të vetme, të mos e harrojmë njeriun kur shkruajmë historinë.