Fatmir Terziu: Përkthimet e Andrea Varfit në 112-vjetorin e lindjes

Le ta quajmë një urë poetike mes kulturave, një përpjekje për ta bërë letërsinë botërore pjesë të kujtesës dhe identitetit shqiptar. Në 112-vjetorin e lindjes së Andrea Varfit, rikthimi te krijimtaria dhe veprimtaria e tij letrare nuk është thjesht një përkujtim i një emri të njohur të letërsisë shqiptare, por edhe një mundësi për të vlerësuar një prej atyre intelektualëve që e kuptuan letërsinë si hapësirë të gjerë komunikimi ndërmjet popujve, kohëve dhe përvojave njerëzore. Në këtë kontekst, një vend të veçantë zënë përkthimet e tij artistike, të cilat dëshmojnë jo vetëm njohjen e gjuhëve dhe kulturave të huaja, por edhe aftësinë për të hyrë në strukturën e brendshme të veprës poetike, për ta kuptuar ritmin, frymën dhe botëkuptimin e saj, e më pas për ta rikrijuar në shqip me ndjeshmëri dhe përgjegjësi letrare. Përkthimi, në kuptimin e tij më të mirë, nuk është një kalim mekanik fjalësh nga një gjuhë në tjetrën. Ai është një akt interpretimi, një proces krijues në të cilin përkthyesi duhet të ruajë jo vetëm kuptimin, por edhe muzikën e vargut, ngarkesën emocionale, figuracionin dhe atë frymë të padukshme që e bën një vepër të dallueshme nga të tjerat. Andrea Varfi iu afrua kësaj përgjegjësie me vetëdijen e një poeti dhe studiuesi, duke dëshmuar se përkthimi artistik kërkon të njëjtën përgatitje, përkushtim dhe mjeshtëri që kërkon edhe krijimtaria origjinale.
Që në vitin 1934, kur ishte ende në një moshë të re, ai solli në shqip poemën klasike «Varrezat» të Ugo Foskolos, ndërsa në vitin 1938 përktheu në vargje tragjedinë «Virginia» të Vittorio Alfierit. Këto dy përvoja përbëjnë dëshmi të hershme të interesimit të tij për trashëgiminë e madhe të letërsisë italiane dhe për mundësitë shprehëse të gjuhës shqipe në përballje me veprat e saj klasike. Zgjedhja e autorëve nuk ishte e rastësishme. Foscolo dhe Alfieri përfaqësonin dy përvoja të rëndësishme të mendimit dhe ndjeshmërisë italiane, ku ndërthuren ideali, dinjiteti njerëzor, liria, historia dhe përplasja e individit me fatin e kohës së vet.
Në vijim, Varfi e zgjeroi këtë marrëdhënie me letërsinë italiane përmes përkthimit të veprës lirike të Mauricio Kapriles, poet përparimtar dhe mik i Shqipërisë së re, si dhe të poezive të arbëreshit të shquar Gavril Dara i Ri. Kjo e fundit merr një rëndësi të veçantë, sepse përkthimi dhe studimi i autorëve arbëreshë nuk përfaqësonin vetëm një interes letrar, por edhe një përpjekje për të ndriçuar vazhdimësinë historike e kulturore të shqiptarëve përtej kufijve të atdheut. Në këtë mënyrë, Varfi nuk e shihte letërsinë arbëreshe si një degë të shkëputur të një trashëgimie të largët, por si një pjesë të gjallë të kujtesës sonë kombëtare, e cila meritonte të njihej, të studiohej dhe të bëhej pjesë e ndërgjegjes kulturore shqiptare. Vlera e këtyre përkthimeve qëndron te përpjekja për të ruajtur njëherësh saktësinë e përmbajtjes dhe të formës, duke arritur atë që mund të quhet rikrijim i mirëfilltë poetik. Varfi nuk mjaftohej me përcjelljen e mendimit të autorit, por kërkonte të ruante edhe mënyrën se si ai mendim merrte jetë në varg. Kjo kërkonte njohje të thellë të origjinalit, ndjeshmëri ndaj gjuhës shqipe dhe aftësi për të gjetur baraspeshën ndërmjet besnikërisë ndaj autorit dhe natyrshmërisë së shprehjes në gjuhën pritëse.
Një element tjetër që i jep rëndësi veprimtarisë së tij përkthimore është shoqërimi i një pjese të konsiderueshme të punimeve me shënime dhe komente studimore. Këto nuk ishin shtesa të rastësishme, por përpjekje për ta vendosur veprën në kontekstin e saj historik, estetik dhe kulturor. Shënimet mbi Foskolon, Alfierin dhe Darën e Ri dëshmojnë se Varfi e kuptonte përkthimin si një proces që nuk përfundon me tekstin e shqipëruar. Përkundrazi, ai kërkonte t'i ofronte lexuesit edhe çelësat e nevojshëm për të kuptuar autorin, kohën, idetë dhe rëndësinë e veprës. Në këtë rrafsh, bie në sy edhe dëshira e tij për të ndjekur përvojën e Fan S. Nolit, i cili kishte ngritur një standard të veçantë në përkthimin artistik, duke e bërë gjuhën shqipe të tingëllonte me fuqinë dhe natyrshmërinë e letërsisë së madhe botërore.
Por veprimtaria përkthimore e Andrea Varfit nuk mund të kuptohet e shkëputur nga formimi i tij krijues dhe nga puna e gjerë si studiues i letërsisë. Ai ishte një intelektual që e njihte letërsinë jo vetëm si art të fjalës, por edhe si dëshmi të jetës historike dhe të zhvillimit të mendimit shoqëror. Interesimi i tij u shtri nga letërsia shqiptare e traditës te krijimtaria bashkëkohore, nga autorët e Rilindjes Kombëtare te figurat e letërsisë arbëreshe, nga poezia e shkruar te folklori dhe trashëgimia gojore. Në studimet e tij u trajtuan figura si Pashko Vasa, Naim Frashëri, Andon Zako Çajupi, Ndre Mjeda, Thimi Mitko, Koto Hoxhi, Petro Nini Luarasi, Fan S. Noli dhe Migjeni, duke kontribuar në njohjen dhe vlerësimin e trashëgimisë së tyre.
Veçanërisht e rëndësishme mbetet puna e tij për arbëreshët e Italisë. Përmes kërkimeve në botime, dokumente dhe arkiva, Varfi solli të dhëna e materiale që ndihmuan në pasurimin e njohurive mbi historinë e letërsisë shqipe. Studimet e tij për Gavril Darën e Ri, Gavril Darën e Vjetër, Dhimitër Kamardën dhe autorë të tjerë arbëreshë tregojnë një interesim të qëndrueshëm për atë pjesë të kulturës shqiptare që, ndonëse u zhvillua larg trojeve të origjinës, ruajti gjuhën, kujtesën dhe një lidhje të thellë me rrënjët e veta. Në këtë këndvështrim, përkthimi i poezisë së Darës së Ri merr një domethënie edhe më të gjerë: ai bëhet një akt afrimi ndërmjet dy hapësirave të së njëjtës trashëgimi.
Nuk duhet harruar se Andrea Varfi ishte edhe poet e prozator, me një krijimtari që nisi të merrte formë që në vitet tridhjetë. Poezitë dhe skicat e tij të asaj periudhe dëshmojnë prirje realiste, të ndërthurura me nota romantike dhe me një ndjeshmëri të theksuar ndaj padrejtësive shoqërore. Vëllimi Në zgjim, botuar më 1962, mblodhi një pjesë të rëndësishme të kësaj krijimtarie të hershme. Në prozën e shkurtër ai përdori ironinë dhe satirën për të goditur hipokrizinë, sharlatanizmin dhe pabarazinë, duke ndërtuar portrete të shpejta, por domethënëse të realitetit. Kjo përvojë krijuese ndihmon të kuptohet edhe ndjeshmëria e tij si përkthyes: ai e njihte nga brenda mekanizmin e krijimit letrar dhe e dinte se një varg nuk jeton vetëm nga kuptimi që përcjell, por edhe nga mënyra se si e organizon atë kuptim në gjuhë. Në këtë pikë, përkthimet e Varfit duhen parë edhe si pjesë e një tradite më të gjerë të përkthimit shqiptar, ku figura e përkthyesit merrte përgjegjësinë për ta zgjeruar horizontin kulturor të lexuesit. Përkthyesi nuk ishte thjesht ndërmjetës i një teksti të huaj, por një krijues që sillte në gjuhën e vet përvoja të reja estetike, modele shprehjeje dhe mënyra të tjera të të menduarit. Përmes punës së tij me autorë italianë dhe arbëreshë, Varfi kontribuoi në njohjen e një pjese të rëndësishme të letërsisë europiane, duke e vendosur lexuesin shqiptar përballë veprave që kishin lindur në një tjetër mjedis historik, por që bartnin shqetësime universale.
Në 112-vjetorin e lindjes së tij, është me rëndësi të rikthehet vëmendja te kjo anë e veprimtarisë së Andrea Varfit, e cila ndonjëherë mbetet në hijen e krijimtarisë së tij poetike dhe të studimeve letrare. Përkthimet e tij nuk janë thjesht një kapitull plotësues në biografinë e një shkrimtari. Ato përfaqësojnë një kontribut më vete në kulturën shqiptare, sepse dëshmojnë për një vetëdije të qartë mbi rëndësinë e dialogut ndërmjet letërsive dhe mbi detyrimin e kulturës kombëtare për të mos u mbyllur brenda kufijve të vet. Në fund të fundit, rëndësia e një përkthyesi nuk matet vetëm me numrin e veprave që ka sjellë në gjuhën e tij, por me gjurmën që ato lënë në kulturën pritëse. Andrea Varfi i përkiste asaj plejade intelektualësh që e shihnin fjalën si një përgjegjësi dhe kulturën si një pasuri që duhet zgjeruar përmes njohjes së tjetrit. Ai e kuptoi se një poezi e shkruar në një gjuhë tjetër mund të bëhet pjesë e ndjeshmërisë shqiptare pa humbur identitetin e saj, ashtu si një traditë e largët mund të afrohet përmes përkthimit, studimit dhe interpretimit të kujdesshëm.
Prandaj, përkujtimi i 112-vjetorit të lindjes së Andrea Varfit është edhe një rast për të vlerësuar atë punë të heshtur e të qëndrueshme që lidh krijimtarinë me dijen, gjuhën amtare me gjuhët e tjera dhe kujtesën kombëtare me trashëgiminë universale. Në këtë urë kulturore, përkthimet e tij mbeten një dëshmi e qartë se letërsia nuk njeh kufij të pakapërcyeshëm dhe se një vepër e madhe, kur përkthehet me mjeshtëri, nuk vjen thjesht nga një gjuhë tjetër, por fiton një jetë të re në gjuhën që e mirëpret.








Comments