Fatmir Terziu: Pse e harruam Naimin?

Në rastin e Naim Frashërit, pyetja nuk lidhet me mungesën e emrit të tij në tekstet shkollore, me numrin e botimeve apo me praninë e portretit të tij në hapësirat publike, por me diçka shumë më të thellë. Sa nga mendimi i Naimit ka mbetur i gjallë në ndërgjegjen tonë kulturore, sa prej idealeve të tij vazhdojnë të ndikojnë në mënyrën se si e kuptojmë gjuhën, atdheun, dijen, punën dhe përgjegjësinë ndaj shoqërisë? Një komb mund ta përmendë poetin e vet më të madh në çdo përvjetor dhe, megjithatë, të jetë duke u larguar prej tij në përditshmëri. Kjo është arsyeja pse pyetja “Pse e harruam Naimin?” nuk duhet lexuar si një pohim i thjeshtë se poeti është zhdukur nga kujtesa, por si një shqetësim për zbrazëtinë që mund të krijohet midis nderimit ceremonial dhe trashëgimisë së përvetësuar.

Një dokument i vitit 1975, i lidhur me përkujtimin e 75-vjetorit të vdekjes së Naim Frashërit, na lejon ta shohim këtë problem nga një këndvështrim tjetër. Më 20 tetor të atij viti, në klubin e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve u organizua një mbrëmje letrare dhe artistike kushtuar poetit, ku morën pjesë shkrimtarë, studiues, gazetarë, punonjës të shkencës e të prodhimit, si edhe të rinj e të reja. Fjalën e rastit e mbajti Dritëro Agolli, atëherë kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, i cili e trajtoi Naimin si një nga figurat themelore të ndërgjegjes kombëtare dhe të zhvillimit të letërsisë shqipe. Ky material, përtej gjuhës së kohës dhe kornizës ideologjike brenda së cilës u mbajt përkujtimi, dëshmon se Naimi nuk shihej vetëm si një poet për t'u recituar, por si një figurë që duhej studiuar në raport me historinë, gjuhën, shoqërinë dhe zhvillimin e mendimit shqiptar. Pikërisht ky dimension i gjerë i veprës së tij është ai që rrezikon të humbasë kur trashëgimia letrare reduktohet në disa vargje të mësuara përmendësh dhe në një ceremoni përvjetore.

Në fjalën e tij, Dritëro Agolli e përshkruante Naimin si një poet që kishte hyrë në mendjen dhe zemrën e shqiptarëve, duke theksuar rolin e veprës së tij në zgjimin e ndërgjegjes kombëtare dhe në edukimin e brezave. Por, nëse e lexojmë sot këtë vlerësim me një sy kritik, duhet të ndajmë atë që i përket së vërtetës historike e letrare nga mënyra se si pushteti i kohës përpiqej ta përfshinte traditën në sistemin e vet të legjitimimit. Në materialin e vitit 1975, vlerësimi për Naimin ndërthuret me gjuhën zyrtare të regjimit, duke e paraqitur figurën e poetit edhe përmes meritave që i atribuoheshin Partisë së Punës dhe Enver Hoxhës për rivlerësimin e tij. Kjo pjesë nuk mund të lexohet si një e vërtetë e pakushtëzuar për historinë e trashëgimisë naimiane, por si dëshmi e mënyrës se si një sistem politik përpiqej ta vendoste edhe të kaluarën kombëtare brenda rrëfimit të vet. Naimi i përkiste një historie shumë më të gjerë sesa çdo pushtet, sepse vepra e tij kishte lindur përpara regjimit dhe do të duhej të mbetej e lirë nga çdo përpjekje për ta kufizuar në një pronësi ideologjike.

Këtu fillon një nga arsyet e mundshme të largimit tonë nga Naimi: ne kemi pasur prirjen ta trajtojmë trashëgiminë kulturore jo gjithmonë si një hapësirë të hapur interpretimi, por si një pronë që mund të përshtatet sipas nevojave të kohës. Dikur, figura e poetit mund të përdorej për të dëshmuar epërsinë e një ideologjie; më vonë, në një shoqëri të përqendruar te tranzicioni, përfitimi ekonomik dhe gara për sukses të menjëhershëm, ajo mund të lihet mënjanë si një simbol i largët, i dobishëm vetëm në raste festash. Në të dyja rastet rreziku është i ngjashëm: Naimi nderohet, por nuk dëgjohet; përmendet, por nuk lexohet në thellësi; shfaqet si figurë e përfunduar, ndërkohë që pyetjet e tij mbeten të hapura. Kjo nuk do të thotë se shqiptarët e kanë harruar tërësisht, por se ekziston një dallim i madh midis njohjes së emrit të një poeti dhe kuptimit të rëndësisë së tij për jetën e sotme.

Një nga dëshmitë më të fuqishme të aktualitetit të Naim Frashërit gjendet te poema “Bagëti e Bujqësia”, vepër që në përkujtimin e vitit 1975 vlerësohej si një himn i dashurisë për Shqipërinë dhe për gjuhën e saj. Naimi nuk e ndërtoi këtë dashuri mbi një formulë të thatë patriotike, as mbi një listë emrash e ngjarjesh historike. Ai e shndërroi natyrën në një përvojë të brendshme, ku mali, fusha, kullota, bagëtia, burimi dhe kujtesa e vendlindjes krijojnë një lidhje të gjallë midis njeriut dhe tokës. Shqipëria e tij nuk është thjesht një territor që duhet shpallur i dashur, por një botë që duhet njohur, përjetuar dhe mbajtur brenda vetes. Kjo është arsyeja pse vargjet e tij kanë kaluar përtej rrethanave në të cilat u shkruan. Ato i flasin edhe njeriut të sotëm, i cili mund të jetë larg vendlindjes, i rrethuar nga qytete të mëdha, nga teknologjia dhe nga një jetë e shpejtë, por që ende kërkon në kujtesë një burim, një fushë, një zë ose një peizazh ku të njohë veten.

Por a e kemi ruajtur këtë kuptim të dashurisë për atdheun, apo e kemi zëvendësuar atë me një gjuhë të gatshme, që përdoret me lehtësi në fjalime dhe harrohet sapo mbarojnë ceremonitë? Kjo është një pyetje që Naimi na e kthen në mënyrë të tërthortë. Dashuria për atdheun, në kuptimin e tij më të thellë, nuk mund të ndahet nga kujdesi për gjuhën, nga përgjegjësia ndaj njeriut, nga puna dhe nga dëshira për përparim. Nëse ne e lartësojmë Shqipërinë në fjalë, por shpërfillim pasurinë e saj natyrore, e varfërojmë gjuhën në komunikimin publik, e trajtojmë dijen si një mjet të dorës së dytë dhe e lëmë kulturën në periferi të interesit shoqëror, atëherë kemi ruajtur simbolin, por kemi dobësuar përmbajtjen. Naimi nuk na kërkon ta përsërisim pa pushim se e duam atdheun; na nxit të pyesim se çfarë bëjmë për ta merituar këtë dashuri.

Një tjetër arsye pse Naimi meriton të rilexohet lidhet me gjuhën. Në fjalën e vitit 1975 theksohej se ai kishte arritur një ekuilibër të veçantë në përdorimin e shqipes, duke krijuar një gjuhë që nuk do të vjetërohej lehtë dhe që mund të shërbente si pikë mbështetjeje për zhvillimin e mëtejshëm të letërsisë. Ky vlerësim përmban një të vërtetë të rëndësishme, por kërkon edhe një saktësim kritik: gjuha letrare shqipe nuk u krijua nga një njeri i vetëm dhe nuk u zhvillua jashtë kontributit të shkrimtarëve, mendimtarëve, botuesve e veprimtarëve të tjerë të Rilindjes. Megjithatë, Naimi zë një vend të veçantë në këtë proces, sepse arriti ta përdorte shqipen si një mjet të fuqishëm për të bashkuar ndjenjën, mendimin dhe synimin kombëtar. Ai nuk e trajtoi gjuhën vetëm si instrument për të thënë diçka, por si një hapësirë ku një popull mund të njihte veten dhe të imagjinonte të ardhmen e tij.

Në kohën tonë, kur komunikimi është bërë më i shpejtë se kurrë dhe fjala qarkullon nga një ekran në tjetrin me një shpejtësi marramendëse, pyetja për gjuhën e Naimit merr një domethënie të re. Nuk është fjala për ta ngrirë shqipen në një formë të vjetër, as për të kërkuar që çdo shprehje e sotme t'u bindet modeleve të shekullit XIX. Gjuhët jetojnë duke ndryshuar. Por ndryshimi nuk duhet të kthehet në pakujdesi, as shpejtësia në varfërim të shprehjes. Naimi na mëson se gjuha mund të jetë njëkohësisht e kuptueshme, e pasur dhe e aftë të bartë ide të mëdha. Nëse sot e përdorim fjalën pa e menduar, nëse e zëvendësojmë argumentin me zhurmën dhe mendimin me përsëritjen, atëherë largimi nga Naimi nuk është vetëm letrar; është edhe largim nga përgjegjësia që kemi ndaj mënyrës se si flasim dhe mendojmë.

Po aq domethënëse është vëmendja që Naimi i kushtoi dijes dhe përparimit. Materiali i vitit 1975 e paraqet atë si poet, filozof, mendimtar, politikan dhe pedagog, duke theksuar interesin e tij për shkencën, natyrën dhe arsimimin e bashkatdhetarëve. Përtej gjuhës ideologjike të kohës, këtu shfaqet një anë e Naimit që nuk duhet të mbetet në hijen e portretit të poetit patriot. Ai nuk e imagjinonte rilindjen e shqiptarëve vetëm përmes ndjenjës kombëtare, por edhe përmes zhvillimit të mendjes. Dëshira për të arsimuar njerëzit dhe për t'i afruar me dijen ishte pjesë e një projekti më të gjerë emancipues, në të cilin një shoqëri nuk mund të përparonte nëse mbetej e mbyllur ndaj zbulimeve, pyetjeve dhe arritjeve të njerëzimit.

Në këtë pikë, Naimi bëhet veçanërisht i afërt me shqetësimet e së tashmes. Ne jetojmë në një kohë kur informacioni është i bollshëm, por dija nuk është gjithmonë po aq e thellë; kur mundësitë për të mësuar janë shtuar, por durimi për të studiuar shpesh është zvogëluar; kur mendimi kritik mund të shpallet lehtësisht, por kërkon mund për t'u ushtruar seriozisht. Naimi nuk mund të përdoret si përgjigje e gatshme për çdo problem të kohës sonë, sepse ai ishte bir i një shekulli tjetër dhe mendimi i tij mbart kufizimet e epokës së vet. Por pikërisht për këtë arsye duhet lexuar me seriozitet: jo për ta kthyer në autoritet të pagabueshëm, por për të kuptuar se si një intelektual i shekullit XIX e shihte dijen si pjesë të domosdoshme të çlirimit dhe të përparimit njerëzor.

Edhe vlerësimi i punës, që në përkujtimin e vitit 1975 zinte një vend të veçantë, meriton të shkëputet nga përdorimet e ngushta ideologjike. Vargu i njohur i Naimit, «Punë, punë natë e ditë, që të shohim pakëz dritë», nuk është thjesht një thirrje për lodhje dhe prodhim. Ai shpreh lidhjen midis përpjekjes së vazhdueshme dhe shpresës për një jetë më të mirë. Drita nuk shfaqet vetvetiu; ajo kërkon përkushtim, dije, këmbëngulje dhe besim se mundi i sotëm mund të ndërtojë mundësi për të nesërmen. Nëse e lexojmë këtë varg vetëm si një formulë të bukur për t'u recituar, humbasim thelbin e tij. Nëse e lidhim me jetën e përditshme, me përgjegjësinë profesionale, me punën krijuese, me ndershmërinë dhe me respektin për mundin e tjetrit, ai fiton një aktualitet që nuk varet nga asnjë sistem politik.

Megjithatë, pyetja “Pse e harruam Naimin?” kërkon që të shohim edhe mënyrën se si e kemi organizuar kujtesën tonë kulturore. Përkujtimi i vitit 1975 ishte një ngjarje e organizuar nga institucionet letrare të kohës, me pjesëmarrjen e figurave të rëndësishme të jetës kulturore. Kjo tregon se Naimi zinte një vend të dukshëm në jetën publike. Por prania e tij në një ceremoni nuk mjafton për të vërtetuar se vepra e tij lexohej gjithmonë në tërë kompleksitetin e vet, ashtu siç numri i botimeve sot nuk dëshmon vetvetiu se kemi një marrëdhënie të gjallë me të. Kujtesa kulturore nuk matet vetëm me përvjetorët, bustet, emrat e shkollave dhe citimet e përsëritura. Ajo matet edhe me cilësinë e mësimdhënies, me seriozitetin e studimeve, me mundësinë që të rinjtë të zbulojnë vetë tekstin dhe me aftësinë e shoqërisë për ta lidhur letërsinë me pyetjet që e shqetësojnë.

Këtu duhet të bëjmë një dallim të domosdoshëm. Naimi nuk është harruar në kuptimin e zhdukjes së tij nga kujtesa shqiptare. Emri dhe vargjet e tij vazhdojnë të njihen. Por mund të jetë dobësuar mënyra se si e përvetësojmë veprën e tij, duke e kthyer nga një burim mendimi në një shenjë të gatshme identiteti. Në këtë kuptim, harresa nuk është gjithmonë mungesë kujtese; ndonjëherë është tepricë përsëritjeje. Ne mund ta përsërisim një varg aq shpesh, sa të mos ndalemi më të mendojmë çfarë na kërkon ai. Mund ta vendosim poetin në një piedestal aq të lartë, sa të mos e shohim më si njeri që mendoi, punoi, vuajti dhe u përpoq të ndryshonte botën e vet përmes fjalës.

Naimi meriton të lexohet edhe përtej figurës së poetit të natyrës dhe të atdheut. Në veprën e tij gjendet një interes i veçantë për bukurinë, dashurinë dhe gruan, siç dëshmon edhe poema “Bukuria”. Ky dimension na ndihmon të kuptojmë se horizonti i tij krijues nuk kufizohej vetëm te thirrja kombëtare. Ai kërkonte të shprehte edhe përvojën njerëzore, ndjenjën dhe marrëdhënien e individit me botën. Sigurisht, këto tema duhen lexuar në kontekstin historik dhe kulturor të kohës së tij, jo përmes standardeve të sotme të vendosura mekanikisht. Por pikërisht leximi kritik mund të zbulojë se ku Naimi ishte novator, ku mbeti brenda kufizimeve të epokës dhe si mund të zhvillohet më tej dialogu me veprën e tij.

Një shoqëri që e do vërtet traditën nuk ka frikë ta studiojë atë me sy kritik. Përkundrazi, ajo e di se vlerat e qëndrueshme nuk kanë nevojë të mbrohen nga pyetjet. Ato bëhen më të kuptueshme kur vihen në marrëdhënie me kohën, me kontradiktat dhe me kufijtë e tyre. Edhe Naimi, si çdo autor i madh, duhet të lexohet jo vetëm për atë që na bashkon me të, por edhe për atë që na kërkon të mendojmë ndryshe. Vetëm kështu ai mund të mbetet një bashkëbisedues i së tashmes dhe jo një zë i mbyllur në të kaluarën.

Në fund, ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është nëse e kemi harruar Naimin, por nëse kemi harruar arsyen për të cilën ai shkroi. Ai i kushtoi jetën një ideali në të cilin gjuha, arsimi, kultura dhe dashuria për atdheun ishin pjesë të së njëjtës përpjekje për ta ngritur njeriun dhe shoqërinë. Nuk ishte e mjaftueshme të ekzistonte një popull me histori të lashtë; duhej që ai popull të fitonte mundësinë të shkruante, të mësonte, të mendonte dhe të ndërtonte të ardhmen e vet. Në këtë kuptim, Naimi nuk i përket vetëm shekullit XIX, as vetëm historisë së Rilindjes Kombëtare. Ai i përket çdo kohe kur gjuha rrezikon të varfërohet, dija të nënvlerësohet, puna të humbasë dinjitetin dhe atdheu të shndërrohet në një fjalë që përdoret më shumë sesa jetohet.

Mbrëmja përkujtimore e 20 tetorit 1975 përfundonte, sipas materialit të ruajtur, me një përkulje simbolike përpara mjeshtrit që kishte punuar dhe ishte munduar për të ardhur ditët e reja. Sot nuk na mjafton të përsërisim atë gjest, sepse nderimi i vërtetë nuk është përkulja përpara një emri, por përgjegjësia për ta çuar më tej atë që ka vlerë në veprën e tij. Naimi nuk ka nevojë për më shumë piedestale, por për lexues që e kuptojnë; nuk ka nevojë vetëm për botime të reja, por për studime që e zbulojnë; nuk ka nevojë për citime të përsëritura, por për një kulturë që e merr seriozisht gjuhën, dijen dhe njeriun.

Prandaj, nëse duam t'i përgjigjemi ndershmërisht pyetjes “Pse e harruam Naimin?”, duhet të pranojmë se nuk është fjala për një harresë të plotë, por për rrezikun e një kujtese që ka mbetur më shumë në sipërfaqe sesa në thelb. E kemi mbajtur poetin në tekstet tona, por duhet të pyesim sa e kemi mbajtur në mendimin tonë; kemi ruajtur vargjet e tij, por duhet të shohim sa prej frymës së tyre është bërë pjesë e sjelljes sonë qytetare; kemi nderuar atdheun që ai këndoi, por duhet të mendojmë nëse po e ruajmë atë përmes gjuhës, dijes, kulturës dhe përgjegjësisë.

Naimin nuk e humbasim kur harrojmë një datë. E humbasim atëherë kur vargjet e tij vazhdojnë të tingëllojnë në gojën tonë, por pushojnë së vepruari në ndërgjegjen tonë. Dhe pikërisht atëherë, rileximi i tij bëhet jo vetëm një detyrim ndaj letërsisë, por edhe një mënyrë për të kuptuar se çfarë na mungon në të tashmen dhe çfarë duhet të ndërtojmë për të ardhmen.