Fatmir Terziu: Prof. Dr. Eshref Ymeri dhe leksioni historik i një perandorie që u shemb nga brenda

E kush mund ta realizojë më mirë një analizë të tillë sesa Prof. Dr. Eshref Ymeri, studiuesi i palodhur, intelektuali i formimit enciklopedik dhe njohësi i thellë i botës ruse, i historisë së Bashkimit Sovjetik dhe i proceseve që kanë shënjuar fatin e Europës Lindore gjatë shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI? Në shkrimin e tij kushtuar figurës së Mihail Gorbaçovit, rënies së Bashkimit Sovjetik dhe transformimeve të mëdha gjeopolitike që pasuan, profesori nuk kufizohet në rrëfimin kronologjik të ngjarjeve. Ai ndërton një diskurs historik, politik dhe moral, në të cilin fakti historik shndërrohet në mësim qytetërues për brezat. Vlera e këtij shkrimi qëndron pikërisht te mënyra se si autori arrin të ndërthurë dokumentin historik me interpretimin kritik. Duke sjellë në vëmendje formimin arsimor dhe intelektual të udhëheqësve sovjetikë, nga Lenini e deri te Putini, Prof. Ymeri nuk synon të bëjë thjesht një krahasim biografik. Ai kërkon të dëshmojë se niveli kulturor, horizonti intelektual dhe konceptimi i pushtetit kanë luajtur rol vendimtar në mënyrën se si është qeverisur një prej perandorive më të mëdha të historisë moderne. Në këtë kontekst, figura e Gorbaçovit del si simbol i një përpjekjeje për ta afruar shtetin me vlerat e lirisë, dialogut dhe reformimit demokratik.

Në leximin e Prof. Ymerit, shpërbërja e Bashkimit Sovjetik nuk paraqitet si rezultat i veprimeve të një njeriu të vetëm, as si pasojë e ndonjë komploti të jashtëm, por si fundi logjik i një sistemi që kishte konsumuar energjitë e veta historike. Autori argumenton se kriza ekonomike, degjenerimi moral i nomenklaturës komuniste, shtypja e lirive themelore dhe humbja e besimit të qytetarëve kishin krijuar prej kohësh kushtet e një shembjeje të pashmangshme. Gorbaçovi, sipas këtij këndvështrimi, nuk ishte shkaktari i rrënimit, por dëshmitari dhe administruesi i fundit i një strukture që po plasaritej nga themelet.

Një nga dimensionet më të fuqishme të analizës është ai moral. Përmes referencave ndaj Ivan Buninit dhe intelektualëve të tjerë rusë, Prof. Ymeri na kujton se rënia e sistemeve politike fillon zakonisht me rënien morale të elitave. Kur pushteti shkëputet nga përgjegjësia, kur privilegji zë vendin e meritës dhe kur propaganda zëvendëson të vërtetën, atëherë fillon procesi i ngadaltë i vetëshkatërrimit. Ky është një mesazh që tejkalon kufijtë e historisë sovjetike dhe fiton vlerë universale për çdo shoqëri. Në këtë aspekt, shkrimi i Prof. Dr. Eshref Ymerit nuk është vetëm një analizë e së kaluarës. Ai është edhe një reflektim për të tashmen. Në një kohë kur bota po përballet sërish me rikthimin e autoritarizmave, me agresione ushtarake dhe me përpjekje për ringjalljen e nostalgjive perandorake, ky tekst na kujton se paqja, liria dhe demokracia nuk janë dhurata të përhershme, por arritje që duhen mbrojtur vazhdimisht. Mesazhi që autori u përcjell brezave është i qartë dhe i fuqishëm: asnjë shtet nuk mund të mbijetojë gjatë mbi frikën, censurën dhe mohimin e dinjitetit njerëzor. Historia mund të vonojë gjykimin e saj, por kurrë nuk e shmang atë. Dhe pikërisht për këtë arsye, studime të tilla të Prof. Dr. Eshref Ymerit mbeten jo vetëm dëshmi të erudicionit të tij, por edhe kontribute me vlerë në edukimin historik, politik dhe qytetar të brezave që vijnë.

Në lexim të parë, autori vendos përballë njëri-tjetrit dy modele udhëheqjeje. Nga njëra anë qëndrojnë Lenini, Stalini, Hrushovi, Andropovi apo Putini, figura të dala nga aparati i pushtetit, nga struktura ideologjike dhe mekanizmat e kontrollit. Nga ana tjetër qëndron Gorbaçovi, njeriu me formim juridik të plotë, me kulturë universitare të gjerë dhe me një bashkëshorte filozofe, që përfaqësonte një tjetër konceptim të shtetit dhe të marrëdhënies së pushtetit me qytetarin. Kjo përballje nuk është rastësore. Ajo synon të ngrejë pyetjen e madhe: a mund të reformohet një sistem i ngritur mbi mohimin e lirisë?

Në planin diskursiv, figura e Gorbaçovit ndërtohet si metafora e intelektualit që përpiqet të humanizojë një makineri politike të çnjerëzuar. Ai paraqitet jo si njeriu që shkatërroi Bashkimin Sovjetik, por si udhëheqësi që pati guximin të pranonte se sistemi kishte hyrë në fazën e pakthyeshme të kalbëzimit. Pikërisht këtu qëndron edhe një nga nyjet kryesore të debatit historik: a ishte Gorbaçovi shkaktari i rënies së Bashkimit Sovjetik, apo dëshmitari i fundit i një ndërtese që po shembej prej brenda? Teksti argumenton bindshëm se kriza sovjetike kishte filluar shumë kohë para ardhjes së tij në pushtet. Lufta në Afganistan, ekonomia e centralizuar, burokracia e pakontrolluar, korrupsioni moral i nomenklaturës dhe humbja e besimit popullor kishin krijuar një gjendje agonie strukturore. Në këtë kuptim, Gorbaçovi nuk paraqitet si arkitekti i shembjes, por si mjeku që konstatoi sëmundjen kur ajo kishte hyrë në fazën terminale.

Një element me vlerë të veçantë është përdorimi i dëshmive letrare të Ivan Buninit. Këtu analiza del nga rrafshi historik dhe futet në atë moral e qytetërues. Bunini nuk sulmon vetëm bolshevizmin si ideologji; ai denoncon degradimin shpirtëror të elitave. Kjo është një tezë që mbetet aktuale edhe sot: asnjë shtet nuk rrëzohet vetëm nga krizat ekonomike. Shtetet fillojnë të shemben kur elitat humbasin autoritetin moral dhe kur qytetarët nuk besojnë më te drejtësia e rendit që i qeveris. Nga kjo perspektivë, shpërbërja e Bashkimit Sovjetik shfaqet si një mësim universal. Perandoritë nuk rrëzohen vetëm nga armiqtë e jashtëm. Ato shemben kur kontradiktat e brendshme bëhen më të forta se propaganda që përpiqet t’i fshehë. Historia e shekullit XX dëshmoi se kontrolli mbi mendimin, censura dhe frika mund ta zgjasin jetën e një sistemi, por nuk mund ta shpëtojnë atë përgjithmonë. Deklarata e dorëheqjes së Gorbaçovit, e cituar gjerësisht në material, ka vlerën e një dokumenti historik dhe filozofik njëkohësisht. Ajo përmban një ide themelore: liria është fitore edhe kur sjell pasiguri. Në thelb, Gorbaçovi pranon se reforma demokratike nuk mund të realizohej pa kosto, por ai mbetet i bindur se çlirimi politik dhe shpirtëror i njeriut është një vlerë më e madhe sesa mbijetesa artificiale e një sistemi të kalbur.

Në aspektin e situatës së sotme ndërkombëtare, materiali fiton aktualitet të veçantë përmes krahasimit të heshtur midis epokës së Gorbaçovit dhe epokës së Putinit. Njëri kërkoi dialog me Perëndimin, çarmatimin dhe hapjen; tjetri identifikohet me rikthimin e logjikës së konfrontimit, militarizmit dhe nostalgjisë perandorake. Kjo përballje nuk është vetëm ruse. Ajo përfaqëson përplasjen e dy vizioneve për botën: një bote të bazuar te bashkëpunimi dhe një bote të bazuar te forca. Megjithatë, për hir të objektivitetit historik, duhet theksuar se përgjithësimet për popuj të tërë kërkojnë kujdes. Historia ruse ka nxjerrë si figura imperialiste, ashtu edhe disidentë të mëdhenj, demokratë, shkrimtarë, filozofë dhe mbrojtës të lirisë. Për këtë arsye, përgjegjësitë politike të regjimeve duhen dalluar nga karakterizimet kolektive të një kombi të tërë. Pikërisht kjo qasje e matur e bën analizën historike më të besueshme dhe më të dobishme për brezat.

Mesazhi më i rëndësishëm që del nga ky material është se arsimi, kultura dhe formimi intelektual nuk janë zbukurime të pushtetit, por kushte të domosdoshme për ushtrimin e tij me përgjegjësi. Një udhëheqës mund të sundojë përmes frikës, por nuk mund të ndërtojë një të ardhme të qëndrueshme pa vizion, dije dhe kulturë demokratike. Historia e Bashkimit Sovjetik e dëshmoi këtë me një çmim të jashtëzakonshëm njerëzor.

Për brezat e rinj, kjo histori mbetet një paralajmërim dhe një mësim. Asnjë ideologji nuk është më e rëndësishme se liria e njeriut. Asnjë shtet nuk është më i fortë se e vërteta. Dhe asnjë pushtet nuk mund të mbijetojë gjatë nëse ngrihet mbi frikën, gënjeshtrën dhe mohimin e dinjitetit njerëzor. Pikërisht këtu qëndron aktualiteti i përhershëm i dramës sovjetike: ajo nuk flet vetëm për të kaluarën e Rusisë, por për fatin e çdo shoqërie që harron se demokracia, liria dhe përgjegjësia morale janë themelet e qytetërimit modern.