Fatmir Terziu: Një testament filozofik i Vilhelme Vranari Haxhirajt

Një testament filozofik i Vilhelme Vranari Haxhirajt

Pak muaj para se të ndahej nga jeta, shkrimtarja e shquar Vilhelme Vranari Haxhiraj, "Mjeshtër i Madh", i dërgoi gazetës "Fjala e Lirë" në Londër dhe revistës "Albanian Post" një nga shkrimet e saj më reflektuese dhe më të ngarkuara me mendim filozofik: "Arsyeja është pasqyrë e ndërgjegjes (Nevetes) së kujtdo". Sot, kur autorja nuk është më fizikisht mes nesh, ky tekst lexohet ndryshe. Ai nuk është vetëm një ese mbi filozofinë e arsyes; ai tingëllon si një testament intelektual, si një përmbledhje e bindjeve që e shoqëruan gjatë gjithë jetës së saj krijuese.

Shkrimi mbart vulën karakteristike të Vilhelme Vranari Haxhirajt: dëshirën për të dialoguar me filozofinë universale, për ta lidhur atë me përvojën njerëzore dhe për ta shndërruar në një udhërrëfyes moral e qytetar. Duke cituar Aristotelin, Platonin, Dekartin, Spinozën, Leibnizin, Kantin dhe Khalil Gibranin, ajo nuk synon të ndërtojë një traktat akademik, por të ftojë lexuesin në një udhëtim të thellë drejt njohjes së vetvetes.

Boshti qendror i gjithë shkrimit është një tezë e qartë: arsyeja nuk është vetëm aftësi logjike, por pasqyra e ndërgjegjes njerëzore. Për autoren, njeriu nuk formohet vetëm nga dijet që zotëron, por nga mënyra se si i përdor ato në shërbim të së vërtetës, drejtësisë dhe dinjitetit. Pikërisht këtu qëndron aktualiteti i këtij shkrimi edhe sot.

Në të gjithë esenë, Vilhelme Vranari Haxhiraj ndërton një dialog të vazhdueshëm ndërmjet racionalizmit, empirizmit, intuitës dhe përvojës jetësore. Ajo nuk kufizohet në citimin e filozofëve, por përpiqet t'i bëjë idetë e tyre pjesë të një reflektimi mbi jetën shqiptare, mbi kulturën dhe mbi përgjegjësinë e individit.

Një nga aspektet më të rëndësishme të këtij teksti është mënyra se si autorja e lidh arsyen me krijimtarinë artistike. Sipas saj, arti i madh nuk lind nga imitimi apo nga retorika, por nga përvoja e jetuar. Dhembja, sakrifica dhe përballja me realitetin janë burimet e veprave që mbijetojnë në kohë. Kjo bindje ka shoqëruar gjithë krijimtarinë e saj letrare dhe gjen në këtë ese një formulim të drejtpërdrejtë.

Po aq domethënës është edhe qëndrimi kritik ndaj dogmatizmit. Kur autorja flet për prirjen për të mitizuar të kaluarën dhe për të lënë në hije krijuesit bashkëkohorë, ajo prek një plagë të kulturës shqiptare që mbetet ende e hapur. Në këtë kuptim, eseja tejkalon filozofinë teorike dhe bëhet një reflektim mbi jetën kulturore dhe shoqërore.

Nga ana stilistike, teksti ruan ekuilibrin ndërmjet gjuhës filozofike dhe figuracionit letrar. Metafora e anijes së drejtuar nga timoni i arsyes dhe vela e pasionit, e frymëzuar nga Khalil Gibrani, bëhet simbol i gjithë rrugëtimit njerëzor. Kjo është një mënyrë e të shkruarit që e ka karakterizuar gjithmonë Vilhelme Vranari Haxhirajn: mendimi nuk paraqitet i thatë, por i gjallë, i mbështetur mbi imazhe dhe përjetime.

Sigurisht, eseja nuk synon të jetë një studim akademik i filozofisë. Në disa raste konceptet ndërthuren lirshëm dhe autorja kalon nga një rrymë filozofike te tjetra pa ndërtuar një sistem rigoroz. Por pikërisht kjo i jep tekstit natyrën e një eseje humaniste, ku rëndësi ka jo ndërtimi i një doktrine, por nxitja e lexuesit për të menduar.

Sot, në një Shqipëri që përballet me polarizim, me sfida të besimit qytetar, me emigrimin e elitës intelektuale dhe me zëvendësimin e argumentit nga zhurma, ky shkrim tingëllon më aktual se kurrë. Ai na kujton se as zhvillimi, as demokracia dhe as kultura nuk mund të mbështeten mbi pasionin e verbër apo mbi interesin e çastit. Themelet e tyre mbeten arsyeja, ndërgjegjja dhe përgjegjësia.

Ndoshta kjo është arsyeja pse sot ky tekst lexohet si një nga dëshmitë më të plota të botës shpirtërore dhe filozofike të Vilhelme Vranari Haxhirajt. Ai nuk është vetëm një reflektim mbi arsyen; është një testament intelektual që u fton brezat të mos heqin dorë nga mendimi kritik, nga liria e ndërgjegjes dhe nga dinjiteti njerëzor. Pikërisht për këtë arsye, shkrimi i saj mbetet një zë që vazhdon të flasë edhe pasi autorja është larguar nga kjo jetë.