Fatmir Terziu: Mërgimi, ky diskurs i këngëve lirike

Mërgimi në këngën popullore nuk është thjesht largimi i njeriut nga vendlindja, as udhëtimi i një trupi drejt një hapësire tjetër gjeografike, por një nga ato përvoja historike që e kanë detyruar njeriun të krijojë një gjuhë të veçantë për të shprehur atë që nuk mund ta përballojë vetëm me heshtjen. Në këngët lirike shqiptare, mërgimi bëhet diskurs i kujtesës, i dhimbjes, i mungesës dhe i qëndresës, ndërsa kënga shndërrohet në një lloj arkivi të gjallë, ku ruhen jo vetëm fatet e individëve, por edhe gjurmët e një shoqërie të tërë. Aty ku dokumentet zyrtare regjistrojnë rekrutimet, taksat, lëvizjet e popullsisë dhe kushtet ekonomike, kënga popullore dëshmon atë që shpesh mbetet jashtë statistikave: lotin e nënës, pritjen e gruas, frikën e fëmijës dhe zbrazëtinë e shtëpisë pas largimit të burrit. Prandaj, kur flasim për këngët lirike të mërgimit, nuk kemi të bëjmë vetëm me një nënndarje të folklorit, por me një mënyrë të veçantë të leximit të historisë përmes ndjenjës njerëzore.

Në traditën shqiptare, ky diskurs merr dy trajta të rëndësishme: këngët e mërgimit ushtarak dhe këngët e mërgimit ekonomik, të njohura gjerësisht edhe si këngë kurbeti. Ndonëse të dyja burojnë nga largimi i detyruar ose i imponuar nga rrethanat, ato ndryshojnë për nga shkaku, mënyra e përjetimit dhe marrëdhënia që krijojnë ndërmjet individit dhe shoqërisë. Në mërgimin ushtarak, njeriu largohet sepse pushteti ia kërkon trupin; në mërgimin ekonomik, largohet sepse varfëria ia mohon mundësinë për të jetuar me dinjitet aty ku ka lindur. Në rastin e parë, trupi i individit i nënshtrohet urdhrit shtetëror; në të dytin, jeta e tij vihet përballë një urdhri të heshtur, por po aq të pamëshirshëm: urdhrit të mbijetesës. Këto dy forma të largimit, të ndara në pamje të parë nga shkaku, bashkohen në të njëjtën plagë, sepse të dyja e detyrojnë familjen të jetojë me mungesën dhe e shndërrojnë pritjen në një pjesë të përditshme të ekzistencës.

Një nga periudhat më domethënëse për të kuptuar këngët e mërgimit ushtarak është gjysma e dytë e shekullit XIX, kur Perandoria Osmane, në kuadrin e reformave të Tanzimatit, kërkoi të zgjeronte kontrollin mbi popullsinë dhe të forconte organizimin e saj ushtarak. Dekreti i Tanzimatit i 3 nëntorit 1839, i njohur si Hatt-i Sherif i Gjylhanesë, shpalli parime të reja për administrimin e perandorisë, ndërsa zhvillimet e mëvonshme të rekrutimit ushtarak e bënë shërbimin një barrë të rëndë për shumë komunitete. Për shqiptarët, veçanërisht në viset ku rezistenca ndaj ndërhyrjeve osmane ishte e fortë, ky proces nuk ishte thjesht një detyrim administrativ. Ai prekte drejtpërdrejt marrëdhënien e njeriut me familjen, me tokën dhe me të drejtën për të vendosur mbi jetën e vet.

Nizami, si pjesë e ushtrisë së rregullt osmane, nuk ishte për fshatarin shqiptar vetëm një emër i huaj ose një nocion ushtarak. Ai ishte mundësia e largimit për vite të tëra, rreziku i vdekjes larg vendlindjes dhe kërcënimi që një familje të mbetej pa krahun kryesor të punës. Në një shoqëri ku ekonomia familjare mbështetej kryesisht te bujqësia dhe blegtoria, largimi i një burri mund të ndryshonte tërësisht fatin e një shtëpie. Toka kërkonte punë, bagëtitë kujdes, fëmijët ushqim dhe të moshuarit mbështetje. Kur burri merrej ushtar, këto përgjegjësi nuk zhdukeshin bashkë me të; ato mbeteshin mbi supet e atyre që prisnin kthimin e tij.

Pikërisht këtu kënga popullore fiton një vlerë që shkon përtej dëshmisë emocionale. Ajo na tregon se historia nuk ndodh vetëm në oborret e sundimtarëve, në kazermat e ushtrive apo në tryezat ku hartohen ligjet. Historia ndodh edhe në pragun e një shtëpie, kur një grua kupton se burri i saj duhet të niset, në sytë e një nëne që nuk e di nëse do ta shohë përsëri të birin dhe në heshtjen e një fëmije që rritet duke mësuar fytyrën e të atit përmes kujtimeve të të tjerëve. Në këtë kuptim, këngët e mërgimit ushtarak janë elegji të vërteta, por elegji që nuk e pranojnë plotësisht fatin si diçka të pashmangshme. Brenda vajtimit të tyre gjendet edhe një akuzë ndaj rendit që e ka shkaktuar dhimbjen.

Nëse i lexojmë këto këngë vetëm si shprehje të pikëllimit, rrezikojmë të humbasim dimensionin e tyre më të rëndësishëm: protestën. Populli nuk kishte gjithmonë mundësinë ta kundërshtonte pushtetin përmes institucioneve, shtypit apo mjeteve të organizuara politike, por kishte gjuhën e vet, melodinë e vet dhe kujtesën që mund të përcillej nga një brez te tjetri. Kënga bëhej kështu një formë e të folurit publik në kushtet kur fjala e drejtpërdrejtë mund të ishte e rrezikshme. Ajo nuk e rrëzonte ligjin, por e vinte në gjyq përpara ndërgjegjes së njerëzve. Nuk e kthente ushtarin në shtëpi, por e pengonte shoqërinë të harronte se dikush ishte larguar kundër vullnetit të vet.

Kjo është një prej veçorive të mëdha të folklorit shqiptar: ai mund të duket i përmbajtur në fjalë, por është i fuqishëm në atë që nënkupton. Një varg për një nënë që pret, një grua që mbetet e vetme ose një shtëpi që humbet gjallërinë e saj mund të bartë një kritikë më të thellë se një deklaratë e drejtpërdrejtë politike. Kënga nuk ka nevojë ta emërtojë çdo herë pushtetin që shkakton vuajtjen, sepse rrethanat e njohura nga bashkësia e bëjnë të kuptueshme akuzën. Në këtë mënyrë, dhimbja private merr një kuptim shoqëror dhe përvoja e një familjeje shndërrohet në përvojë të një populli.

Megjithatë, mërgimi shqiptar nuk mund të kuptohet vetëm përmes rekrutimit ushtarak. Një tjetër histori, më e gjatë dhe më e përhapur në përditshmërinë e shumë krahinave, është ajo e kurbetit ekonomik. Në veçanti, në Shqipërinë e Jugut, në Korçë, Kolonjë e Gjirokastër, largimi për punë mori përmasa që ndikuan në strukturën e familjes, në jetën e fshatrave dhe në mënyrën se si njerëzit e përfytyronin të ardhmen. Kur toka nuk siguronte bukën e nevojshme, kur taksat rëndonin mbi prodhimin dhe kur mundësitë e punës ishin të pakta, kurbeti shfaqej si një rrugë e dhimbshme drejt mbijetesës. Burri largohej për të fituar para, por largimi i tij nuk ishte një fitore e menjëhershme. Ai ishte një marrëveshje e heshtur me pasigurinë: familja pranonte mungesën e tij me shpresën se puna larg do t'i siguronte asaj një jetë më të mirë.

Në këtë pikë, këngët e kurbetit bëhen një lloj ekonomie e ndjenjës. Ato nuk regjistrojnë vetëm largësinë në kilometra, por edhe çmimin njerëzor të fitimit. Një rrogë e fituar larg mund të shndërrohej në bukë për fëmijët, në shlyerje borxhesh, në blerjen e një kafshe pune ose në shpëtimin e një shtëpie nga varfëria. Por e njëjta rrogë nuk mund ta zëvendësonte plotësisht praninë e njeriut. Paratë mund të ktheheshin në familje, ndërsa koha e humbur nuk kthehej më. Fëmija mund të merrte rroba të reja, por nuk mund ta rikthente babanë në vitet e rritjes; gruaja mund të siguronte bukën, por jo afërsinë e përditshme; prindërit mund të merrnin ndihmë, por jo domosdoshmërisht të shihnin përsëri të birin para se t'u mbylleshin sytë.

Këtu qëndron paradoksi themelor i kurbetit: ai lind nga dëshira për ta shpëtuar familjen, por shpesh e detyron familjen të jetojë e ndarë. Njeriu largohet për të qenë më i dobishëm për të vetët dhe, pikërisht për këtë arsye, mungon në çastet kur prania e tij është më e nevojshme. Kënga popullore e kupton këtë kundërthënie pa pasur nevojë ta shpjegojë në terma teorikë. Ajo e përkthen në mall, në vajtim, në pritje dhe në fjalë që i japin mungesës një formë të dëgjueshme. Një pasqyrë e kësaj gjendjeje shfaqet në vargjet që përshkruajnë varfërinë e kohës:

Njerëzia

S'kanë ka i delme, ka dy dhà,

gjashtë argat ma e mira shpi;

dy qe uloke e katër bri;

dhjetë katunde me i mulli;

mi pendë kije punojnë dy shpi;

bukën n'dorë, kripën për mbi...

Vargjet, me gjuhën dhe figuracionin e tyre popullor, ndërtojnë një tablo ku varfëria nuk është abstraksion, por një realitet i matshëm përmes bagëtive, krahëve të punës, mullirit, parmendës dhe bukës. Këto janë njësitë me të cilat shoqëria fshatare e vlerësonte sigurinë e vet. Mungesa e kafshëve të punës, pamjaftueshmëria e mjeteve dhe varësia nga puna e të tjerëve tregonin se sa e brishtë ishte ekzistenca e një familjeje. Në një ekonomi të tillë, një taksë e papritur, një vit i keq bujqësor ose largimi i një burri mund ta çonte shtëpinë nga varfëria në skamje. Po kështu, vargjet e tjera që flasin për një kohë kur njerëzit mbetën të zhveshur e të zbathur nga frika e urisë e zgjerojnë kuadrin nga familja te bashkësia:

Ndër vende të Shqipërisë kijamet i madh u bë,

digjnë nga frika e urisë lakuriq e zbathurë...

Edhe nëse formulimi dhe hollësitë e këtyre vargjeve ndryshojnë sipas varianteve të mbledhura, tabloja që ato përcjellin është e qartë: uria paraqitet si një fatkeqësi kolektive, pothuajse si një kijamet që përmbys rendin e zakonshëm të jetës. Në këtë gjuhë poetike, varfëria nuk ka nevojë për shifra që ta bëjnë të besueshme. Ajo shfaqet përmes trupit të pambrojtur të njeriut, përmes mungesës së veshjes dhe bukës, përmes pamundësisë për të jetuar me atë minimum që e mban njeriun brenda kufijve të dinjitetit.

Këngë të tilla kanë një rëndësi të veçantë edhe për historinë ekonomike. Ato nuk zëvendësojnë dokumentet fiskale, regjistrat e popullsisë apo studimet mbi prodhimin bujqësor, por mund t'i plotësojnë ato duke zbuluar se si përjetohej varfëria nga njerëzit e zakonshëm. Një dokument mund të shënojë shumën e një takse; kënga mund të na bëjë të kuptojmë se çfarë ndodhte kur ajo taksë merrej nga buka e familjes. Një regjistër mund të numërojë burrat që largoheshin; kënga mund të dëshmojë se çfarë ndodhte me shtëpitë që mbeteshin pas tyre. Pikërisht në këtë ndërthurje mes faktit historik dhe përjetimit njerëzor qëndron vlera e saj dokumentare.

Por përse këngët e kurbetit janë kaq të afërta me vajet? Përgjigjja nuk gjendet vetëm te trishtimi i tyre, por edhe te mënyra se si organizohet rrëfimi. Në shumë prej këtyre këngëve mungon refreni i gëzuar që mund ta shoqërojë një këngë dasme ose një këngë vallëzimi. Vargjet priren të zhvillohen si një rrëfim i vazhdueshëm, ku çdo figurë dhe çdo thirrje shton një tjetër shtresë të dhimbjes. Kënga nuk synon ta nxjerrë njeriun nga realiteti përmes ritmit të vallëzimit, por ta mbajë përballë tij, ta detyrojë të dëgjojë atë që ndodh kur largësia bëhet pjesë e jetës familjare.

Kjo nuk do të thotë se këngët e mërgimit janë të gjitha njësoj, as se ato mund të ndahen në mënyrë të prerë nga këngët e tjera lirike. Në folklor, kufijtë mes vajit, këngës historike, këngës familjare dhe asaj të dashurisë janë shpesh të lëvizshëm. Një këngë që nis me largimin e burrit mund të përqendrohet te malli i gruas; një këngë që duket se rrëfen një ngjarje historike mund të ruajë në qendër dhimbjen e nënës; një këngë kurbeti mund të shprehë jo vetëm mungesën, por edhe xhelozinë, frikën e harrimit dhe pasigurinë e dashurisë. Kështu, mërgimi nuk krijon një temë të izoluar, por ndërhyn në pothuajse të gjitha marrëdhëniet që përbëjnë jetën njerëzore.

Ky ndërthurim na çon drejt një krahasimi më të gjerë me traditat e tjera të botës. Në Irlandë, për shembull, emigracioni masiv i shekullit XIX, i nxitur nga varfëria dhe sidomos nga Uria e Madhe e viteve 1845–1852, la gjurmë të thella në këngë, balada dhe kujtesën familjare. Largimi drejt Amerikës shpesh paraqitej si një udhëtim me dy fytyra: shpresë për një jetë të re dhe dhimbje për një atdhe që lihej pas. Në këngët irlandeze të emigrimit, deti është njëkohësisht rrugë shpëtimi dhe hapësirë ndarjeje. Ai lidh dy brigje, por nuk garanton se njeriu do të mund të kthehet te të vetët. Ngjashmëria me kurbetin shqiptar qëndron pikërisht në këtë dyzim: largimi premton mbijetesë, ndërsa kujtesa e mban njeriun të lidhur me atë që ka lënë.

Në traditën portugeze, fadoja e ka kthyer saudaden në një nga shenjat më të dallueshme të përvojës së mungesës. Saudade nuk është thjesht mall, por një ndjenjë e ndërlikuar ku dashuria për atë që mungon bashkëjeton me vetëdijen se koha nuk mund të rikthehet. Historia e emigrimit portugez drejt Brazilit dhe vendeve të tjera krijoi një terren ku kjo ndjenjë mori kuptime të reja. Edhe këtu, si në këngët shqiptare të kurbetit, njeriu nuk largohet duke e shkëputur plotësisht veten nga shtëpia. Ai merr me vete një pjesë të saj dhe e mban në gjuhë, në kujtime, në emra e në këngë. Shtëpia nuk është më vetëm një ndërtesë në vendlindje, por një prani që udhëton bashkë me njeriun.

Një tjetër paralele mund të gjendet në këngët e emigrantëve italianë, veçanërisht në ato që lidhen me largimet masive drejt Amerikës në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX. Në shumë raste, udhëtimi paraqitej si një rrugë e rrezikshme drejt një bote që premtonte punë, por që nuk garantonte siguri. Emigranti largohej me shpresën për të dërguar para në shtëpi, ndërsa familja mbështetej te ato dërgesa për të përballuar jetesën. Kjo strukturë është e afërt me përvojën e kurbetit shqiptar: familja mbetej në vendlindje, ndërsa një pjesë e jetës së saj zhvillohej në një hapësirë të largët, të njohur shpesh vetëm përmes letrave, parave dhe lajmeve që vinin herë pas here.

Në këtë pikë, krahasimi global nuk duhet të synojë t'i shpallë të gjitha këngët e mërgimit të njëjta. Çdo popull ka historinë e vet, shkaqet e veta të largimit dhe mënyrën e vet për ta shprehur dhimbjen. Por krahasimi na ndihmon të dallojmë një të vërtetë të përbashkët: kur mërgimi bëhet përvojë kolektive, ai pushon së qeni vetëm histori personale dhe shndërrohet në një element të identitetit kulturor. Popujt fillojnë ta njohin veten edhe përmes atyre që kanë ikur, përmes shtëpive që kanë mbetur gjysmë të zbrazëta dhe përmes këngëve që u këndohen njerëzve të largët.

Një shembull edhe më domethënës vjen nga këngët e fado-s dhe traditat e tjera të lidhura me detarinë, ku largimi i burrit mund të lidhet me detin, me rrezikun dhe me pritjen e gruas. Në këngët shqiptare të mërgimit, largësia shpesh nuk ka nevojë të përfytyrohet përmes një oqeani. Ajo mund të shtrihet mes fshatit dhe një qyteti të largët, mes shtëpisë dhe kazermës, mes një krahine dhe një vendi tjetër. Megjithatë, për familjen e mbetur pas, efekti emocional mund të jetë i ngjashëm. Largësia nuk matet vetëm me hapësirë, por me mungesën e lajmeve, me pasigurinë për jetën e njeriut dhe me pamundësinë për ta ndarë me të përditshmërinë.

Kjo na lejon të kuptojmë se kënga e mërgimit nuk është vetëm këngë e udhëtimit. Ajo është këngë e atyre që nuk udhëtojnë. Në të vërtetë, në shumë raste, njeriu që largohet nuk është personazhi i vetëm dhe as domosdoshmërisht zëri kryesor. Në qendër mund të jetë gruaja që pret, nëna që lutet, motra që ruan kujtimin e vëllait ose fëmija që përpiqet të kuptojë pse shtëpia është bërë më e heshtur. Këto figura nuk janë thjesht shoqëruese të historisë së emigrantit. Ato përbëjnë gjysmën tjetër të saj, atë pjesë pa të cilën mërgimi nuk mund të kuptohet si përvojë njerëzore.

Këtu qëndron edhe një nga vlerat më të rëndësishme të këngëve shqiptare: ato e nxjerrin në dritë punën e padukshme të atyre që mbeten. Kur burri largohej, gruaja shpesh merrte përsipër jo vetëm rritjen e fëmijëve dhe kujdesin për të moshuarit, por edhe punën bujqësore, administrimin e shtëpisë dhe ruajtjen e lidhjeve me farefisin. Megjithatë, historia tradicionale e mërgimit është rrëfyer shpesh nga këndvështrimi i atij që niset, i udhëtarit, i punëtorit ose i burrit që fiton para larg. Kënga lirike na jep mundësinë të dëgjojmë edhe anën tjetër: jetën që vazhdon në mungesë, sakrificën që nuk paguhet dhe pritjen që nuk figuron në asnjë kontratë pune.

Kjo është arsyeja pse mërgimi nuk mund të trajtohet vetëm si një dukuri ekonomike ose demografike. Ai është gjithashtu një ndryshim në ndarjen e roleve, në marrëdhëniet familjare dhe në mënyrën se si përjetohet koha. Për atë që largohet, koha mund të matet me ditët e punës, me paratë e kursyera dhe me mundësinë e kthimit. Për atë që pret, koha matet me festat e kaluara pa të, me dimrat që vijnë njëri pas tjetrit dhe me ndryshimet që ndodhin në familje ndërsa mungesa zgjatet. Kur këto dy përvoja nuk përputhen, mërgimi bëhet një ndarje që nuk është vetëm hapësinore, por edhe emocionale.

Pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë më 1912, largimi ekonomik nuk u zhduk. Përkundrazi, në periudha të ndryshme, varfëria, mungesa e mundësive dhe pasiguria vazhduan t'i shtynin njerëzit të kërkonin punë jashtë vendit. Historia e emigrimit shqiptar drejt Shteteve të Bashkuara, veçanërisht në fillim të shekullit XX, është një dëshmi e qartë e kësaj prirjeje. Komunitetet shqiptare që u krijuan në Amerikë ruajtën lidhjet me vendlindjen përmes gjuhës, shoqatave, botimeve, veprimtarive kulturore dhe ndihmave ekonomike. Kështu, largimi nuk prodhoi vetëm mungesë; ai krijoi edhe ura të reja komunikimi dhe forma të reja të përkatësisë.

Në këtë kuptim, mërgimi ka një natyrë të dyfishtë. Nga njëra anë, ai e dobëson praninë e njeriut në vendin e vet dhe mund të zbrazë fshatra, të ndajë familje e të ndërpresë vazhdimësi të rëndësishme shoqërore. Nga ana tjetër, ai mund të krijojë lidhje të reja, të sjellë përvoja të ndryshme dhe të ndihmojë në përhapjen e gjuhës e të kulturës përtej kufijve. Megjithatë, këto mundësi nuk duhet të përdoren për ta zbukuruar me patetikë një largim që shpesh ka lindur nga detyrimi. Fakti që disa emigrantë kanë ndërtuar jetë të suksesshme jashtë vendit nuk e zhbën dhimbjen e atyre që janë detyruar të largohen sepse nuk kanë mundur të jetojnë me dinjitet në shtëpinë e tyre.

Për këtë arsye, këngët e kurbetit mbeten një kundërpeshë e rëndësishme ndaj çdo rrëfimi që e paraqet emigrimin vetëm si aventurë, si sukses individual ose si rrugë të natyrshme drejt përparimit. Ato kujtojnë se pas çdo udhëtimi mund të ketë një pamundësi të mëparshme, pas çdo fitimi mund të ketë një sakrificë të heshtur dhe pas çdo kthimi mund të gjendet një kohë e humbur që nuk rikuperohet. Nëse historia zyrtare numëron sa njerëz u larguan dhe sa para dërguan, kënga pyet se çfarë ndodhi me jetën e tyre dhe me jetën e atyre që lanë pas.

Kjo pyetje bëhet edhe më e rëndësishme kur e sjellim diskursin e mërgimit në kohën tonë. Sot, largimi i shqiptarëve zhvillohet në rrethana të ndryshme nga ato të shekullit XIX. Njeriu mund të udhëtojë më shpejt, të komunikojë në çast me familjen dhe të kthehet më lehtë sesa dikur, por teknologjia nuk e zhduk domosdoshmërisht ndarjen. Një telefonatë mund ta zvogëlojë largësinë, por nuk mund të zëvendësojë plotësisht praninë; një ekran mund të tregojë fytyrën e fëmijës, por nuk mund të përqafojë trupin e tij; një dërgesë bankare mund të paguajë faturat, por nuk mund të marrë pjesë në jetën e përditshme të prindërve të moshuar.

Në të vërtetë, ndryshimi më i madh mes mërgimit të dikurshëm dhe atij të sotëm nuk qëndron vetëm te mjetet e udhëtimit apo te teknologjia e komunikimit, por te mënyra se si shoqëria e organizon shpresën. Dikur, kurbeti lidhej shpesh me idenë e kthimit pas një periudhe pune, me synimin për të blerë tokë, për të ndërtuar shtëpi ose për të shlyer borxhet. Sot, për shumë njerëz, largimi mund të shndërrohet në një vendosje afatgjatë, ku fëmijët rriten në një gjuhë tjetër dhe prindërit plaken në një vend, ndërsa fëmijët ndërtojnë jetën e tyre në një tjetër. Kthimi, i cili dikur ishte fundi i ëndrrës së kurbetit, bëhet shpesh një pyetje e hapur, e shtyrë nga viti në vit.

Nëse këngët e vjetra flisnin për pritjen e burrit, këngët e kohës sonë mund të flasin për pritjen e një familjeje të tërë, për gjyshërit që i shohin nipërit e mbesat përmes ekranit dhe për fëmijët që njohin vendin e prindërve përmes pushimeve, fotografive dhe rrëfimeve. Kjo nuk do të thotë se sot nuk ka këngë mërgimi, por se vetë përvoja e mërgimit ka ndryshuar dhe kërkon forma të reja shprehjeje. Ndoshta, një nga paradokset më të mëdha të epokës digjitale është se njeriu mund të jetë i pranishëm në çdo çast në ekranin e familjes, por të mungojë në çastet që i japin kuptim jetës së përbashkët.

Këtu kënga popullore e dikurshme na ndihmon të kuptojmë edhe të tashmen. Ajo na mëson se mjetet ndryshojnë, por jo gjithmonë ndryshon thelbi i përvojës njerëzore. Ashtu si dikur familja priste një lajm nga ushtari i larguar, sot pret një telefonatë nga emigranti që punon me orë të gjata. Ashtu si dikur gruaja numëronte ditët e kthimit, sot prindërit numërojnë muajt deri në vizitën e radhës. Ashtu si dikur një shtëpi mund të mbetej pa zërin e burrit, sot një shtëpi mund të ketë gjithçka të nevojshme për të jetuar, por t'i mungojnë njerëzit që i japin asaj kuptim. Historia nuk përsëritet në të njëjtën formë, por shpesh ruan të njëjtën pyetje themelore: çfarë vlere ka përparimi kur ai blihet me ndarjen e njerëzve?

Megjithatë, këngët e mërgimit nuk duhen lexuar vetëm si dëshmi e një vuajtjeje të pafundme. Në to gjendet edhe aftësia e popullit për ta kthyer dhimbjen në krijim, për ta ruajtur kujtesën dhe për të mos lejuar që përvoja e individit të humbasë në harresën kolektive. Kënga e mban gjallë atë që dokumenti mund ta regjistrojë, por jo ta përjetësojë emocionalisht. Ajo i jep zë një nëne të panjohur, një gruaje pa emër, një ushtari që nuk u kthye dhe një punëtori që e kaloi jetën larg vendlindjes. Në këtë mënyrë, folklori nuk është thjesht trashëgimi e së kaluarës, por një formë e drejtësisë së kujtesës: ai u jep vend në historinë e përbashkët atyre që nuk kanë lënë pas monumente, tituj apo dokumente të rëndësishme.

Pikërisht këtu mund të vendoset edhe një këndvështrim i ri për studimin e këngëve lirike të mërgimit. Ato nuk duhen ndarë vetëm sipas shkakut të largimit, pra ushtarak apo ekonomik, por edhe sipas marrëdhënies që krijojnë ndërmjet pushtetit, familjes dhe kujtesës. Kënga e mërgimit ushtarak na tregon se si një pushtet mund ta marrë njeriun nga shtëpia; kënga e kurbetit na tregon se si kushtet ekonomike mund ta shtyjnë njeriun të largohet vetë, edhe kur zemra e tij dëshiron të qëndrojë. E para e vë theksin te detyrimi i drejtpërdrejtë, e dyta te detyrimi i prodhuar nga mungesa e mundësive. Por të dyja zbulojnë se liria e njeriut nuk matet vetëm me mundësinë për të zgjedhur një rrugë, por edhe me mundësinë për të mos u detyruar ta zgjedhë atë.

Ky dallim ka rëndësi edhe për shoqëritë bashkëkohore. Një njeri që largohet për të studiuar, për të njohur botën ose për të ndjekur një mundësi që e ka zgjedhur lirisht, nuk e përjeton domosdoshmërisht mërgimin njësoj si ai që largohet nga uria, papunësia, pasiguria apo mungesa e perspektivës. Edhe brenda të njëjtit udhëtim mund të bashkëjetojnë disa arsye, por është e rëndësishme të mos i barazojmë të gjitha largimet nën një gjuhë të përgjithshme të suksesit. Kënga popullore, me ndjeshmërinë e saj, e ka kuptuar prej kohësh këtë dallim: ajo nuk pyet vetëm se ku shkoi njeriu, por edhe pse u detyrua të ikte, kë la pas dhe çfarë humbi gjatë rrugës.

Në këtë kuptim, mërgimi bëhet një diskurs që lidh historinë me etikën. Ai na detyron të pyesim jo vetëm për fatin e atyre që largohen, por edhe për përgjegjësinë e shoqërive që i shtyjnë njerëzit drejt largimit. Nëse një fshat humbet të rinjtë, nuk mjafton të thuhet se ata kërkuan një jetë më të mirë. Duhet pyetur edhe pse vendlindja nuk mundi t'ua ofronte atë jetë. Nëse një familje jeton për vite e ndarë, nuk mjafton të lavdërohet sakrifica e emigrantit. Duhet kuptuar edhe kostoja njerëzore e një ekonomie që e bën mungesën pjesë të mbijetesës. Kënga nuk i jep gjithmonë përgjigjet, por e ruan pyetjen të hapur dhe nuk e lejon shoqërinë ta mbyllë atë me një formulë të lehtë.

Në fund, mërgimi në këngët lirike shqiptare është shumë më tepër se një temë folklorike. Ai është një mënyrë e të treguarit të historisë nga poshtë, nga brenda shtëpisë dhe nga këndvështrimi i atyre që e përjetojnë largimin jo si statistikë, por si mungesë konkrete. Këngët e nizamëve ruajnë kujtesën e një kohe kur pushteti mund ta shkëpuste njeriun nga familja për t'i shërbyer një perandorie; këngët e kurbetit dëshmojnë kohët kur varfëria e shtynte atë të kërkonte jashtë vendit bukën që nuk e gjente dot në tokën e vet. Në të dyja rastet, kënga bëhet njëkohësisht vaj, dëshmi, protestë dhe përpjekje për të ruajtur dinjitetin.

Dhe ndoshta ky është kuptimi më i thellë i titullit Mërgimi, ky diskurs i këngëve lirike: mërgimi nuk flet vetëm për ata që janë larguar, por edhe për mënyrën se si një popull e kupton veten përmes largimit të bijve të tij. Ai flet për tokën që nuk i mbajti dot, për pushtetin që i mori, për varfërinë që i ndoqi, për familjen që priti dhe për kujtesën që nuk pranoi ta humbiste. Në çdo këngë të tillë, largësia fiton një zë dhe mungesa merr një fytyrë. Kënga e bën të dëgjueshme atë që historia shpesh e lë në heshtje: se pas çdo mërgimi qëndron një jetë e ndarë më dysh, një pjesë që udhëton dhe një pjesë që mbetet, por të dyja vazhdojnë të kërkojnë njëra-tjetrën në të njëjtën gjuhë të mallit.

Sepse njeriu mund të largohet nga vendi i tij, mund të mësojë gjuhë të reja, të ndërtojë shtëpi të tjera dhe të fitojë një jetë që dikur i dukej e pamundur, por nuk mund ta fshijë krejtësisht historinë e largimit. Ajo mbetet në kujtesën e familjes, në emrat që trashëgohen, në rrëfimet e gjyshërve dhe në këngët që vazhdojnë të këndohen edhe kur arsyeja e parë e tyre duket se i përket një bote të largët. Kështu, kënga lirike e mërgimit e kapërcen kohën e vet dhe bëhet pjesë e një përvoje universale, ku çdo popull e njeh dhimbjen e vet në dhimbjen e tjetrit, pa humbur veçantinë e historisë së tij.

Mërgimi, pra, nuk është vetëm rruga që ndan njeriun nga shtëpia. Është edhe rruga që e detyron shtëpinë të mësojë të jetojë me mungesën, ndërsa kënga mbetet ura e hollë që lidh atë që u largua me atë që ende pret. Dhe për aq kohë sa do të ketë njerëz që largohen nga nevoja, familje që presin dhe shoqëri që kërkojnë të kuptojnë çmimin e kësaj ndarjeje, këngët e mërgimit do të vazhdojnë të jenë jo vetëm kujtesë e së kaluarës, por edhe një pyetje e gjallë drejtuar së tashmes.