Fatmir Terziu: Bleta shqiptare e 1878

Një lexim i ri diskursiv mbi folklorin, kujtesën kombëtare dhe projektin kulturor të Thimi Mitkos na tregon se ka libra që lindin nga nevoja për të ruajtur atë që koha rrezikon të zhdukë. Natyrisht na flet diskursivisht se ka edhe vepra që, duke shpëtuar nga harresa fjalën e popullit, i japin vetë historisë një gjuhë të re për të folur. Në këtë dallim qëndron një nga veçantitë më të rëndësishme të veprës së Thimi Mitkos, 'Bleta shqiptare', botuar në Aleksandri të Egjiptit më 1878. Ajo nuk është thjesht një përmbledhje këngësh, fjalësh të urta, gjëzash, përrallash dhe dëshmish të traditës gojore; është një përpjekje për ta bërë kulturën popullore argument të ekzistencës historike të një kombi, pikërisht në një kohë kur kjo ekzistencë vihej në diskutim nga interesa politike, pretendime territoriale dhe përfytyrime të njëanshme mbi historinë e popujve të Ballkanit. Për ta kuptuar këtë vepër në thellësinë e saj, duhet të dalim përtej leximit të zakonshëm folkloristik dhe ta shohim si një akt të vetëdijshëm të kujtesës, si një mënyrë për t'i dhënë popullit shqiptar mundësinë të dëshmojë vetveten përmes krijimtarisë së tij.

1.     Kur populli bëhet dëshmitar i historisë së vet

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, çështja shqiptare nuk ishte vetëm çështje e një territori që kërkonte të përcaktonte të ardhmen politike, por edhe e një identiteti që duhej të shprehej me gjuhën e vet, të dëshmonte vazhdimësinë e tij dhe të kundërshtonte përpjekjet për ta lënë jashtë hartës së historisë. Në këtë rrethanë, folklori merrte një funksion që tejkalonte kënaqësinë estetike dhe interesin e mbledhësit të zakoneve. Ai bëhej një formë dokumentimi e përvojës kolektive, një arkiv i krijuar jo nga kancelaritë, por nga breza njerëzish që kishin përcjellë kujtimet e tyre përmes këngës, fjalës së urtë, rrëfimit dhe ritit.

Këtu shfaqet rëndësia e veçantë e Thimi Mitkos. Ai e kuptoi se një popull nuk dëshmohet vetëm në dokumentet e administratave, në kronikat e sundimtarëve apo në marrëveshjet diplomatike, por edhe në mënyrën se si këndon për të vdekurit, si i këshillon fëmijët, si e shpreh dashurinë, si tallet me padrejtësinë dhe si e ruan kujtimin e betejave të humbura e të fituara. Historia e një populli jeton edhe në ato forma të vogla të komunikimit që, për syrin e pakujdesshëm, mund të duken të parëndësishme, por që në të vërtetë përmbajnë një pjesë të madhe të përvojës së tij.

Një këngë popullore mund të mos ketë datë të saktë, një proverb mund të mos ketë autor të njohur dhe një përrallë mund të mos tregojë se në cilin vend ka lindur. Megjithatë, kur këto krijime ruhen, krahasohen dhe studiohen, ato zbulojnë mënyra të të menduarit, forma të marrëdhënieve shoqërore, gjurmë të konflikteve historike dhe një sistem vlerash që nuk mund të kuptohet vetëm nëpërmjet dokumenteve zyrtare. Mitkoja e afroi këtë pasuri me vetëdijen kombëtare shqiptare, duke i dhënë asaj një vend të merituar në kulturën e shkruar.

Prandaj, Bleta shqiptare duhet lexuar edhe si një përgjigje ndaj një pyetjeje themelore të kohës: nëse një popull nuk e ka gjithmonë të shkruar historinë e tij në librat e të tjerëve, a do të thotë kjo se ai nuk ka histori? Përgjigjja e Mitkos ishte e qartë në vetë veprën e tij. Historia mund të ruhet edhe në kujtesën e njerëzve, nëse dikush merr përsipër ta dëgjojë, ta mbledhë dhe t'ua përcjellë brezave.

2.     Pse bleta dhe jo një simbol tjetër?

Titulli Bleta shqiptare bart një domethënie që meriton të shqyrtohet më vete. Bleta është një krijesë e vogël, por veprimtaria e saj nuk matet me përmasat e trupit. Ajo lëviz nga një lule te tjetra, mbledh nektarin, e përpunon dhe e shndërron në një produkt që nuk i përket vetëm një individi, por bëhet pjesë e jetës së tërë zgjoit. Në këtë kuptim, metafora e bletës është veçanërisht e përshtatshme për të përshkruar vetë natyrën e folklorit.

Asnjë këngë popullore nuk është domosdoshmërisht pronë e një njeriu të vetëm. Ajo mund të lindë nga një përvojë individuale, por kalon nga një zë te tjetri, ndryshon sipas krahinës, merr ngjyra të reja dhe, gjatë këtij udhëtimi, bëhet pjesë e kujtesës së përbashkët. Një varg mund të ruhet në një krahinë, ndërsa në një tjetër të pësojë ndryshime; një fjalë e urtë mund të marrë trajtë tjetër në gojën e brezave të rinj, por të ruajë thelbin e mendimit që e ka krijuar. Kjo është jeta e gjallë e traditës, e cila nuk qëndron e ngrirë, por vazhdon të prodhojë kuptim.

Mitkoja, nëpërmjet simbolit të bletës, mund të lexohet si një mbledhës i kësaj lëvizjeje kulturore. Ai nuk kërkonte vetëm të ruante njësi të shkëputura të folklorit, por të mblidhte një pasuri që, e parë në tërësinë e saj, do të dëshmonte aftësinë krijuese të shqiptarëve. Sikurse bleta nuk e krijon lulen, por e njeh vlerën e saj dhe mbledh atë që mund të përpunohet, edhe folkloristi nuk është autori i këngëve që regjistron. Merita e tij qëndron te dëgjimi, përzgjedhja, ruajtja dhe organizimi i materialeve, si dhe te përgjegjësia për të mos e zëvendësuar zërin e popullit me zërin e vet.

Kjo metaforë përmban edhe një mësim për kohën tonë. Trashëgimia kulturore nuk ruhet vetëm duke e shpallur të çmuar, por duke e mbledhur, dokumentuar dhe bërë të përdorshme për brezat e ardhshëm. Një këngë që mbetet vetëm në kujtesën e një njeriu rrezikon të shuhet me të; një këngë që regjistrohet dhe botohet mund të fitojë një jetë të re. Në këtë kuptim, bleta e Mitkos nuk mbledh vetëm nektarin e së kaluarës, por ndërton një urë midis kujtesës dhe së ardhmes.

3. Thimi Mitko: nga zanati i përditshëm te misioni kulturor

Thimi Mitko (1820–1890) i përkiste asaj shtrese veprimtarësh të Rilindjes Kombëtare që nuk e ndanë dashurinë për atdheun nga puna e përditshme dhe as dijen nga përkushtimi qytetar. I formuar kryesisht si autodidakt dhe i lidhur me jetën e kolonive shqiptare në Egjipt, ai ndërtoi një veprimtari ku bashkëjetonin shkrimi, publicistika, krijimtaria patriotike dhe kërkimi folklorik.

Rëndësia e kësaj përvoje qëndron edhe në faktin se Mitkoja nuk vepronte nga pozita e një institucioni të konsoliduar shkencor. Ai nuk kishte pas vetes një aparat kërkimor të organizuar, një rrjet të sotëm arkivash apo mundësitë teknike të dokumentimit që disponojnë studiuesit bashkëkohorë. Puna e tij kërkonte vullnet individual, marrëdhënie njerëzore, korrespondencë, besim te informatorët dhe këmbëngulje për të ruajtur materiale që mund të humbnin pa lënë gjurmë.

Kjo e bën veprimtarinë e tij të rëndësishme jo vetëm për shkak të rezultatit, por edhe për shkak të mënyrës se si u arrit ai. Në një kohë kur shqiptarët jetonin nën sundimin osman dhe përballeshin me trysni të shumanshme politike e kulturore, Mitkoja e kuptoi se puna për kulturën kombëtare nuk mund të kufizohej te thirrjet patriotike. Duhej të ndërtohej edhe një bazë dokumentare që ta mbështeste atë vetëdije.

Këtu qëndron dallimi midis patriotizmit si ndjenjë dhe patriotizmit si punë. Ndjenja mund të shprehet në një varg, në një fjalim ose në një thirrje për liri; puna kërkon vite, durim, mbledhje të materialeve, ballafaqim të varianteve dhe përpjekje për t'i dhënë një rend të kuptueshëm asaj që është trashëguar në mënyrë të shpërndarë. Mitkoja i bashkoi të dyja. Përkushtimi i tij kombëtar nuk u shfaq vetëm në atë që shkroi vetë, por edhe në atë që arriti të ruante nga krijimtaria e të tjerëve.

Në këtë aspekt, ai është përfaqësues i një modeli intelektuali që nuk e sheh kulturën si pronë personale dhe as dijen si privilegj të një rrethi të mbyllur. Ai i afrohet popullit për të marrë prej tij materialin e veprës dhe ia kthen atë në formën e një libri, në mënyrë që kujtesa e mbledhur të mos mbetet e shpërndarë në kohë e hapësirë.

3.     Viti 1878 dhe pesha e një botimi

Viti 1878 e vendos Bletën shqiptare në një kontekst historik të jashtëzakonshëm. Kriza lindore kishte hyrë në një fazë vendimtare; Kongresi i Berlinit po rishpërndante çështje territoriale dhe politike, ndërsa shqiptarët përballeshin me rrezikun që interesat e fuqive të mëdha dhe pretendimet e shteteve fqinje të vendosnin për të ardhmen e trojeve të tyre pa i njohur plotësisht aspiratat e popullsisë vendase.

Në këtë klimë, Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e themeluar në qershor të atij viti, shprehte nevojën për organizim politik dhe mbrojtje të tërësisë së trojeve shqiptare. Përpjekja kombëtare nuk ishte më vetëm një çështje e rretheve të intelektualëve dhe e kolonive të mërgimit; ajo po merrte formë më të gjerë në jetën politike të kohës.

Botimi i Mitkos duhet parë në këtë sfond, pa u reduktuar, megjithatë, vetëm në një reagim ndaj ngjarjeve të vitit 1878. Puna e tij kërkimore kishte nisur shumë më herët, ndërsa lidhjet me studiues dhe veprimtarë të çështjes shqiptare, përfshirë Dhimitër Kamardën, dëshmojnë për një interes të zhvilluar prej vitesh. Prandaj, botimi i Bletës shqiptare ishte rezultat i një pune afatgjatë, por njëkohësisht fitonte një domethënie të veçantë nga koha kur doli në dritë.

Nëse diplomacia diskutonte kufij, territore dhe ekuilibra fuqish, folklori paraqiste një lloj tjetër dëshmie: jetën e njerëzve, kujtesën e tyre, gjuhën, këngët dhe përvojën e trashëguar. Kjo nuk do të thotë se një përmbledhje folklorike mund të zëvendësonte argumentet juridike apo diplomatike, por ajo mund të mbështeste një vetëdije kulturore pa të cilën kërkesa politike për njohje do të mbetej më e brishtë.

Në këtë kuptim, Bleta shqiptare nuk ishte një armë në kuptimin e zakonshëm të fjalës. Ishte një dëshmi kulturore. Ajo e zhvendoste debatin nga pretendimi për ekzistencën e shqiptarëve te mundësia për të parë dhe studiuar konkretisht krijimtarinë e tyre. Një popull që ruan këngët, proverbat, gjuhën dhe rrëfimet e veta paraqitet jo si një emërtim i rastësishëm gjeografik, por si një bashkësi njerëzore me përvojë historike dhe jetë kulturore.

Pikërisht këtu qëndron fuqia diskursive e botimit: ai nuk e ndërton argumentin e tij vetëm përmes kundërshtimit, por përmes paraqitjes së një pasurie që kërkon të njihet.

4.     Aleksandria: vendi ku kujtesa shqiptare kapërceu kufijtë

Një nga paradokset më domethënëse të historisë kulturore shqiptare është se një pjesë e rëndësishme e punës për identitetin kombëtar u zhvillua jashtë kufijve të atdheut. Kolonitë shqiptare në Egjipt, Itali, Greqi dhe vende të tjera krijuan mjedise ku gjuha, letërsia dhe çështja kombëtare mund të diskutoheshin, të organizoheshin dhe të botoheshin.

Aleksandria, qyteti ku u botua Bleta shqiptare, ishte një hapësirë me përvojë të gjatë ndërkulturore dhe me mundësi komunikimi përtej kufijve të një vendi të vetëm. Për Mitkon, mërgimi nuk e ndërpreu lidhjen me atdheun; përkundrazi, duket se e ktheu distancën gjeografike në një pikë vëzhgimi dhe veprimi kulturor.

Kjo rrethanë ka një domethënie më të gjerë. Njeriu që largohet nga vendi i vet mund të humbasë përditshmërinë e tij, por nganjëherë fiton një vetëdije më të mprehtë për atë që e lidh me vendin e origjinës. Gjuha, këngët dhe kujtimet, të cilat në vendlindje mund të duken si pjesë e zakonshme e jetës, në mërgim bëhen shenja të përkatësisë dhe mjete për ta ruajtur atë.

Megjithatë, Mitkoja nuk u mjaftua me ruajtjen e kujtimeve të shqiptarëve që jetonin në Egjipt. Materialet e mbledhura prej tij kishin shtrirje më të gjerë, duke përfshirë burime nga krahina të ndryshme shqiptare, si dhe nga kolonitë arbëreshe të Greqisë dhe Italisë. Kjo shtrirje e bën projektin e tij më domethënës se një koleksion i traditave të një komuniteti të vetëm.

Në të vërtetë, Bleta shqiptare mund të lexohet si një hartë kulturore që nuk vizatohet me vija kufitare, por me lidhje gjuhësore, tematike dhe kujtese. Ajo bashkon zëra që ndodhen larg njëri-tjetrit dhe i vendos në një hapësirë të përbashkët leximi. Kështu, mërgimi, që në rrethana të tjera mund të përfaqësonte largim dhe humbje, shndërrohet në një mundësi për të ndërtuar komunikim kulturor.

Ky është një nga mësimet më të vlefshme të veprës së Mitkos: atdheu nuk është vetëm vendi ku jeton njeriu, por edhe hapësira e kujtesës që ai arrin të ruajë, të dokumentojë dhe t'ua përcjellë të tjerëve.

5.     Një arkiv i shumëzërshëm: pasuria e gjinive dhe e gjuhës

Sipas të dhënave të paraqitura në studimet mbi veprën e Mitkos, Bleta shqiptare përmban një fond të gjerë materialesh, ku përfshihen rreth 490 proverba, 80 gjëza, 359 këngë dhe 942 fjalë. Këto shifra nuk duhen parë thjesht si tregues sasiorë. Ato shprehin përpjekjen për ta paraqitur kulturën popullore në shumëllojshmërinë e saj, duke mos e kufizuar atë vetëm te kënga patriotike apo te epika historike.

Proverba ruan një formë të përmbledhur të përvojës shoqërore. Ajo shpesh shpreh një gjykim mbi marrëdhëniet njerëzore, punën, drejtësinë, mençurinë, mashtrimin dhe përgjegjësinë. Në pak fjalë, një shoqëri mund të përmbledhë një përvojë që është përsëritur aq shumë, saqë ka fituar formën e një këshille të përgjithshme.

Gjëza, nga ana tjetër, zbulon një aspekt tjetër të mendjes popullore: kënaqësinë e të menduarit përmes tërthores, lojën me kuptimin dhe aftësinë për të krijuar lidhje të papritura midis sendeve. Ajo nuk është vetëm argëtim për fëmijët, por edhe një formë e ushtrimit të imagjinatës dhe të inteligjencës gjuhësore.

Këngët sjellin një fushë edhe më të gjerë të përvojës. Në to ndërthuren dashuria dhe humbja, rituali dhe festa, malli dhe ironia, jeta familjare dhe marrëdhëniet shoqërore, kujtesa historike dhe ndjenja e përkatësisë. Epika historike, veçanërisht, dëshmon mënyrën se si ngjarjet e së kaluarës përpunohen në kujtesën kolektive. Ajo nuk është gjithmonë një kronikë e saktë në kuptimin e dokumentit arkivor, por është një burim me vlerë për të kuptuar se si një bashkësi e kujton dhe e interpreton historinë e saj.

Ndërkohë, mbledhja e fjalëve dhe vëmendja ndaj formave gjuhësore i japin veprës një rëndësi të veçantë për historinë e shqipes. Nëse folklori dëshmon çfarë ka menduar e ndier populli, gjuha e tij tregon edhe si e ka ndërtuar këtë mendim, si i ka emërtuar përvojat dhe si i ka përcjellë ato në kohë.

Mitkoja u përpoq të ruante veçoritë dialektore të materialeve që mblodhi, megjithëse në disa raste ndërhyri duke bashkuar elemente të dialekteve të ndryshme. Kjo ndërhyrje duhet vlerësuar në kontekstin e kohës. Nga njëra anë, ajo dëshmon dëshirën për të paraqitur një hapësirë gjuhësore të përbashkët; nga ana tjetër, na kujton se përmbledhja folklorike nuk është kurrë një pasqyrim krejtësisht mekanik i materialit të mbledhur. Përzgjedhja, transkriptimi, shpjegimi dhe redaktimi ndikojnë në mënyrën se si tradita i paraqitet lexuesit.

Pikërisht këtu nis edhe një lexim më kritik i veprës: vlera e saj nuk kërkon të mohojë ndërhyrjet e kohës, por t'i bëjë ato pjesë të studimit. Një botim historik bëhet edhe më i rëndësishëm kur shqyrtohet jo vetëm për atë që ruan, por edhe për mënyrën se si e ka ruajtu.

6.     Bashkimi kombëtar përmes shumëllojshmërisë

Një nga synimet e rëndësishme të Mitkos ishte të dëshmonte unitetin kulturor të shqiptarëve, pavarësisht dallimeve fetare, krahinore dhe dialektore. Ky synim merr një rëndësi të veçantë kur vendoset në kushtet e shekullit XIX, kur identitetet fetare përbënin një pjesë të rëndësishme të jetës shoqërore dhe kur interesat politike të kohës mund t'i shfrytëzonin dallimet për të dobësuar bashkësinë shqiptare.

Megjithatë, kuptimi më i thellë i kësaj përpjekjeje nuk duhet kërkuar te ideja se të gjithë shqiptarët duhej të mendonin, të flisnin apo të jetonin në të njëjtën mënyrë. Përkundrazi, rëndësia e Bletës shqiptare qëndron në mundësinë për ta paraqitur unitetin si një marrëdhënie midis dallimeve, jo si zhdukjen e tyre.

Një këngë e Veriut nuk ka nevojë të bëhet këngë e Jugut për të pasur vend në trashëgiminë shqiptare. Një trajtë dialektore nuk ka nevojë të humbasë veçantinë e vet për të qenë pjesë e shqipes. Një traditë e ruajtur nga arbëreshët nuk e zvogëlon përkatësinë e tyre kulturore; ajo, përkundrazi, mund të dëshmojë se lidhjet gjuhësore dhe kujtesa historike kanë aftësinë të mbijetojnë edhe pas ndarjeve të mëdha gjeografike.

Kështu, uniteti kombëtar shfaqet si një strukturë shumëzërëshe. Ai nuk ndërtohet duke i bërë të gjithë zërat të tingëllojnë njësoj, por duke krijuar mundësinë që ata të dëgjohen brenda së njëjtës hapësirë kulturore.

Ky është një këndvështrim që ruan vlerën edhe sot. Në një botë ku identitetet mund të përdoren për të ngritur mure, përvoja e Mitkos na fton të kuptojmë se përkatësia e përbashkët nuk duhet të jetë kundërshtare e ndryshimit. Një kulturë bëhet më e pasur kur arrin të ruajë veçantitë e saj dhe t'i vendosë ato në marrëdhënie me njëra-tjetrën.

7.     Folklori si dëshmi dhe si interpretim

Për ta vlerësuar Bletën shqiptare me kriteret e sotme, duhet të bëjmë një dallim të domosdoshëm midis folklorit si dëshmi kulturore dhe folklorit si dokument historik në kuptimin e ngushtë. Një këngë që përmend një luftë, një prijës apo një ngjarje mund të përmbajë kujtime me rëndësi, por nuk mund të lexohet automatikisht si regjistrim i saktë i fakteve. Kujtesa popullore përzgjedh, ndryshon, thekson dhe ndonjëherë bashkon ngjarje të ndryshme në një rrëfim të vetëm.

Kjo nuk ia ul vlerën folklorit. Përkundrazi, e përcakton më qartë natyrën e tij. Kënga historike na ndihmon të kuptojmë jo vetëm çfarë mund të ketë ndodhur, por edhe çfarë ka zgjedhur një bashkësi të mbajë mend, cilat figura i ka ngritur në simbol dhe cilat përvoja i ka shndërruar në pjesë të identitetit të vet.

Në këtë kuptim, Bleta shqiptare mund të studiohet në disa nivele njëherësh. Ajo është dokument i gjuhës dhe i formave dialektore, burim për historinë e gjinive folklorike, dëshmi e imagjinatës popullore dhe shprehje e një projekti kombëtar të Rilindjes. Vlera e saj shtohet kur këto nivele nuk ngatërrohen, por shqyrtohen në marrëdhënien që krijojnë mes tyre.

Edhe vetë puna e mbledhësit duhet bërë objekt studimi. Cilat materiale janë përfshirë? Cilat janë lënë jashtë? Si janë shënuar variantet? Çfarë shpjegimesh ka dhënë autori? Si janë trajtuar ndryshimet dialektore? Këto pyetje nuk synojnë të gjykojnë një studiues të shekullit XIX vetëm me standardet e shekullit XXI, por të kuptojnë kushtet dhe zgjedhjet që kanë formësuar veprën.

Kjo qasje e bën të mundur që trashëgimia të mos kthehet në një objekt nderimi të paprekshëm. Ajo mbetet e çmuar pikërisht sepse mund të rilexohet, të krahasohet dhe të prodhojë pyetje të reja.

8.     Nga Mitkoja te Spiro Dineja: vazhdimësia e një pune kulturore

Rëndësia e Bletës shqiptare bëhet më e dukshme kur shihet në vazhdimësinë e përpjekjeve folklorike shqiptare. Mitkoja nuk ishte një figurë e izoluar, por një nga veprimtarët që ndihmuan në krijimin e një tradite kërkimore, e cila u zgjerua nëpërmjet botimeve, revistave dhe mbledhësve të tjerë të materialeve popullore.

Spiro Dineja, me veprën Valët e detit, botuar më 1908, përfaqëson një nga vijimet e kësaj përpjekjeje. Duke mbledhur materiale nga burime dhe krahina të ndryshme, ai ndihmoi në zgjerimin e korpusit të kulturës gojore shqiptare. Po kështu, botimi Këngë popullore gegënishte më 1911 dëshmon interesin për traditat e Veriut dhe për dokumentimin e temave të epikës historike e të lirikës.

Ndërkohë, shtypi periodik shqiptar i fundit të shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, përfshirë Flamurin e Arbërit, Albania, Shpnesën e Shqypnisë, Pellazgun dhe Diturinë, krijoi hapësira të tjera për qarkullimin e materialeve, ideve dhe diskutimeve kulturore. Këto botime nuk kishin të gjitha të njëjtin program dhe as të njëjtën mënyrë trajtimi, por së bashku kontribuuan në zgjerimin e hapësirës ku kultura shqiptare mund të dokumentohej dhe të diskutohej.

Kjo vazhdimësi tregon se folkloristika nuk u zhvillua vetëm nga vepra të veçuara, por nga një rrjet përpjekjesh ku secili botim mbështetej te puna e mëparshme dhe krijonte mundësi për punën e ardhshme. Një përmbledhje e re mund të sillte një variant të panjohur të një kënge, të pasuronte fjalorin ose të dokumentonte një traditë që rrezikonte të humbiste.

Megjithatë, vendi i Mitkos mbetet i veçantë, sepse Bleta shqiptare i dha kësaj pune një formë të gjerë dhe një horizont të qartë kombëtar. Ajo nuk mblodhi vetëm materiale; ndihmoi në përcaktimin e arsyes përse duhej të mblidheshin ato. Ky është dallimi midis një koleksioni dhe një projekti kulturor.

9.     Bleta shqiptare në kohën e sotme: nga arkivi te përgjegjësia

Nëse e lexojmë veprën e Mitkos nga këndvështrimi i së sotmes, pyetja nuk është vetëm se çfarë ka ruajtur ajo nga shekulli XIX, por edhe se çfarë na kërkon ne sot. Trashëgimia gojore vazhdon të jetë e ekspozuar ndaj rrezikut të humbjes, jo vetëm për shkak të kalimit të kohës, por edhe për shkak të ndryshimeve në mënyrën e jetesës, të shpërnguljeve, të dobësimit të komunikimit ndërmjet brezave dhe të prirjes për ta trajtuar kulturën si një shenjë ceremoniale, pa e studiuar në thellësi.

Sot kemi mjete që Mitkoja nuk mund t'i imagjinonte: regjistrime zanore dhe filmike, arkiva digjitale, katalogë të kërkueshëm, mundësi krahasimi të varianteve dhe komunikim të drejtpërdrejtë me komunitete që jetojnë në vende të ndryshme. Por teknologjia nuk e zgjidh vetvetiu çështjen e ruajtjes. Një material i regjistruar pa të dhëna për burimin, vendin, kohën dhe personin që e përcolli mund të humbasë një pjesë të madhe të vlerës së tij shkencore.

Këtu qëndron një nga mësimet më të rëndësishme të punës së Mitkos: mbledhja kërkon përgjegjësi. Nuk mjafton të regjistrosh një këngë; duhet të kuptosh kush e këndon, në çfarë rrethane është trashëguar, çfarë variantesh të tjera ekzistojnë dhe si lidhet ajo me jetën e komunitetit. Nuk mjafton të publikosh një fjalë të urtë; duhet të ruash formën e saj, të shënosh kuptimin dhe të mos e shkëputësh pa arsye nga konteksti gjuhësor.

Një projekt bashkëkohor i frymëzuar nga Bleta shqiptare mund të lidhë arkivat historike me dëshmitë e sotme, duke krijuar një hartë të lëvizshme të kulturës gojore shqiptare në Shqipëri, në Kosovë, në trojet e tjera shqiptare dhe në diasporë. Kjo hartë nuk duhet të synojë njëtrajtshmërinë, por dokumentimin e ndryshimeve, të varianteve dhe të mënyrave të ndryshme me të cilat tradita jeton në komunitete të ndryshme.

Në këtë perspektivë, trashëgimia nuk është vetëm ajo që kemi marrë nga të parët. Është edhe përgjegjësia që kemi për të mos e humbur dhe për të mos e shtrembëruar atë që do t'u përcjellim pasardhësve.

Përfundim: kur një libër bëhet kujtesë kombëtare

Bleta shqiptare e vitit 1878 është një nga ato vepra që fitojnë rëndësi të shumëfishtë me kalimin e kohës. Ajo është përmbledhje folklorike, dokument gjuhësor, burim për studimin e traditave popullore dhe dëshmi e një përpjekjeje të ndërgjegjshme për ta vendosur kulturën shqiptare në qendër të vetëdijes kombëtare. Por mbi të gjitha, ajo është shembull i mënyrës se si një njeri mund ta shndërrojë përkushtimin ndaj popullit në punë konkrete, duke mbledhur zërat e shumë njerëzve dhe duke u dhënë atyre jetë përtej kohës së tyre.

Thimi Mitkoja nuk i krijoi këngët që mblodhi, nuk i shpiku proverbat dhe nuk ua dha popullit gjuhën me të cilën ai kishte jetuar për shekuj. Merita e tij qëndron në faktin se i dëgjoi, i kërkoi, i ruajti dhe i bëri pjesë të një vepre që mund të lexohej përtej krahinës, komunitetit dhe brezit prej të cilit kishin ardhur. Ai kuptoi se një kulturë nuk mund të mbrohet vetëm duke u shpallur e lashtë; ajo duhet të dëshmohet përmes gjurmëve të saj, të studiohet në larminë e vet dhe të përcillet me përgjegjësi.

Në këtë kuptim, bleta e Mitkos nuk është thjesht një simbol i mbledhjes së fjalëve dhe këngëve. Ajo është një figurë e punës së heshtur që i paraprin kujtesës publike. Përpara se një popull ta shohë veten në faqet e një libri, dikush duhet të ketë dëgjuar zërat e tij. Përpara se një traditë të bëhet pjesë e trashëgimisë së shkruar, dikush duhet ta ketë kuptuar se ajo meriton të mos humbasë. Dhe përpara se një kulturë të njihet nga të tjerët, ajo duhet të ketë mundësinë të paraqitet me dëshmitë e veta.

Viti 1878 e bën këtë mesazh edhe më domethënës. Në një kohë kur për shqiptarët diskutohej e ardhmja politike dhe territoriale, Mitkoja ndërtoi një dëshmi kulturore që nuk mbështetej te zhurma e polemikave, por te pasuria e mbledhur me durim. Ai iu përgjigj mohimit jo vetëm me fjalë, por me një libër; jo vetëm me një qëndrim patriotik, por me një punë që mund të kontrollohej, të lexohej dhe të trashëgohej.

Prandaj, Bleta shqiptare mbetet më shumë se një monument i folkloristikës së hershme shqiptare. Ajo përfaqëson një mënyrë të të menduarit mbi kombin, ku kujtesa nuk është stoli e historisë, por një nga themelet e saj kulturore. Dhe nëse sot e rikthejmë këtë vepër në qendër të vëmendjes, nuk e bëjmë vetëm për të nderuar një emër të Rilindjes, por për të kuptuar se sa shumë varet e ardhmja e një kulture nga aftësia e saj për të ruajtur zërat e së kaluarës pa i mbyllur ata në heshtjen e një muzeu.

Sepse bleta nuk punon për një ditë dhe as për një stinë të vetme. Ajo mbledh sot atë që do të ushqejë të nesërmen. Në të njëjtën mënyrë, Mitkoja mblodhi fjalë, këngë dhe kujtime në një kohë kur kombi shqiptar kishte nevojë të dëshmonte vetveten. Vepra e tij vazhdon të na kujtojë se identiteti nuk mbahet gjallë vetëm nga ajo që shpallim për veten, por edhe nga ajo që dimë të ruajmë, të kuptojmë dhe t'ua lëmë brezave që vijnë.

Kjo është domethënia më e thellë e Bletës shqiptare të vitit 1878: një komb nuk e ndërton kujtesën vetëm duke kujtuar të kaluarën, por duke e shpëtuar atë nga harresa dhe duke e kthyer në dije për të ardhmen.