Fatmir Terziu: LAPIDARI NDRYSHE I TREBISHTIT

-59 vite tek memorja. Një monument i heroizmit vullnetar, i kujtesës dhe i një historie që nuk duhet të harrohet-
Në Trebisht-Bala, në vendin e quajtur Arra e Hajdarit, aty ku kalonte njëra prej rrugëve më të vjetra që bashkonte këtë zonë me Librazhdin, Elbasanin, Tiranën dhe, nëpërmjet Gragorit e Gjinovecit, me pjesën tjetër të Shqipërisë, ndodhet një lapidar që mbart një histori krejt të veçantë. Nuk është nga ata monumente që të çojnë menjëherë në kujtesën e betejave, të armëve, apo të fitoreve të luftës. Është një lapidar tjetër, me një arsye tjetër qëndrimi, me një histori që nuk nis nga krisma e pushkës, por nga dridhja e tokës, nga frika e një popullsie të tërë dhe nga ajo forcë njerëzore që shfaqet pikërisht atëherë kur gjithçka duket se po shembet.
Ai është lapidari i 30 Nëntorit 1967, i ngritur në kujtim të tërmetit të madh që goditi Dibrën dhe Gollobordën, duke përfshirë edhe Trebishtin. Në atë ditë, toka nuk u drodh vetëm nën themelet e shtëpive, por edhe në ndërgjegjen e njerëzve që panë se sa e brishtë mund të ishte jeta përballë një force të pakontrollueshme të natyrës. Muret u çanë, banesat u dëmtuan, qetësia e fshatrave u ndërpre dhe dimri, që po afrohej me të ftohtin e tij malor, e bënte edhe më të vështirë gjendjen e banorëve. Por, në atë peizazh të tronditur, nisi të merrte formë një tjetër histori, ajo e njerëzve që nuk qëndruan duarkryq përballë fatkeqësisë.
Ishte një kohë kur nevoja për të rindërtuar nuk ishte thjesht një detyrë, por një domosdoshmëri njerëzore. U vunë në lëvizje banorët, brigadat vullnetare, të rinjtë dhe të gjithë ata që mund të jepnin një dorë në përballimin e pasojave. Puna kërkonte mund, këmbëngulje dhe sakrificë. Duhej të ngriheshin përsëri shtëpitë, të riktheheshin shkollat, të riparoheshin qendrat shëndetësore, të hapej rruga drejt një jete që tërmeti e kishte ndërprerë në mënyrën më të papritur. Në atë përpjekje, heroizmi nuk kishte nevojë për fjalë të mëdha. Ai dukej në duart që punonin, në njerëzit që ndihmonin njëri-tjetrin dhe në gatishmërinë për të mos e lënë askënd vetëm përballë fatkeqësisë.
(Fotografi ekskluzive për "Fjala e Lirë" dërguar nga Trebishti, nga z. Endri Ajazi, datë 17 Nëntor 2026
Pikërisht për këtë arsye, lapidari i vendit Arra e Hajdarit ka një karakteristikë që e dallon nga shumë monumente të tjera. Ai nuk është ngritur vetëm për të shënuar një ngjarje të dhimbshme, por për të ruajtur kujtimin e një përpjekjeje të përbashkët. Është një lapidar i thjeshtë, i formatit të vjetër, i asaj arkitekture përkujtimore që përdorte forma të përmbajtura, pa kërkuar madhështi në pamje. Por ndonjëherë, pikërisht thjeshtësia e një monumenti e bën edhe më të ndjeshme historinë që ai mbart. Një pllakë, një datë, një strukturë e vogël dhe një vend i zgjedhur në një rrugë të vjetër mund të ruajnë më shumë kujtesë sesa një ndërtesë e madhe që nuk ka asnjë histori njerëzore pas vetes. Por Arra e Hajdarit nuk ruan vetëm kujtimin e tërmetit dhe të përpjekjeve për rindërtim. Ajo ruan edhe një emër të veçantë, një emër që duhet të jetë pjesë e pandashme e historisë së këtij lapidari, Isa Sefer Sadiku.
Në atë vend, Isa Sadiku ra me gjithë makinën që sillte materiale ndërtimi. Një ngjarje e tillë nuk mund të mbetet vetëm si një episod i treguar kalimthi, as si një kujtim që përsëritet pa u ndalur te pesha e tij njerëzore. Ajo e shënoi vendin, i dha një tjetër kuptim dhe e lidhi emrin e tij me një pikë të caktuar të Trebishtit. Pas kësaj ngjarjeje, lapidari nuk ishte më vetëm një shenjë përkujtimore e 30 nëntorit 1967. Ai u bë edhe një pikë ku kujtesa e banorëve përqendroi dhimbjen, respektin dhe rrëfimin për një njeri që humbi jetën.
Lotët e gruas pranë Urvishtës, në krye të fshatit, nuk ishin lotët e zakonshëm të një gruaje që kishte marrë një lajm të hidhur. Ishin lotët e një motre që kishte humbur vëllanë, të një gruaje që, në dhimbjen e saj, sikur kishte mbledhur edhe dhimbjen e të tjerëve. Aty, në atë pjesë të Trebishtit, lotët e bashkëshortes së Istref Terziut, nga lagjja Bala, motrës së Isa Sefer Sadikut, zgjuan një trishtim që kapërceu kufijtë e një familjeje. Ishte një dhimbje që nuk kërkonte fjalë për t'u shpjeguar, sepse vetë heshtja e saj tregonte gjithçka. Ndonjëherë, në historinë e një fshati, një ngjarje nuk fillon me një datë të shkruar në gur, por me lotët e dikujt që ka humbur njeriun e vet. Dhe kështu, për mua, nis edhe historia e një lapidari të veçantë të Trebishtit.
Kështu, me kalimin e kohës, ndodhi diçka që nuk mund të planifikohet nga asnjë projekt monumenti: lapidari u bë toponim. Ai hyri në gjuhën e përditshme të njerëzve, në mënyrën se si ata orientoheshin, tregonin rrugën dhe përcaktonin vendndodhjen e një hapësire. “Tek Lapidari!” u bë një shprehje e njohur, një përgjigje e shkurtër që nuk kërkonte hartë, shpjegim apo përshkrim të gjatë. Mjaftonin këto dy fjalë për të kuptuar vendin. Por pas tyre qëndronte një histori shumë më e gjatë se vetë rruga, një histori që përfshinte tërmetin, rindërtimin, sakrificën dhe emrin e Isa Sadikut.
Kjo është ajo që e bën lapidarin të ndryshëm. Ai ka dalë përtej funksionit të zakonshëm të një monumenti dhe është bërë pjesë e vetë identitetit gjeografik e njerëzor të Trebishtit. Ka monumente që i kërkon në hartë, por ka edhe të tillë që bëhen vetë hartë për njerëzit. Lapidari i Arrës së Hajdarit i përket kësaj kategorie. Ai nuk tregon vetëm se ku ndodhet një vend, por edhe çfarë ka ndodhur aty, pse ai vend është mbajtur mend dhe si një ngjarje e dhimbshme mund të bëhet pjesë e përhershme e jetës së një komuniteti.
Trebishti ka edhe një lapidar tjetër, atë të dhjetë dëshmorëve të fshatit, të cilët ranë në Luftën për Çlirimin e vendit. Dy monumente që qëndrojnë në të njëjtën hapësirë të kujtesës së një komuniteti, por që flasin me gjuhë të ndryshme. Njëri përjetëson sakrificën e atyre që dhanë jetën për lirinë, tjetri ruan kujtimin e një ngjarjeje natyrore dhe të përpjekjes njerëzore për t'u ringritur pas shkatërrimit. Njëri lidhet me historinë e luftës, tjetri me historinë e mbijetesës, të solidaritetit dhe të rindërtimit. Por të dy janë pjesë e një trashëgimie që nuk mund të ndahet nga historia e fshatit.
Dhe ndoshta është pikërisht kjo arsyeja pse lapidari i 30 Nëntorit 1967 duhet parë me një vëmendje të veçantë. Ai na mëson se jo çdo heroizëm ka nevojë për fushëbetejë, se jo çdo sakrificë lidhet me një armë dhe se jo çdo monument duhet të përkujtojë vetëm të rënët në luftë. Ka edhe një heroizëm të heshtur, që shfaqet kur njeriu i zgjat dorën tjetrit, kur një komunitet bashkohet për të rindërtuar atë që është rrënuar dhe kur emrat e njerëzve mbeten të lidhur me vende që nuk i harrojnë.
Sot, kur kalon nëpër vendin e quajtur Arra e Hajdarit dhe dëgjon dikë të thotë “Tek Lapidari”, ndoshta nuk mendon menjëherë për 30 nëntorin e largët të vitit 1967. Ndoshta e merr si një shenjë të zakonshme orientimi, si një emër që është trashëguar nga të parët. Por aty qëndron edhe detyra jonë: të mos lejojmë që emri të mbijetojë ndërsa historia të humbasë. Të mos mbajmë mend vetëm vendndodhjen, por edhe arsyen pse ai vend u bë i njohur. Të mos e lëmë Isa Sadikun jashtë rrëfimit dhe të mos e reduktojmë lapidarin në një objekt që shihet, por nuk lexohet. Sepse një monument nuk është vetëm ajo që shohim me sy. Është edhe ajo që nuk duket: koha, dhimbja, përpjekja, njerëzit dhe kujtimet që janë mbledhur rreth tij. Lapidari i Arra së Hajdarit është një prej atyre dëshmive të thjeshta që kërkojnë të dëgjohen. Ai nuk ka nevojë të jetë më i lartë për të qenë më i rëndësishëm. Ka nevojë vetëm që historia e tij të tregohet dhe emrat që lidhen me të të mos mbeten në harresë.
Nëse lapidari i dhjetë dëshmorëve të kujton çmimin e lirisë, ky i Arrës së Hajdarit të kujton forcën e solidaritetit dhe vlerën e jetës njerëzore. Njëri të çon drejt një kapitulli të luftës, tjetri drejt një kapitulli të përballjes me fatkeqësinë dhe të ringritjes. Të dy janë pjesë e kujtesës së Trebishtit, dy shenja të ndryshme të së njëjtës nevojë për të mos harruar. Dhe kur dikush, nesër apo pas shumë vitesh, të pyesë se ku ndodhet Arra e Hajdarit, përgjigjja mund të mbetet po ajo: “Tek Lapidari!”. Por le të mos jetë më vetëm një përgjigje për të gjetur rrugën. Le të jetë edhe një ftesë për të kujtuar Isa Sadikun, tërmetin e 30 nëntorit 1967 dhe njerëzit që, përballë rrënimit, zgjodhën të ndërtonin përsëri jetën. Natyrisht ka vende që nuk bëhen histori nga madhësia e tyre, por nga njerëzit që i shënojnë përgjithmonë. Dhe Arra e Hajdarit, në Trebisht-Bala, është një prej tyre.








Comments