Fatmir Terziu: Kur një ide fetare kërkon një kufi shtetëror

Shqipëria përballë paradoksit të mikroshtetit bektashi

Problemi i lajmit, jo si lajm i zakonshëm, duhet lexuar si shenja e një kohe. Raportimi i 18 gushtit 2026 nga media franceze Intelligence Online, sipas të cilit përgatitjet për krijimin e një shteti sovran të Urdhrit Bektashi në Tiranë po hyjnë në një fazë të re, është pikërisht një prej këtyre lajmeve. Sipas këtij raportimi, projekti nuk po mbetet më vetëm në nivelin e një ideje politike të shpallur në vitin 2024, por po shoqërohet me diskutime mbi institucionet, përfaqësimin ndërkombëtar, pasaportat, monedhën dhe një rrjet përfaqësuesish jashtë Shqipërisë. Këtu nis pyetja e vërtetë. A po lind një shtet i ri në Shqipëri, apo po kërkohet një formë e re ndërkombëtare për një qendër fetare që prej kohësh e ka tejkaluar karakterin thjesht kombëtar? Këto dy pyetje nuk janë e njëjta gjë. Dhe pikërisht në këtë dallim qëndron gjithë debati.

Nga Kryegjyshata te “shteti”

Kryegjyshata Botërore Bektashiane në Tiranë nuk është një institucion i zakonshëm fetar. Historia e saj, shtrirja ndërkombëtare e komunitetit dhe pesha që bektashizmi ka pasur në historinë shqiptare i japin asaj një dimension që shkon përtej një adrese administrative. Edhe vetë Baba Mondi ka argumentuar se Kryegjyshata nuk mund të funksionojë thjesht si një OJF dhe se kërkohet një status i veçantë diplomatik. Kjo e ndryshon natyrën e debatit, sepse një qendër botërore fetare mund të ketë përfaqësi, marrëdhënie ndërkombëtare, privilegje të caktuara dhe status të veçantë pa qenë domosdoshmërisht një shtet. Ndërsa shteti është një fjalë shumë më e ngarkuar. Shteti sjell me vete sovranitetin. Territorin. Juridiksionin. Shtetësinë. Marrëdhëniet ndërkombëtare. Simbolet. Dhe, mbi të gjitha, një pyetje të pashmangshme: ku mbaron shteti shqiptar dhe ku fillon entiteti i ri?

Argumenti pro: Shqipëria mund të eksportojë tolerancën

Ka një argument serioz në favor të projektit dhe nuk duhet shpërfillur. Shqipëria ka një histori të veçantë të bashkëjetesës fetare. Modeli shqiptar i marrëdhënieve shtet-fe bazohet në ndarjen e shtetit nga feja, në barazinë e komuniteteve fetare dhe në një traditë bashkëjetese që është bërë pjesë e identitetit të vendit. Në një botë ku identiteti fetar është bërë përsëri burim konfliktesh, një qendër botërore bektashiane në Tiranë mund të shërbejë si një instrument i fuqishëm i diplomacisë kulturore shqiptare. Një shtet ose entitet i tillë do të mund të përcillte një mesazh të qartë, se Islami nuk ka vetëm një fytyrë. Ekzistojnë forma të Islamit që e vendosin tolerancën, dialogun dhe bashkëjetesën në qendër të identitetit të tyre. Ky është ndoshta argumenti më i fortë në favor të projektit.

Kryeministri Edi Rama e ka paraqitur pikërisht në këtë frymë, si një mënyrë për të promovuar tolerancën fetare dhe për t'i dhënë një dimension ndërkombëtar trashëgimisë shqiptare të bashkëjetesës. Nëse ky do të ishte rezultati, Shqipëria nuk do të eksportonte territor. Do të eksportonte një model. Por kundërargumenti është shumë më i vështirë. Problemi fillon te fjala “sovran”, sepse Shqipëria është shtet unitar dhe i pandashëm. Kushtetuta njeh lirinë fetare dhe barazinë e komuniteteve, ndërsa shteti nuk ka fe zyrtare.

Prandaj krijimi i një entiteti me karakter shtetëror brenda territorit shqiptar kërkon një shpjegim juridik shumë më të thellë sesa një deklaratë politike. Në fakt, edhe vetë Rama ka qenë i kujdesshëm në përshkrimin e projektit. Ai ka deklaruar se entiteti nuk do të kishte polici, dogana apo taksa dhe se do t'i përgjigjej Kushtetutës dhe ligjeve shqiptare. Por këtu lind paradoksi. Nëse nuk ka polici, dogana, taksa dhe një juridiksion të plotë, në ç'kuptim është “shtet sovran”? Nëse, nga ana tjetër, këto elemente do të shfaqen gradualisht, atëherë Shqipëria duhet të përgjigjet qartë për marrëdhënien juridike midis dy autoriteteve. Nuk është çështje e vogël. Është pyetje mbi vetë kuptimin e sovranitetit.

Pasaporta: simbol apo sovranitet?

Raportimi i Intelligence Online e çon debatin në një tjetër nivel duke folur për pasaporta dhe për një monedhë të mundshme, “bek”, që mund të lidhet me çmimin e arit. Këtu simbolika bëhet pothuajse më e rëndësishme se ekonomia. Një pasaportë është dokument identiteti, por është edhe simbol i shtetësisë. Një monedhë është instrument ekonomik, por është edhe simbol i autoritetit. Një flamur është simbolikë. Një vulë është simbolikë. Një përfaqësi diplomatike është simbolikë. Kur të gjitha këto bashkohen, nuk kemi më thjesht një seli fetare me status të veçantë. Kemi filluar të ndërtojmë gjuhën e një shteti. Dhe pikërisht këtu duhet të jetë shumë e kujdesshme Shqipëria, ngase një ide mund të jetë e bukur në planin simbolik dhe shumë e komplikuar në planin juridik.

A po krijohet një “Vatikan mysliman”?

Kjo është një prej etiketimeve më të përdorura për projektin. Por edhe kjo krahasim duhet trajtuar me kujdes. Vatikani nuk është thjesht një hapësirë fetare. Ai është rezultat i një historie të gjatë juridike dhe politike dhe ka një marrëdhënie të përcaktuar me Italinë dhe me sistemin ndërkombëtar. Prandaj të thuash “Vatikani mysliman” mund të jetë një metaforë e fuqishme për publikun, por nuk është një përgjigje juridike. Madje mund të jetë edhe një kurth, sepse duke e quajtur kështu, rrezikojmë ta reduktojmë një çështje shqiptare në një kopje të një modeli italian. Shqipëria nuk ka nevojë të kopjojë Vatikanin. Nëse ka një model shqiptar për të ofruar, ai duhet të jetë i vetë Shqipërisë.

Dhe pastaj vjen bota e inteligjencës

Raportimi i Intelligence Online është interesant jo vetëm për atë që thotë mbi shtetin bektashi, por edhe për atë që tregon mbi mënyrën se si po ndërtohet rreth tij një rrjet ndërkombëtar. Përfaqësues në Shtetet e Bashkuara, Francë dhe Belgjikë. Emra nga biznesi, kultura, diplomacia dhe siguria. Një kompani e lidhur me OSINT. Partneritete në fushën e sigurisë kibernetike dhe analizës së operacioneve të ndikimit. Kjo e zhvendos debatin. Nuk kemi të bëjmë më vetëm me një çështje teologjike. As vetëm me një çështje shqiptare. Kemi përpara një projekt që, nëse raportimi konfirmohet dhe materializohet institucionalisht, po kërkon të ndërtojë një ekosistem ndërkombëtar përfaqësimi. Kjo mund të jetë një shenjë e modernizimit të një institucioni fetar. Por mund të jetë edhe arsye për një transparencë shumë më të madhe, sepse sa më shumë që një projekt fetar ndërthuret me diplomacinë, biznesin, inteligjencën me burim të hapur, sigurinë kibernetike dhe rrjetet ndërkombëtare të ndikimit, aq më e domosdoshme bëhet ndarja e qartë midis fesë, shtetit, biznesit dhe interesit strategjik.

Kjo nuk është akuzë. Është standard transparence.

Rreziku i precedentit

Ekziston edhe një pyetje që Shqipëria nuk mund ta shmangë. Çfarë precedenti krijon një entitet i tillë? Nëse një komunitet fetar merr status territorial të ngjashëm me një shtet, çfarë ndodh me komunitetet e tjera? Kjo nuk do të thotë se komunitetet e tjera do të kërkojnë automatikisht një territor të tyre. Por shteti modern funksionon mbi parimin se rregullat duhet të jenë të qarta dhe të përgjithshme. Prandaj projekti duhet të shpjegojë se çfarë është specifike për historinë dhe statusin ndërkombëtar të Kryegjyshatës Bektashiane dhe çfarë mund të konsiderohet precedent juridik. Përndryshe, ajo që sot duket si përjashtim kulturor mund të kthehet nesër në problem kushtetues. Por ka edhe një rrezik tjetër, ta humbasim kuptimin e bektashizmit Paradoksi më i madh mund të jetë pikërisht ky. Bektashizmi ka një kapital të jashtëzakonshëm historik e shpirtëror në Shqipëri. Nëse ai shndërrohet shumë shpejt në pasaportë, monedhë, përfaqësi, protokoll dhe diplomaci, ekziston rreziku që bota të fillojë të flasë më shumë për shtetin bektashi sesa për bektashizmin. Dhe këtu mund të humbasë diçka. Një traditë shpirtërore mund të jetë më e madhe se një territor prej 11 hektarësh. Një ide mund të jetë më e fuqishme se një pasaportë. Një kulturë tolerance mund të ketë më shumë ndikim se një monedhë.

Nëse projekti synon të ndërtojë një simbol global të paqes dhe bashkëjetesës, atëherë vlera e tij nuk duhet matur me madhësinë e territorit, por me madhësinë e mesazhit. Shqipëria nuk duhet të ketë frikë nga ideja, por duhet ta kontrollojë ligjërisht. Debati publik nuk duhet të ndahet në dy kampe të verbra: ata që thonë “kjo është mrekulli” dhe ata që thonë “kjo është fundi i Shqipërisë”. Të dyja janë tepër të thjeshta. Mund të ketë arsye serioze për ta mbështetur idenë. Dhe mund të ketë arsye po aq serioze për ta kundërshtuar mënyrën se si ajo mund të realizohet. Projekti mund të jetë një mundësi e jashtëzakonshme për diplomacinë kulturore shqiptare. Por mund të jetë një problem i jashtëzakonshëm kushtetues nëse koncepti i sovranitetit lihet i paqartë. Mund të forcojë imazhin ndërkombëtar të Shqipërisë. Por mund të krijojë konfuzion mbi autoritetin shtetëror. Mund të bëhet një simbol i tolerancës islame. Por mund të prodhojë edhe një perceptim të panevojshëm të “shtetit brenda shtetit”. Mund të sjellë vëmendje globale. Por vëmendja globale sjell gjithmonë edhe pyetje globale.

Një mikroshtet apo një makro-mesazh?

Ndoshta kjo është pyetja që duhet të udhëheqë gjithë projektin. Sepse 11 hektarë janë shumë pak për të ndërtuar një shtet të zakonshëm. Por mund të jenë mjaftueshëm për të ndërtuar një simbol. Në këtë kuptim, Shqipëria nuk duhet të pyetet vetëm nëse do të ketë shteti bektashi pasaportën e vet. Duhet të pyesë: Çfarë pasaporte do t'i japë Shqipërisë ky shtet në sytë e botës? Pasaportën e një vendi që di të promovojë tolerancën? Apo pasaportën e një vendi që po krijon një precedent të paqartë juridik? Pasaportën e një Shqipërie që e kthen trashëgiminë fetare në diplomaci kulturore? Apo të një Shqipërie që, pa e kuptuar, mund të krijojë një autoritet paralel?

Kjo është arsyeja pse lajmi i Intelligence Online nuk duhet kaluar me një titull sensacional. Ai duhet të hapë një debat serioz, sepse çështja nuk është në fund të fundit se sa i vogël do të jetë shteti i ri. Çështja është sa e madhe do të jetë ideja që ai do të përfaqësojë.

Nëse ajo ide është toleranca, dialogu, paqja dhe bashkëjetesa, atëherë Shqipëria ka një pasuri për t'ia treguar botës. Nëse ajo ide shndërrohet në një mekanizëm të paqartë sovraniteti, me institucione paralele, interesa të padukshme dhe përgjegjësi të pakufizuara, atëherë Shqipëria duhet të bëjë pikërisht të kundërtën: të ndalojë, të sqarojë dhe të vendosë gjithçka në dritën e Kushtetutës, sepse një shtet mund të jetë mikroskopik në hartë.

Por precedentët që krijon një shtet nuk janë kurrë të vegjël. Dhe ndoshta këtu qëndron paradoksi më i madh i projektit bektashi: Shqipëria mund të jetë duke menduar për shtetin më të vogël në botë, ndërsa në të vërtetë po mendon për një prej debateve më të mëdha mbi kuptimin e shtetit, fesë dhe sovranitetit në Europën e shekullit XXI.