Fatmir Terziu: Kur një fotografi zgjon një udhë tradite që vjen prej shekujsh në vendlindje

Kur një fotografi zgjon një udhë tradite që vjen prej shekujsh në vendlindje

Prof. Dr. Fatmir Terziu

Më tërhoqi vëmendjen një nga dy fotografitë, pikërisht fotografia që Emrulla Adil Shevroja, një nga djemtë e mjeshtrit të paharruar të Trebishtit, Adil Shevroja, publikoi pak ditë më parë nga vendlindja e tij. E kështu memorja më shpuri larg. Më nxiti të mendoj rreth saj. E kështu solla nëpër mendje se ndërsa ka fotografi që thjesht tregojnë një vend, një njeri, një çast, ka disa të tjera që, sapo i sheh, duket sikur hapin një derë të vjetër të kujtesës. Nuk mbeten në sipërfaqen e imazhit. Të marrin për dore dhe të çojnë larg, në një kohë tjetër, në rrugët e vendlindjes, në zërat e njerëzve që nuk janë më, në mjeshtëritë e trashëguara brez pas brezi dhe në ato gjeste të vogla që dikur kishin peshën e një testamentit.

Në pamje Emrulla Adil Shevroja shfaqet pranë një çezme. Në shikim të parë mund të duket si një nga ato pamje të zakonshme që njeriu i merr gjatë një vizite në fshatin ku ka lindur. Por kjo nuk është thjesht një fotografi. Ajo mbart një histori. Çezma është një dhuratë e bërë nga vëllai i tij, Mehdi Adil Shevroja, një tjetër talent i kësaj familjeje. Mehdiu e ka ndërtuar atë me mjeshtëri, duke mos e parë vetëm si një objekt funksional, por edhe si një vepër të vogël estetike, të vendosur në një pikë që ka domethënie të veçantë për Trebishtin, pranë urës që bashkon Prisojin, aty ku historikisht ndalonte autobusi i linjës Elbasan–Trebisht, dhe jo larg qendrës së fshatit Trebisht-Muçinë.

Edhe mbishkrimi i vendosur në çezmë e plotëson këtë ndjenjë. Aty nuk është vetëm emri i dhuruesit. Është një gjurmë. Një shenjë e kohës. Një mënyrë për t'i thënë së ardhmes se dikur këtu kaloi dikush që deshi të linte pas vetes diçka të dobishme, diçka që do t'u shërbente të gjithëve. Dhe pikërisht këtu fotografia nis të flasë. Sepse një çezmë në një fshat shqiptar nuk është vetëm ujë. Është kujtesë. Është udhë. Është ndalesë. Është bisedë. Është freskia e verës dhe lodhja e udhëtarit. Është duart që afrohen për të pirë ujë. Është zëri i dikujt që thërret nga rruga. Është një objekt që, kur ndërtohet me dashuri, bëhet pjesë e peizazhit dhe më pas pjesë e historisë.

Në këtë kuptim, çezma e Mehdi Shevrojës duket sikur e rikthen në ditët tona një traditë shumë më të hershme, traditën e të bërit një dhuratë për vendin e lindjes. Dikur, kur një njeri kthehej nga kurbeti, nga një qytet tjetër, apo nga një vend ku kishte mësuar një zanat, nuk mendonte vetëm për veten. Ai sillte diçka. Ndërtonte diçka. Rregullonte një urë, hapte një burim, ndërtonte një çezmë, ngrinte një mur, punonte një derë, një dritare, një stol apo një objekt që do të mbetej aty edhe pasi ai të largohej.

Emrulla Shevroja para çezmës dhuratë nga i vëllai i tij, Mehdi A. Shevroja

Kështu krijohej ajo që sot e quajmë trashëgimi. Trebishti ka shumë për të treguar në këtë drejtim. Ky fshat ka njohur ndër breza njerëz të zotë në zeje dhe mjeshtëri të ndryshme. Emri i familjes Shevroja është një nga ata emra që lidhen me këtë traditë. Patriotizmi, puna, mjeshtëria dhe aftësia për të krijuar me dorë janë shfaqur në fusha të ndryshme, në dentistri, në rrobaqepësi, në mullinj, në përpunimin e drurit, në ndërtim, në punimin e gurit dhe në shumë zeje të tjera. Pastaj brezat ndryshuan. Mjeshtëria e duarve nisi të bashkëjetojë me mjeshtërinë e mendjes. Djemtë dhe vajzat e kësaj treve u shpërndanë në universitete, shkolla, profesione dhe vende pune të rëndësishme, brenda dhe jashtë vendit. Por, pavarësisht ndryshimeve, ajo trashëgimi nuk u zhduk.

Ajo vetëm ndryshoi formë. Në këtë histori të mjeshtërisë së Shevrojave, emri i Sali Shevrojës mbetet i veçantë. Zdrukthi i tij nuk ishte thjesht një mjet pune. Në duart e tij, druri dukej sikur merrte një gjuhë të vetën. Dërrasa nuk mbetej thjesht dërrasë, ajo fitonte formë, vijë, harmoni dhe bukuri. Ishte një lloj estetike e krijuar nga puna e dorës. Edhe emra të tjerë, si Kamber Shevroja, Sulë Shevroja e shumë të tjerë, mbeten pjesë e kujtesës së kësaj tradite të mjeshtërisë, veçanërisht në ndërtimin e urave dhe objekteve të tjera.

Në Trebisht, përpunimi i drurit nuk është një histori e vonshme. Rrënjët e tij shkojnë shumë larg. Në kohë të hershme, druri përdorej për qerre, vegla bujqësore, ndërtime, mjete transporti dhe sende të ndryshme të jetës së përditshme. Shtëpia, hambari, porta, veglat e punës, pajisjet për bagëtinë, mjetet e transportit, gjithçka lidhej në një mënyrë ose në një tjetër me drurin. Dhe kjo nuk ndodhte vetëm sepse druri ishte i bollshëm. Njeriu i kësaj treve e njihte drurin. Njihte llojet e tij. Dinte cilin dru të përdorte për një pjesë të caktuar. Dinte fortësinë, elasticitetin, qëndrueshmërinë dhe mënyrën se si duhej punuar. Dinte se një dru nuk ishte i njëjtë me një tjetër dhe se mjeshtëria nuk qëndronte vetëm te vegla, por te njohja e materialit.

Mjeti më i vjetër që lidhet me këtë traditë të përpunimit të drurit ishte sëpata, e njohur edhe si sekira. Më pas erdhën sharra, sqepi, shpuesi, maja e shpimit, kosa, kruajtësja, rukani dhe skubari, mjete me të cilat punohej, qërohej lëvorja, hapej, formësohej dhe lëmohej druri. Mjeshtër të dëgjuar, si Asllan Sinani, Sali Shevroja e shumë të tjerë, i përdornin këto mjete me një siguri që sot, në epokën e makinerive, vështirë se mund të imagjinohet.

Në fillim, shumë prej këtyre veglave prodhoheshin nga farkëtarët e fshatit, ndër ta edhe fisi Kurti. Më vonë, veglat prodhoheshin edhe në vendet ku mjeshtrit punonin si ustallarë. Edhe mënyrat e punimit të drurit ishin pjesë e një dijeje të trashëguar. Druri mund të drejtohej duke u ngrohur, mund të zhytej në ujë të valë dhe më pas të vendosej nën presionin e gurëve të rëndë ose në kallëpe të posaçme. Këto nuk ishin thjesht teknika pune. Ishin një lloj shkence popullore, e mbledhur përmes përvojës dhe e kaluar nga një brez te tjetri.

Kur bëheshin pjesët prej druri të qerreve, mjeshtrit merrnin parasysh edhe përshtatshmërinë e materialit për secilën pjesë. Për disa elemente ishin më të përshtatshëm drurë si vidhi ose arra. Çdo pjesë kërkonte drurin e vet, mënyrën e vet të punimit dhe dorën e duhur. Kjo ishte mjeshtëria. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe kuptimi më i bukur i çezmës së ndërtuar nga Mehdi Shevroja.

Ajo është bërë sot, por duket sikur vjen nga një kohë shumë më e largët. Është një objekt bashkëkohor me shpirt të vjetër. Është një dhuratë e re që ringjall një zakon të vjetër. Është një pikë uji, por edhe një pikë kujtese. Kur Emrulla Shevroja qëndron pranë saj dhe e fotografon veten, në të vërtetë ai nuk po fotografon vetëm veten. Në atë kuadër është edhe Mehdiu, është familja, është Trebishti, janë mjeshtrit e dikurshëm, janë rrugët e fshatit, është ura, është ndalesa e vjetër e autobusit, janë njerëzit që kanë kaluar aty dhe, mbi të gjitha, është ideja se vendlindjes mund t'i kthesh diçka.

Ndoshta kjo është ajo që sot na mungon më shumë. Jo vetëm të kujtojmë vendlindjen, por t'i dhurojmë asaj diçka. Një pemë. Një gur. Një çezmë. Një urë. Një libër. Një fotografi. Një punë. Një kujtim. Sepse vendlindja nuk jeton vetëm në kujtesën tonë. Ajo jeton edhe në gjurmët që ne lëmë në të. Dhe çezma e Mehdi Shevrojës është një prej këtyre gjurmëve. Ajo na kujton se tradita nuk është vetëm ajo që ruajmë në muze, në libra apo në fotografi të vjetra. Tradita është edhe ajo që vazhdojmë ta bëjmë sot, me të njëjtin shpirt që e kanë bërë të parët tanë. Prandaj fotografia e Emrulla Shevrojës ka një fuqi të veçantë. Ajo nuk na thotë vetëm: “Ja ku jam kthyer në vendlindje.” Ajo sikur na thotë: “Ja ku është vendi ku kujtesa ende pi ujë.”

Dhe uji i kësaj çezme, duke rrjedhur pranë urës së Trebishtit, duket sikur lidh dy kohë, atë të ustallarëve që punonin drurin, gurin dhe hekurin me duart e tyre dhe atë të brezave të rinj që, edhe pse jetojnë në botë të tjera, ende kthehen dhe kërkojnë një mënyrë për t'i folur vendlindjes.

Një fotografi, pra, mund të jetë një udhë. Një çezmë mund të jetë një kujtesë. Një dhuratë mund të bëhet trashëgimi. Dhe një vendlindje, kur e do vërtet, nuk të kërkon gjithmonë fjalë të mëdha.

Ndonjëherë mjafton të ndërtosh diçka të bukur, ta lësh aty ku kalojnë të gjithë dhe të thuash, pa zë: “Kjo është për ju.” Kështu një gjest i vogël bëhet pjesë e historisë. Kështu Trebishti vazhdon të flasë. Dhe kështu një fotografi, e bërë pranë një çezme, mund të zgjojë një udhë tradite që vjen prej shekujsh.