Fatmir Terziu: Kur një bebe kangur bëhet një mesazh për kohën tonë

Kur një bebe kangur bëhet një mesazh për kohën tonë

Sa shumë fjalë, mesazhe dhe nënkuptime mund të përcjellë një rrëfenjë në vargje! Dhe ndoshta kjo është pikërisht ajo që e bën të veçantë historinë e vogël të Tillit, një bebeje kangur që humbet nënën, mbetet vetëm, por më pas gjen një dorë, një shtëpi dhe, mbi të gjitha, një strehë njerëzore. Në pamje të parë kemi një rrëfenjë të thjeshtë për fëmijë. Në thelb kemi një tekst që prek disa prej shqetësimeve më të mëdha të kohës sonë: humbjen, vetminë, kujdesin, familjen, migrimin emocional dhe nevojën për të mos mbetur askush pa një vend ku të ndihet i sigurt. Kjo merr një kuptim edhe më të fortë në Shqipëri, ku letërsia për fëmijë duket sikur ka hyrë prej kohësh në një krizë të heshtur. Nuk është vetëm çështja e numrit të librave që shkruhen apo botohen. Problemi është më i thellë: çfarë historie po i tregojmë fëmijës shqiptar dhe sa po arrijmë të konkurrojmë me universin e pafund të imazheve, videove, lojërave dhe personazheve globale që hyjnë çdo ditë në dhomën e tij?

Fëmija i sotëm nuk rritet më vetëm me përrallën e gjyshes, me librin e dhuruar nga prindi apo me orën e leximit në shkollë. Ai rritet në një hapësirë të globalizuar. Personazhet që njeh mund të vijnë nga Amerika, Japonia, Koreja, Evropa apo nga një platformë që nuk ka një vend të caktuar në hartë. Gjuha e ekranit shpesh është më e shpejtë se gjuha e librit. Imazhi vjen përpara fjalës. Dhe pikërisht këtu nis sfida e letërsisë shqiptare për fëmijë. Por globalizmi nuk duhet parë vetëm si kërcënim. Ai mund të jetë edhe një provë për të parë nëse dimë të krijojmë histori që, duke qenë shqiptare në frymë, janë universale në mesazh.

Historia e Tillit e ka këtë mundësi.

Një bebe që humbet nënën nuk është vetëm një personazh kangur. Është figura e çdo fëmije që përballet me një boshllëk. Një nënë që sëmuret dhe largohet nga jeta është dhimbja e humbjes. Një “teta” që e merr në krahë është shpresa se bota, pavarësisht ashpërsisë së saj, mund të ketë ende njerëz që kujdesen. Një çantë e mbushur me pellush, që shndërrohet në një lloj xhepi të ri, është një imazh i thjeshtë, por shumë i fuqishëm: fëmija kërkon të rindërtojë atë ndjenjë sigurie që ka humbur. Këtu rrëfenja kap diçka që shpesh mungon në tekstet e sotme për fëmijë: nuk i flet vetëm fëmijës, por edhe të rriturit që e lexon pranë tij. Dhe kjo është një nga vlerat e letërsisë së mirë për fëmijë. Ajo nuk duhet të jetë thjesht një tekst “i vogël” për një lexues të vogël. Përkundrazi, ajo duhet të ketë një botë të madhe brenda saj. Fëmija mund të ndjekë Tillin si një personazh të dashur, ndërsa prindi mund të lexojë aty një histori për humbjen, përgjegjësinë dhe dashurinë. Mësuesi mund të gjejë një tekst për të folur mbi solidaritetin. Studiuesi mund të shohë mënyrën se si ndërtohet një metaforë e familjes. Kjo shumësi leximesh e shpëton poezinë për fëmijë nga thjeshtësia dekorative.

Në Shqipëri, megjithatë, duket se kemi harruar diçka të rëndësishme: fëmijët nuk kanë nevojë vetëm për libra që t'u mësojnë diçka; kanë nevojë për libra që t'i bëjnë të ndiejnë diçka. Kjo është një ndarje thelbësore. Për shumë kohë, letërsia për fëmijë u trajtua si një hapësirë didaktike, ku morali duhej të ishte i dukshëm, personazhi duhej të ishte “i mirë” ose “i keq”, ndërsa mesazhi duhej të thuhej hapur. Por fëmija bashkëkohor është shumë më kompleks. Ai jeton mes kontradiktash, sheh lajme, dëgjon biseda të të rriturve, përjeton mungesa, ndryshime, largime dhe rikthime. Shqipëria e emigracionit ka prodhuar breza fëmijësh që e kanë përjetuar familjen edhe përmes distancës. Një prind jashtë vendit. Një gjysh që rrit nipin. Një fëmijë që pret telefonatën nga jashtë. Një shtëpi ku dikush mungon. Një kthim që nuk është më si më parë. Këto janë realitete shqiptare që kërkojnë letërsi.

Dhe këtu fati i Tillit bëhet, në një kuptim të gjerë, edhe fati i një pjese të Shqipërisë. Një vend që ka njohur largime të mëdha, familje të ndara, kërkime për një jetë tjetër dhe nevojën për të gjetur “strehë” diku tjetër. Por strehë nuk është vetëm një çati. Është dikush që të pret, dikush që të mban, dikush që të jep ndjesinë se nuk je vetëm. Prandaj një rrëfenjë e tillë mund të lexohet edhe përtej botës së kafshëve dhe pyllit. Ajo prek një temë universale të kohës së globalizmit: ku e gjen njeriu vendin e vet kur bota është bërë më e madhe, por ndjenja e përkatësisë shpesh është bërë më e vogël? Kjo është edhe arsyeja pse letërsia për fëmijë nuk duhet të izolohet nga realiteti bashkëkohor. Ajo duhet të dialogojë me të.

Globalizmi nuk kërkon që shkrimtari shqiptar të kopjojë modelet e huaja. Përkundrazi, sfida është të krijojë personazhe dhe histori që mund të lexohen në Shqipëri, në Kosovë, në diasporë, në Toronto, Londër, në Berlin, apo në Nju Jork, pa humbur shpirtin e tyre. Tilli mund të jetë një bebe kangur në një pyll imagjinar, por ndjenja që ai përcjell është e kuptueshme kudo. Kjo është fuqia e një letërsie që nuk mbyllet në kufijtë e vet. Nëse letërsia për fëmijë shqiptare po kalon një krizë, ajo nuk mund të zgjidhet vetëm duke kërkuar më shumë libra. Duhet të kërkojmë më shumë ide, më shumë imagjinatë, më shumë personazhe të gjalla dhe më shumë guxim për t'u folur fëmijëve për botën reale përmes gjuhës së fantazisë. Tilli, në këtë kuptim, nuk është vetëm një vogëlush që kërkon një xhep të ngrohtë. Ai është një metaforë e vogël për një botë që ka nevojë për strehë. Dhe ndoshta ky është mesazhi më i madh që mund të marrë një fëmijë nga një rrëfenjë në vargje, se kur humbet diçka të shtrenjtë, jeta nuk duhet të mbarojë aty; se një dorë tjetër mund të të ngrejë, se dashuria mund të marrë forma të reja; dhe se një shtëpi, në fund të fundit, nuk është vetëm vendi ku banon, por vendi ku dikush të pret. Në një kohë kur fëmijët po rriten gjithnjë e më shumë në një botë pa kufij, letërsia shqiptare për fëmijë duhet të mësojë të udhëtojë pa humbur shtëpinë. Dhe ndoshta pikërisht këtu fillon edhe rruga e saj për të dalë nga kriza. E këtë e skicon mendja dhe dora e shkrimtarit Janaq Pani.