Fatmir Terziu: Kur mendja bluan, dhe pena shkruan…

Ka një dallim thelbësor ndërmjet të menduarit dhe të shkruarit. Mendja është laboratori ku lindin idetë, ku përplasen kujtesa, përvoja, intuita dhe imagjinata. Pena, në anën tjetër, është instrumenti që i jep formë kësaj lënde të paprekshme, duke e shndërruar atë në fjalë, në tekst dhe në dëshmi. Pikërisht në këtë marrëdhënie të ndërlikuar ndërmjet mendjes dhe penës qëndron edhe misteri i krijimit njerëzor. Prandaj, kur themi "Kur mendja bluan, dhe pena shkruan…", nuk kemi të bëjmë vetëm me një proces teknik të të shkruarit, por me një udhëtim të gjatë të vetëdijes drejt shprehjes.

Nga pjesët e tekstit që janë të dukshme, vërehet se Minush Hoxha e trajton shkrimin si produkt të një vetëdijeje që kalon përmes përvojës, kujtesës, dilemës dhe reflektimit. Këtë e shpreh më qartë në poezinë "Imtësi biografie", ku ai shkruan për hyrjen në "labirintin" e ideve, për leximin, shkrimin dhe pamundësinë për të gjetur daljen, duke e pranuar edhe me vetëironi se ndonjëherë autori nuk i kupton plotësisht shkrimet e veta.

Po ashtu, në poezinë "Befasitë e muzgëjetës", përplasja midis brezit të kujtesës dhe brezit të inteligjencës artificiale shndërrohet në një reflektim mbi fatin e mendimit në kohën moderne, ku pyetja nuk është vetëm kush di më shumë, por kush mendon më thellë.

Ndërsa në "Nga dita në ditë tek ajo e fundit", kujtesa paraqitet si ditar filozofik, ku autori shfleton jetën jo për të numëruar vitet, por për të kuptuar kuptimin e tyre.

Mbi këtë bazë, tema "Kur mendja bluan, dhe pena shkruan..." mund të trajtohet si boshti filozofik i gjithë krijimtarisë së Minush Hoxhës. Tek ai, pena nuk është mjet zbavitjeje, por vazhdim i mendjes. Shkrimi lind vetëm pasi mendimi ka kaluar nëpër "mullirin" e përvojës njerëzore. Autori nuk e pranon shkrimin si rrjedhje spontane të fjalëve; ai e ndërton atë mbi dyshimin, mbi kujtesën dhe mbi dialogun e vazhdueshëm me vetveten.

Në universin poetik të Minush Hoxhës, mendja është një hapësirë ku bashkëjetojnë historia, filozofia, religjioni, politika, dashuria, humbja dhe absurdi. Këto nuk qëndrojnë të ndara, por përzihen në një proces të vazhdueshëm meditimi. Për këtë arsye, poezia e tij shpesh merr trajtën e një monologu të brendshëm, ku autori nuk synon të japë përgjigje përfundimtare, por ta përfshijë lexuesin në procesin e kërkimit.

Një nga tiparet më të rëndësishme të kësaj poetike është vetëdija kritike ndaj vetes. Hoxha nuk e vendos autorin në pozitën e njeriut që zotëron të vërtetën. Përkundrazi, ai e shfaq krijuesin si një qenie që endet në labirintin e dijes, që lexon, shkruan, dyshon dhe shpesh mbetet i habitur para vetë mendimit të tij. Pikërisht ky raport i ndershëm me aktin e krijimit i jep poezisë së tij autenticitet.

Një tjetër element që lidhet drejtpërdrejt me temën është marrëdhënia midis kujtesës dhe shkrimit. Kujtesa tek Minush Hoxha nuk është arkiv pasiv. Ajo është mekanizmi që bluan vazhdimisht jetën, duke e rikrijuar atë në një dimension estetik e filozofik. Pena nuk regjistron faktet; ajo regjistron kuptimin që mendja ka arritur të nxjerrë prej tyre.

Edhe kur trajton çështje historike, politike apo shoqërore, autori nuk mjaftohet me kronikën. Ai kërkon domethënien e fshehur pas ngjarjeve. Prandaj mendja e tij nuk ndalet te përshkrimi, por kalon në interpretim. Pena bëhet kështu mjet i ndërgjegjes, jo vetëm i rrëfimit.

Në këtë prizëm, titulli "Kur mendja bluan, dhe pena shkruan..." mund të lexohet si një formulë e poetikës së Minush Hoxhës. Fillimisht vjen mendimi, i cili kalon nëpër sprovat e kujtesës, të përvojës dhe të dyshimit; vetëm më pas vjen fjala e shkruar. Kjo është arsyeja pse tekstet e tij kërkojnë një lexim të ngadaltë dhe reflektues. Ato nuk konsumohen në sipërfaqe, por ftojnë lexuesin të hyjë në të njëjtin proces meditimi që ka përjetuar autori.

Mendja nuk punon në vijë të drejtë. Ajo rikthehet, krahason, kundërshton, rindërton dhe shpeshherë rrëzon atë që vetë ka ngritur. Ajo është si mulliri që bluan vazhdimisht kokrrat e përvojës, duke i kthyer ato në miellin e mendimit. Në këtë proces nuk ka qetësi absolute. Ka dilema, pyetje, hamendësime dhe kërkime të pandërprera. Pikërisht kjo "bluarje" është themeli i çdo krijimtarie serioze. Shkrimtari, studiuesi apo poeti nuk shkruan sepse ka një laps në dorë; ai shkruan sepse mendja nuk e lë të qetë.

Historia e qytetërimit njerëzor është historia e njerëzve që kanë menduar më shumë sesa kanë folur. Mendimi ka paraprirë gjithmonë veprimin. Edhe veprat më të mëdha letrare nuk kanë lindur nga frymëzimi i çastit, por nga një akumulim i gjatë reflektimesh. Çdo roman i madh është rezultat i mijëra pyetjeve të padukshme. Çdo poezi e arrirë është kristalizimi i një ndjenje që ka kaluar përmes filtrit të arsyes dhe të ndjeshmërisë. Pena nuk shpik; ajo përzgjedh atë që mendja ka përpunuar.

Në këtë kuptim, shkrimi është një akt përgjegjësie. Fjala e shkruar nuk është vetëm komunikim; ajo bëhet dokument, kujtesë dhe dëshmi. Fjalët e folura mund të treten në ajër, ndërsa ato të shkruara mbeten përballë kohës. Prandaj pena kërkon disiplinë, ndërsa mendja kërkon liri. Njëra nuk mund të ekzistojë plotësisht pa tjetrën.

Në letërsi, ky bashkëpunim ndërmjet mendjes dhe penës është edhe raporti ndërmjet filozofisë dhe estetikës. Mendja ndërton idenë, ndërsa pena ndërton bukurinë e saj. Një ide e madhe e shprehur dobët humbet forcën e vet; një stil i bukur pa mendim mbetet vetëm zbukurim gjuhësor. Krijuesi i mirë arrin ta bëjë lexuesin të ndiejë se çdo fjali ka kaluar më parë në sitën e reflektimit.

Por mendja nuk ushqehet vetëm nga librat. Ajo ushqehet nga jeta. Çdo takim, çdo humbje, çdo dashuri, çdo zhgënjim dhe çdo fitore depozitohet në kujtesë. Më pas, në një çast të papritur, ato rikthehen në sipërfaqe dhe kërkojnë të marrin formë. Shpesh autori mendon se ai po shkruan një tregim, ndërkohë që në të vërtetë është vetë jeta ajo që po shkruan përmes tij.

Ka raste kur mendja punon më shpejt sesa pena mund ta ndjekë. Idetë vijnë si ortek dhe dora përpiqet t'i kapë para se të treten. Ka edhe raste të tjera kur pena qëndron pezull mbi letër, ndërsa mendja ende nuk ka gjetur fjalën e duhur. Kjo heshtje nuk është boshësi; ajo është pjesë e procesit krijues. Heshtja është shpesh forma më e thellë e mendimit.

Në kohën moderne, kur ritmi i jetës imponon shpejtësi dhe sipërfaqësi, ekziston rreziku që pena të shkruajë më shpejt sesa mendja të bluajë. Pikërisht këtu lindin tekstet pa shpirt, opinionet pa argument dhe fjalët pa peshë. Shoqëria prodhon gjithnjë e më shumë informacion, por jo domosdoshmërisht më shumë urtësi. Shkrimi i mirë kërkon kohë. Mendimi nuk mund të piqet nën presionin e nxitimit.

Në këtë kuptim, krijimtaria bëhet edhe një akt rezistence ndaj banalitetit. Të shkruash pas një reflektimi të gjatë është të respektosh lexuesin. Është t'i japësh atij jo vetëm fjalë, por edhe përvojë të përpunuar. Pena nuk duhet të jetë një makinë që prodhon rreshta; ajo duhet të jetë zgjatimi i ndërgjegjes krijuese.

Edhe në shkencë ndodh e njëjta gjë. Çdo teori lind nga vite vëzhgimesh dhe analizash. Edhe filozofia nuk është gjë tjetër veçse mendimi që ka gjetur gjuhën e vet. Edhe historia shkruhet pasi ngjarjet janë kaluar në sitën e interpretimit. Kështu, në çdo fushë të dijes, mendja është arkitekti, ndërsa pena është ndërtuesi.

Një tjetër dimension i rëndësishëm është ai etik. Mendja mund të prodhojë ide të mëdha, por pena vendos se si ato do të paraqiten para botës. Fjala mund të ndërtojë ura ose të hapë humnera. Mund të shërojë ose të plagosë. Për këtë arsye, përgjegjësia e autorit nuk mbaron te aftësia për të shkruar bukur; ajo fillon pikërisht aty. Bukuria e stilit fiton vlerë vetëm kur mbështet të vërtetën, humanizmin dhe dinjitetin njerëzor.

Në fund, krijimtaria e Minush Hoxhës dëshmon se shkrimi nuk është akt mekanik, por proces shpirtëror e intelektual. Mendja është mulliri ku bluhet përvoja njerëzore; pena është dora që e shndërron atë në letërsi. Vetëm kur këto dy forca bashkëveprojnë, lind fjala që mbijeton kohën.

Në fund të fundit, marrëdhënia ndërmjet mendjes dhe penës është marrëdhënia ndërmjet njeriut dhe kohës. Mendja krijon vizionin, pena e lë atë si trashëgimi. Çdo brez lexon atë që një mendje e dikurshme ka bluar dhe një dorë e duruar ka shkruar. Kështu ndërtohet vazhdimësia e qytetërimit.

Prandaj shprehja "Kur mendja bluan, dhe pena shkruan…" nuk është vetëm një metaforë e bukur. Ajo është përkufizimi i vetë procesit krijues. Mendja prodhon substancën, pena i jep jetë; mendja lind pyetjet, pena kërkon përgjigjet; mendja shikon përtej së tashmes, pena ia dorëzon atë së ardhmes.

Në fund mbetet një e vërtetë e thjeshtë, por e përhershme: pena mund të shkruajë vetëm atë që mendja ka guxuar ta mendojë. Dhe sa më thellë të bluajë mendja, aq më e qëndrueshme do të jetë fjala që mbetet mbi letër.